Tabula quaestionum — Livre II — Pierre de Jean Olivi
Pierre de Jean Olivi - Livre II
In isto secundo libro continentur quaestiones subscriptae
Primo quantum ad actum creationis quaeruntur sex.
- Primo,
an potentia creandi possit inesse vel communicari alicui creaturae seu alicui enti alteri a summo Deo.
2. Secundo,
an creatio passio addat aliquid realiter diversum super essentiam rerum creatarum.
- Tertio,
an infinita in actu possint aliquo modo fieri a Deo.
Ubi etiam tangitur quaestio an Deus sciat infinita et quomodo possit scire.
Post hoc etiam ratione divisibilitatis continui in infinitum
subnectitur quaestio an aliquod continuum sit compositum ex indivisibilibus aut solum ex semper in infinitum divisibilibus.
- Quarto,
an mundus factus fuerit ab aeterno.
5. Quinto,
an mundus potuerit fieri ab aeterno.
6. Sexto,
an sint plures mundi vel solum unus et an sit possibile plures mundos esse.
Deinde quantum ad generales rationes entis et esse creati quaeruntur novem.
- Primo,
an in aliquo ente sint diversae rationes reales nullam habentes inter se differentiam realem.
8. Secundo,
an esse et essentia sint idem.
9. Tertio,
an esse rerum creatarum, saltem spiritualium, sit successivum vel habeat simul totam suam durationem.
10. Quarto,
an durationes rerum creatarum sint solum duae numero et specie.
11. Quinto,
an conservatio seu continua permanentia rerum differat a creatione ipsarum.
12. Sexto,
an individuatio aliquid addat ad specificam essentiam individui.
13. Septimo,
an universalia sint secundum suam universalitatem in individuis.
14. Octavo,
an unitas, veritas et bonitas addant aliquid ad ens, et maxime aliquid accidentale.
15. Nono,
an suppositum vel persona addant aliquid ad suam naturam in qua et per quam subsistunt.
Deinde quantum ad essentiam substantiae creatae
et intrinsecorum ac constitutivorum principiorum eius quaeruntur septem.
- Primo,
an in omnibus substantiis, sive intellectualibus sive corporeis, sit composito materiae et formae.
Licet enim specialiter quaestionem hanc scripserim de angelis, est nihilominus generalis ad omnes substantias.
- Secundo,
an potentia materiae aliquid addat realiter diversum ad essentiam eius.
18. Tertio,
an materia per se possit principium alicuius esse, id est, an dicat aliquam vim activam.
19. Quarto,
an Deus possit facere materiam sine omni forma.
20. Quinto,
an materia habeat diversas differentias materiales per quas specificetur.
21. Sexto,
an materia per essentiam suam sit una numero in omnibus entibus, saltem in corporalibus.
22. Septimo,
an substantia suscipiat magis et minus.
Deinde de generalibus proprietatibus agentium seu actionum et motuum quaeruntur novem.
- Primo,
an omne agens sit semper praesens suo patienti seu suo primo effectui.
24. Secundo,
an species seu prima impressio et similitudo agentis educatur de, potentia sui subiecti.
25. Tertio,
an praedicta similitudo agentis sit idem quod eius actio.
- Quarto,
an primae impressiones omnium agentium fiant ab eis in instanti.
Et in hac subditur additio
in qua exponitur regula Aristotelis VI Physicorum data,
quod si tanta virtus movet tantum in tanto spatio et tempore,
dupla movebit aequale super aequali in dimidio tempore.
Ibi etiam dissolvitur et improbatur ratio eius per quam IV Physicorum probat
quod si aliquid moveretur in vacuo, moveretur in instanti.
- Quinto,
an motus sit idem quod forma quae per motum educitur.
28. Sexto,
an motus possit per se terminari ad omnia illa quae possunt de materia educi.
29. Septimo,
an motus fiat immediate a motore.
30. Octavo,
an agens creatum possit formam iam corruptam eandem numero educere in esse.
31. Nono,
an omnia quae educuntur de potentia materiae sint ibi prius
secundum suas essentias seu secundum rationes seminales vel secundum potentias activas.
Deinde de angelis communiter quaeruntur sex.
- Primo,
an substantia angeli sit in loco corporali.
Ubi in quadam additione ibi subiuncta probatur
quod ubi seu esse in loco addit aliquid ad rem locatam realiter diversum ab ipsa.
- Secundo,
an in quolibet angelo sit tota species sua secundum totum ambitum suum,
ita quod extra ipsum non possit esse aliud individuum eiusdem speciei.
34. Tertio,
an in angelis sint species seu similitudines rerum universales.
35. Quarto,
an intelligere substantiae creatae sit idem cum substantia sui intellectus
et an Deus posset facere quod essent idem.
36. Quinto,
an angelus intelligat et videat omnia per species innatas.
37. Sexto,
an intellectus angeli vel hominis possit per virtutem suae naturae simul cognoscere plura.
Deinde de merito angelorum quaeritur.
- Primo,
an angeli in primo instanti quo meruerunt fuerint glorificati.
39. Secundo,
an gloriam prius habitam possint mereri per actus subsequentes.
Deinde de peccato et casu daemonum quaeruntur novem.
40. Primo,
an Deus possit facere aliquam potentiam intellectivam vel liberam essentialiter inerrabilem et impeccabilem.
41. Secundo,
quaeritur an potentia peccandi sit pars nostrae libertatis.
42. Tertio,
an angeli potuerint peccare in primo nunc suae creationis.
43. Quarto,
an sit possibile vel credibile quod angeli sic peccaverunt sicut doctrina fidei tradit.
44. Quinto,
an daemones possint aliquid addiscere et oblivisci.
45. Sexto,
an eorum habitualis malitia usque ad diem iudicii augeatur.
46. Septimo,
an citra diem iudicii habeant aliquas complacentias et gaudia in iis quae pro voto volunt et agunt.
47. Octavo,
an decor et integritas angelicae hierarchiae sic fuerit per casum daemonum immutatus
quod omnino eguerit restaurari.
- Nono,
an ruinam ipsorum decuerit ex hominibus reparari.
Plures quaestiones alias de angelis feci in lectura super librum Angelicae hierarchiae ;
non enim in hac ordinatione pono quaestiones quas super lecturas specialium librorum feci.
Deinde de homine quoad eius substantialem formam quaeruntur quatuor communia.
- Primo,
an anima immediate informet omnes partes corporis sui.
50. Secundo,
an in corpore humano sit aliqua forma substantialis praeter animam.
Cui magnam additionem adiunxi in qua quaedam rationes positionis adversae plenius dissolvuntur,
ac deinde infringuntur et improbantur multae evasiones contra rationes nostras datae.
Et ibi plenius declaratur
quomodo positio adversa est contra naturalia principia et experimenta
et contra undecim vel duodecim christianae fidei dogmata seu veritates.
- Tertio,
an sensitiva hominis sit a generante vel a solo creatore.
Ubi multipliciter probatur
quod pars animae intellectiva non informat corpus immediate,
quamvis ei substantialiter uniatur,
et quamvis forma intellectiva et libera sit forma hominis.
Cui magnam additionem adiunxi.
- Quarto,
an immortalitas spiritus rationalis possit per rationes probari.
Deinde quoad eius corpus.
- Quaeritur an aliquid de alimento convertatur in veram speciem carnis et ossis et caeterarum partium corporis.
Deinde de potentiis animae.
- Quaeritur primo unum commune omnibus potentiis :
an scilicet potentiae animae vel angeli sint totaliter eaedem cum substantia eorum
aut totaliter diversae aut partim eaedem partim diversae.
Deinde de potentiis intellectualibus quaeruntur quinque.
- Primo,
an in nobis sint plures potentiae intellectivae et volitivae praeter appetitivam sensualem.
56. Secundo,
an pars animae rationalis quae dicitur mens sit eiusdem speciei cum parte intellectiva angeli
vel an nostrae potentiae intellectuales sint eiusdem speciei cum potentiis intellectualibus angelorum.
- Tertio,
an in homine sit liberum arbitrium.
Et hic, scilicet in responsione ad undevicesimum,
tangitur quaestio quomodo in beatis et in purgatorio immobilitetur voluntas ad bonum et in damnatis ad malum.
Et improbantur septem errores circa hoc dictum.
Primus est quod intellectus in statibus alterius vitae nihil apprehendit cum discursu rationis.
Secundus est quod voluntas in omnibus sequitur modum apprehensionis
ita quod,
si intellectus habet modum immobilem in apprehendendo,
voluntas id ipsum habet in volendo.
Tertius quia voluntas angeli suo solo actu acquirit immobilitatem in bono vel in malo,
voluntas vero nostra acquirit hoc
ex eo quod per mortem datur sibi altitudo consimilis altitudini substantiarum separatarum
et simul cum hoc ex defectu divinae influentiae seu gratiae trahentis ipsam ad bonum.
Quartus est quod voluntas totaliter convertitur, quandocunque convertitur, quia est simplex.
Quintus est quod sensitiva habet statum immobilem in omni statu alterius vitae.
Sextus est quod error circa finem non potest emendari
nisi per causam superiorem, potentem immediate influere in intellectum et voluntatem.
Septimus est quod error circa finem non potest esse
nisi perverso habitu voluntatis acquisito vel innato.
- Quarto,
quaeritur an liberum arbitrium seu voluntas libera sit potentia passiva vel activa.
Et in hac multae quaestiones aliae continentur :
nam in responsione ad tertium decimum argumentum,
tangitur quaestio an corpora sensibilia possint per se generare species simplices et intellectuales in potentia nostrae mentis ;
et iterum an hoc possint per irradiationem intellectus agentis ;
et iterum, an quantitas aliquid reale addat ad formas aliorum praedicamentorum.
Item,
in responsione ad quartum decimum tangitur quaestio an omnes potentiae apprehensivae sint passivae.
Et ad huius evidentiam pertractantur septem.
Primo scilicet, quod actus potentiarum non sunt immediate ab obiectis.
Secundo, quod non sunt a solis speciebus.
Tertio, quod non partim ab eis et partim a potentiis.
Quarto, quod ipsi actus sunt species seu similitudines obiectorum.
Quinto, quod anima non potest in se generare species quae sint principia effectiva suorum actuum.
Sexto, quod potentiae non possunt excitari ab obiectis ad generandum huiusmodi species aut ad producendum suos actus.
Septimo, quod potentiae sunt sufficientes ad efficiendum, suos actus absque coefficentia facta ab obiectis vel speciebus.
Haec tamen clarius et sanius pertractantur in tribus primis quaestionibus de actibus potentiarum animae infra scriptis.
Item,
in responsione ad duodecimam supprobationem quarti decimi argumenti,
tangitur quaestio an species imaginariae sint incorporales et inextensae.
In responsione vero ad tertiam decimam,
tangitur quadruplex causa quare potentiae sensitivae, quamvis sint activae suorum actuum, indigeant organo.
- Quinto,
quaeritur an infantes et dormientes et furiosi possint exercere opera liberi arbitrii.
Deinde de distinctione potentiarum sensitivarum quaerantur duodecim,
nam de apprehensivis quaeruntur octo.
- Primo,
an sensus particulares sint plures potentiae vel una.
61. Secundo,
an tactus habeat in se plures potentias tactivas.
62. Tertio,
an sensus communis sit potentia differens a sensibus particularibus.
63. Quarto,
an sensus communis sit eadem potentia cum imaginativa quae imaginatur absentes formas sensibilium.
64. Quinto,
an istae sint eadem potentia cum aestimativa.
65. Sexto,
an hae tres sint eadem potentia cum memorativa.
66. Septimo,
an cogitativa quae omnium quatuor praedictarum obiecta ad invicem componit et confert
sit eadem potentia cum praedictis.
67. Octavo,
an potentia intellectiva includat in sua essentia omnes nostras potentias sensitivas,
ita quod intellectus noster sit nostra potentia visiva et auditiva et sic de aliis.
Et in hac responsione, scilicet ad tertium,
pertractatur quaestio an intellectus angelicus habeat sub se potentias sensitivas
vel ipse solus sufficiat ad omnia sensitiva sentienda.
De appetitivis autem quaeruntur tria.
- Primo,
an appetitus sensualis sit alia potentia ab appetitu intellectivo.
69. Secundo,
an vis concupiscibilis et irascibilis, prout spectant ad appetitum sensitivum, sint eadem potentia.
70. Tertio,
an secundum numerum sensitivarum apprehensivarum sint tot potentiae appetitivae sensuales.
71. Duodecimo,
quaeritur an vegetativa animalium differat ab anima sensitiva eorum.
Deinde de actibus et habitibus potentiarum animae quaeruntur quindecim.
- Primo,
an corpora possint agere in spiritum et in eius potentias apprehensivas et appetitivas.
73. Secundo,
an aliqua virtus cognitiva vel quaecunque alia secundum suam essentiam
exterius non emissa possit ab extrinseco et distanti medio vel obiecto absque eorum influxu mutari vel pati.
Per mutationem autem intelligo
protensionem virtutis ad extra
vel retractionem sui ad intra
vel pertransitionem medii
vel fractionem sui incessus aut reflexionem
vel diverberationem aut resistentiam
vel prohibitionem aut fixionem
vel terminationem sui in obiecto.
- Tertio,
an principium effectivum actus cognitivi sit species repraesentativa obiecti aut habitus aut potentia
vel omnia tria in simul sumpta.
Circa finem autem huius tangitur
- Quarta quaestio,
an scilicet quando Deus videtur ab intellectu creato,
divina essentia teneat locum speciei repraesentantis Deum.
Post quam et subditur
- Quinta,
an scilicet anima sciat se ipsam per speciem sui aut per essentiam suam
et an per immediatam reflexionem sui aspectus super se aut primo dirigendo aspectum ad phantastica,
id est, ad species imaginarias per actus sensuum exteriorum acceptas.
- Sexto,
quaeritur an habitualis dilectio sui et suae beatitudinis sit accidens.
78. Septimo,
an unico simplici actu sciantur plures termini eiusdem propositionis
aut plura extrema eiusdem correlationis
aut plures partes eiusdem totius.
79. Octavo,
an actus scientiae vel amoris possit se ipsum habere pro obiecto,
utpote cum scio me scire vel amo me amare seu meum actum amandi.
80. Nono,
quaeritur an aspectus beatorum sic feratur super creatorem et creaturas in proprio genere visas
quod uno aspectu et uno actu iudicet mutuas correlationes Dei et creaturae.
81. Decimo,
an conscientia dicat potentiam unam vel plures aut actum aut habitum
et an synderesis sit quaedam pars conscientiae
et iterum in quo differat recta conscientia a prudentia, fide et caritate regulata.
82. Undecimo,
an lex naturalis dicat aliquid concreatum in intellectu vel voluntate aut aliquid aliud.
83. Duodecimo,
an sit verum quod Aristoteles in Ethicis dicit de actu electionis,
scilicet quod electio non est de fine
sed de iis quae sunt ad finem et quod semper sequitur actum consilii seu deliberationis.
84. Tertiodecimo,
an sit falsum dictum quorundam,
scilicet quod actus electionis factus propter aliquem finem est idem actus numero cum velle illius finis,
quamvis iste cum primo sumptus sit perfectior.
85. Quartodecimo,
an sciens actu et in particulari hoc vel illud esse agendum tanquam honestum necessario habeat illud agere
et an nesciens actu et in particulari illud esse agendum non possit illud agere,
immo necessario habeat illud non agere.
86. Quintodecimo,
an habitus scientiae bonorum et honestorum ligetur per passionem pravae conscientiae vel irae,
ne scilicet his perdurantibus possit exire in actualem considerationem boni honesti in singulari sumpti et obiecto praefatae concupiscentiae contrarii.
Deinde de corporali motu animalium a se ipsis facto quaeruntur tria.
87. Primo,
an motus animalium voluntati vel appetitui sensitivo subiectus causetur immediate ab intrinseco actu appetitus,
quo scilicet, sufficienter vult et appetit se movere.
88. Secundo,
an in motu corporis processivo seu voluntario moveatur ab appetitu aliqua una pars corporis primo et immediate
ac postmodum reliquae per primam ut motae ab ea.
89. Tertio,
an quandocunque anima movet unam partem corporis,
aliqua alia stet fixa,
ut a fixa inchoetur motus partis quae movetur.
Deinde de vitiis in communi quaeruntur viginti.
90. Primo,
an species et genera vitiorum sumantur a positivo in quo fundantur vel a sua privatione.
91. Secundo,
an genus vitii sumatur a suo proximo obiecto.
92. Tertio,
an idem actus numero possit esse in duabus speciebus vitiorum
et an diversae vitiositates eiusdem actus se habeant sicut genus et differentia speciei eiusdem vitii.
93. Quarto,
an omnis circumstantia vitiosa variet speciem vitii.
94. Quinto,
an species unius vitii possit esse pars integralis alterius vitii
seu an unus actus vitiosus possit integrari ex pluribus actibus vitiosis habentibus vitiositates specie differentes.
95. Sexto,
an omne vitium sit extremitas opposita medio alicuius virtutis
et hoc sic quod extremitas illa remisse sumpta sit pars ipsius virtutis tanquam medii ab extremis compositi.
96. Septimo,
an morale bonum et malum sint genera omnium moralium virtutum et vitiorum.
97. Octavo,
an malus finis sit circumstantia vitii vel potius sit principale vitium.
98. Nono,
an distinctio septem capitalium vitiorum data a Gregorio sit solius congruentiae vel necessariae sufficientiae.
99. Decimo,
an omnia vitia sint spiritualia vel omnia sint carnalia.
100. Undecimo,
an spiritualia sint peiora quam carnalia.
101. Duodecimo,
an quaedam vitia sint virtutibus magis similia vel minus contraria quam alia.
102. Tertiodecimo,
an ab uno extremo vitiorum sit recedendum ad aliud extremum,
ut tandem perveniatur ad virtutis medium.
103. Quartodecimo,
an inordinatus amor sui sit primum peccatum cuiuscumque qui primo incidit in peccatum.
104. Quintodecimo,
an in omni peccato sit privatio modi, speciei et ordinis.
105. Sextodecimo,
an omnis imperfectio moralis seu in moralibus sit peccatum.
106. Septimodecimo,
an omne imperfectum ex genere sit imperfectum ex circumstantia et e contrario ;
an omne perfectum ex circumstantia sit perfectum ex genere et e contrario.
107. Duodevicesimo,
utrum peccatum, in quantum malum, possit ab aliquo appeti.
108. Undevicesimo,
an peccatum sit poena sui ipsius et ultra hoc aliquando alterius peccati
et an, in quantum habet rationem poenae,
sit a Deo plus quam in quantum habet rationem culpae.
109. Vicesimo,
an reatus culpae possit esse in aliquo
in quo non est nec fuit aliquis actus vel habitus pravus.
Deinde de peccato originali subditur tractatus in quo principaliter sex quaeruntur.
- Primo scilicet,
quae sit quidditas peccati originalis.
111. Secundo,
quae sit causa eius effectiva.
- Tertio,
qua iustitia vel ratione permisit Deus animas a corporibus infici
aut quomodo iuste potuit animas talibus corporibus infundere
aut quare permisit corpus infectum propagari
aut quare genitorem infectum permisit filios propagare.
Hic autem quaedam aliae duae quaestiones circa opus primae conditionis includuntur ;
inter quas est
quare Deus fecit hominem potentem peccare
et quare per intermediam Evam.
- Quarto,
qua iustitia vel ratione huiusmodi infectio imputetur proli ad culpam et ad reatum poenae aeternae.
114. Quinto,
an culpa originalis et actualis habeant univocam rationem culpae.
115. Sexto,
quomodo originalis culpa probetur per novum et vetui testamentum.
Deinde ad evidentiam praedictorum subduntur duae quaestiones ceteris praedictis communes.
- Primo
scilicet, an Deus sit causa immediata totius entitatis quam realiter ponit peccatum vel culpa.
117. Secundo,
an negatio seu deformitas culpae includatur substantialiter in actu vel habitu sibi substrato.
Deinde de peccato veniali.
- Quaeritur an sit contra Dei praeceptum.
Et in hac multae difficultates et quaestiones includuntur.
Inter quas est :
an veniale sit contra caritatem et contra virtutum rectitudinem et contra animam
et an includat aliquem contemptum Dei et aliquam aversionem ab ipso
et aliquam perversionem a fine et aliquam fruitionem boni commutabilis.
Item,
in responsione ad duodevicesimum,
tangitur an peccata venialia in tantum possint augeri vel multiplicari quod faciant mortale.
Item,
in responsione ad undecimum,
tangitur an unus fidelis minus peccet faciendo aliquod veniale quam unus infidelis vel e contrario
et an infidelibus non baptizatis omnia venialia sint mortalia vel non.
In responsione ad undevicesimum,
tangitur an mendacium vel rancor,
quae sunt venialia vulgo, sint aliquando mortalia viris perfectis.
In responsione vero ad vicesimum,
tangitur an originale sit contra praeceptum.
In hac quaestione monstratur
quod in statu innocentiae quodcumque peccatum nobis veniale esset ibi mortale.