QUAESTIO LXXXVI

Decimo quinto iuxta hoc quaeritur utrum habitus scientiae honorum et honestorum agendorum ligetur per passiones pravae concupiscentiae vel irae, ne scilicet illis perdurantibus praedictus habitus exeat aut exire possit in actualem considerationem boni honesti in singulari sumpti et obiecto praefatae concupiscentiae contrarii.

 

Et videtur quod sic.

1. Maius est ligare voluntatem liberam quam intellectum ; sed passio concupiscentiae sic aliquando ad se attrahit voluntatem quod ligat eam, ne consentiat nec consentire queat in bonum praefatae concupiscentiae contrarium ; ergo et cetera.
2. Item, animalis passio et motio non est minus potens quam naturalis, cum sit nobilioris speciei et generis et vicinior intellectivae parti ; sed somnus et ebrietas quae sunt corporales passiones cerebri tollunt usum rationis ; ergo multo magis hoc faciunt animales passiones concupiscentiae et iracundiae.
3. Item, causa potior est suo effectu ; sed huiusmodi passiones animales sunt aliquando causa corporalium mutationum usum rationis impedientium ; ergo ipsae per se multo magis poterunt impedire rationis usum.
4. Item, maxima experientia delectabilitatis unius contrariorum tollit experientiam delectabilitatis sui contrarii, immo et facit ipsum sentiri et horreri tanquam amarum et malum ; ergo illud quod ordine naturali immittit parti intellectivae sensum amaritudinis alicuius obiecti eo ipso ligat eam ad non sentiendum bonitatem et dulcedinem illius obiecti ; sed hoc facit grandis passio concupiscentiae vel irae respectu obiecti sibi contrarii ; ergo et cetera.

 

Ad primam quaestionem

Dicit Aristoteles, VII Ethicorum suorum, quod sic. Dicit enim quod, quando opinio seu propositio universalis et singularis simul actu apprehenduntur, ita quod una syllogistica ratio fiat ex ipsis : tunc in speculativo intellectu necessario sequitur conclusio et in factivis seu practicis necessario et confestim sequitur opus. Et dat de hoc ibidem exemplum, utpote, si intellectus actualiter aestimet quod omne dulce est gustandum et cum hoc in singulari et actualiter credat hoc esse dulce : tunc necessario habet moveri ad illud gustandum et ad gustare, nisi homo ille per : aliquod aliud prohibeatur. Deinde subdit quod, quando duae propositiones universales simul tenentur actu ab anima, utpote, una quod nullum, dulce est inordinate gustandum et alia quod omne dulce est delectabile, et deinde propter actualem passionem concupiscentiae non fit in particulari assumptio sub prima propositione, sed sub secunda, dicendo scilicet quod hoc est dulce et delectabile : tunc hoc operatur, id est, tunc hoc dulce gustat seu movetur ad hoc dulce gustandum.

 

Quantum vero ad secundam quaestionem

De ligamento habitus scientiae practicae dicit ibidem quod sicut dormientes et vinolenti habent plerumque habitum scientiae, non autem usum eius, et ita quodammodo non habent illum habitum, quia scilicet non habent illum solutum seu expeditum ad actum : sic dicit disponi eos qui sunt in passionibus irae et concupiscentiae. Unde et aliquando istae passiones ita manifeste transmutant corpus hominis quod quosdam vertunt in insanias. Et hoc modo dicit esse in omnibus incontinentibus. Quod vero tales aliquando dicunt sermones scientiales praedictis passionibus contrarios non est, ut dicit, sufficiens signum quod propter hoc habeant actualem scientiam seu considerationem eorum quae dicunt ; quia videmus quod quidam ebrii vel dormientes dicunt plerumque aliquas demonstrationes et aliquas propositiones Empedoclis, et parvi, quando addiscunt syllabicare aut componere litteras alphabeti, dicunt ore tenus multas orationes quarum significata nesciunt.

Item, ibidem dicit quod ligamentum huius nescientiae sic solvitur in incontinente, ut scilicet fiat actu et in singulari sciens continentiae bonum, sicut solvitur in ebrio aut dormiente, quando fit actu sobrius aut vigilans. Propter quod, ut dicit, causa solutionis ligamenti praedicti habitus scientialis non est quaerenda a morali philosopho, sed a physico seu naturali.

 

Praedictis aujtem consentiunt quidam moderni theologi in tantum quod, ubi agunt deprimo peccato daemonis et primi hominis, dicunt eos non potuisse peccare, nisi prius naturaliter habuerint actualem nescientiam seu actualem non attentionem quod illud in quo prave consenserunt erat pravum et non acceptandum necagendum. Supponunt enim cum Aristotele quod, si tunc actu et in particulari attendissent et cogitassent illud esse pravum, nullo modo potuissent consensisse in illud.

 

Hoc autem a ceteris doctoribus in hac parte magis catholicis reputatur erroneum et in fide valde periculosum.

Primo, quia ex hoc sequitur quiddam quqd est contra catholicam fidem, scilicet, quod primus angelus et primus homo necessario ceciderunt in suum primum peccatum ; quia si iuxta praefatam Aristotelis positionem non poterant consentire in bonum praedicto peccato contrarium, nisi actu et in particulari cogitarent illud esse bonum, hoc autem cogitando et. credendo habuerunt necessario consentire in illud : sequitur quod necessario consenserunt in illud, et maxime quia secundum Augustinum, libro De libero arbitrio, non est in potestate nostra quibus visis tangamur. Quod simpliciter est verum de visis seu praecognitis ante omnem actum voluntatis. Visum autem illud quod fuit eis materialis seu obiectiva occasio peccati aut praecessit in eis omnem actum voluntatis aut saltem omnem actum vitiosum.

Secundo, quia aut ex praedicta positione sequitur quod illa actualis nescientia fuerit in eis culpabilis, et sic quod ante suum primum peccatum peccaverint, aut sequitur quod absque omni culpa incurrerint necessitatem peccandi, eo ipso scilicet quod in talem nescientiam seu inconsiderationem absque sua culpa devenerunt.

Tertio, quia per hoc prima culpa eorum supra modum attenuatur et alleviatur, quia habitualis scientia agendorum et vitandorum non aggravat culpam nisi, per hoc quod est actualis seu actuali considerationi coniuncta vel per hoc quod homo culpabiliter neglexit in talem actum considerandi exire. Talis autem attenuatio primae culpae qorum est summa vituperatio gravissimi iudicii Dei quo primum angelum in peccatum labentem mox irremediabiliter et aeternaliter damnavit et primum hominem cum tota sua posteritate tam morti temporali quam aeternae astrinxit, nisi per gratiam Redemptoris liberarentur. Quis enim dubitet quia tam graves poenae non debuerunt a Deo iustissimo sic subito dari nisi pro maxima et inexcusabili culpa ?

Quarto, quia praedicta positio tollit pro eodem nunc libertatem ad opposita sub disiunctione sumpta et libertatem peccandi vel merendi pro eodem nunc. Constat enim quod non possint actu simul sciri vel credi opposita, et tamen oportet tenere quod in eodem nunc in quo angelus vel Adam primo peccavit potuit mereri et a peccato abstinere.

Quinto, quia praedicta positio ponit voluntatem liberam necessitari a ratione et a scientia et ab opinione particulari. Ex quo sequitur ipsam non esse liberam etiam respectu eligendorum, quia constat electionem esse circa particularia, quae non possunt eligi, nisi in particulari actualiter cognoscantur.

Sexto, quia qua ratione particularis scientia vel opinio dicens hoc esse bonum edere, in quantum dulce, potest stare cum universali scientia vel opinione in universali dicente hoc non esse bonum secundum rationem honesti vel temperati : eadem ratione potest stare cum particulari scientia vel opinione dicente hoc non esse bonum secundum rationem honesti, quia haec particularis ita parum sibi contrariatur sicut sua universalis ; sicut et opinio particularis dicens hoc non esse bonum sub ratione honesti ita contrariatur universali opinioni dicenti hoc esse bonum sub ratione honesti, sicut et contrariatur suae particulari. Propter qubd distinctio Aristotelis non dissolvit difficultatem praemissam, sed potius ipsam in maiorem contrarietatem involvit.

Septimo, quia secundum hoc nullus ageret aliquid nec agere posset cum actuali remorsu conscientiae contrarium eius quod agitur dictantis et ad contrarium stimulantis. Cuius contrarium assidue experimur.

 

Ulterius, id quod de ligamento usus rationis dicunt patet esse falsum et nullo rationabili fundamento fulcitum.

Et primo, con vincit hoc actualis remorsus peccantium de quo est paulo ante praemissum ; quia constat quod ille actualis remorsus non potest esse sine actuali et particulari notitia quod illud particulare quod peccando agitur est malum.

Secundo, convincit hoc multiplex experimentum quo omnes nimis experimur nos, dum peccamus, actualiter et in particulari advertere bona particularia agenda quae tunc omittimus et particulares aggravationes peccatorum quae tunc committimus. Nunquid enim de novo a religione vel fide apostatans aut suam virginitatem corrumpens aut, socium suum enormiter occidens vel prodens optime advertit bona a quibus cadit et mala quae committit ? Immo indubitaniter. Unde et optime novit sua opera esse contraria divinae legi et suae professioni et suae priori bonitati et proximorum pietati et utilitati.

Tertio, convincit hoc id ipsum quod Aristoteles concedit, scilicet, quod peccans potest universalem propositionem boni peccato suo contrarii actualiter scire et cogitare. Ex hoc enim sequitur quod consimiliter potest particularem cogitare, non solum ex hoc quod, sicut supra tactum, est, non plus sibi contrariatur haec quam illa, sed etiam ex hoc quod saltem actum et obiectum sui peccati potest comparare ad illam universalem propositionem quam actu cogitat. Ut verbi gratia, ecce fornicator actu cogitat quod sua fornicatio est sibi delectabilis seu quoddam bonum delectabile et cum hoc actu et in universali cogitat quod omnis fornicatio est inhonesta et a Deo prohibita et poenae aeternae promeritiva. Si igitur actu. comparat suam particularem fornicationem ad illam propositionem qua dicit quod omnis fornicatio est illicita : impossibile est quin eo ipso in particulari cognoscat et. cogitet quod sua particularis fornicatio est illicita. Praeterea, ipse potest eam syllogistice ex prima necessario inferre, utpote, sic : Omnis fornicatio est illicita ; sed haec actio mea est fornicatio, utramque enimistarum conceditur actu cogitare et scire ; sed ex his necessario concluditur, ergo haec mea fornicatio est illicita.

Quarto, convincit hoc praedominium nostrae libertatis ad sensuales passiones irae et concupiscentiae et ordo nostrae rationis ad voluntatem superiorem et inferiorem ; quia constat quod usus nostrae libertatis non tollitur per liberum et actualem consensum ipsius, immo potius exercetur. Constat etiam quod sensuales concupiscentiae non trahunt voluntatem superiorem, in quantum est libera, nisi per intermedium eius consensum. Ex quo sequitur quod, dum libere consentit in eas, non auferunt eius liberum usum, quamvis ipsa per suunl proprium consensum sibi ipsi abstulerit habitum virtutis per quem prius poterat in virtuosa et sine quo non potest.

Ulterius, ratio non connectitur immediate appetitui inferiori, sed superiori. Ergo nunquam per inferiorem immediate ligatur. Nec potest dici quod per superiorem ligetur ad illum, nisi prius consenserit in illum. Ergo saltem ante primum consensum in illum ratio non potest poni esse ligata.

Item, per consensum superioris voluntatis ratio non ligatur ab aliquo cogitando, nisi in illo consensu includatur noluntas cogitandi illa aut noluntas movendi se ad illa cogitanda. Constat autem quod talis noluntas non necessario includitur in praefato consensu, quin potius de facto videmus quod multi incontinentes voluntarie cogitant virtutes et rationes virtuales contrarias incontinentiae suae.

 

Forte dicetur quod concupiscentia inferior ligat usum rationis per hoc quod ligat sensualem cogitativam seu aestimativam sibi connexam, quia ratio non potest particularia appetibilia et operabilia particulariter cogitare nisi cum auxilio sensualis phantasiae.

 

Sed quod per hanc viam non ligetur vel non impediatur a particularibus agibilibus particulariter cogitandis patet.

Primo, quia phantasia sibi ad hoc sufficienter subservit praesentando sibi sensibilia obiecta in quibus rationes obiectivae moralis malitiae et virtutis possunt intelligi aut excogitari, sicut utique possunt in cibis et comestionibus quos sensibiliter videt et gustat et cogitat comessator. Nam statim potest ibi a ratione intelligi et cogitari ratio superflui et diminuti et medii inter utrumque, statim etiam possunt referri ad alia quae consimiliter cogitantur.

Secundo, quia de quolibet actualiter cogitato habet dari affirmatio vel negatio vel suspensiva dubitatio. Ergo cum ab intemperato quaeritur an sua comestio sit sobria vel intemperata, habet vel saltem potest affirmare vel negare, et maxime si habet scientiam propositionis universalis sub qua illud particulare de quo requiritur continetur.

Tertio, quia multa peccata ponuntur ab istis sine talibus passionibus. Nam immensa cupiditas avarorum aut praesumptio vel ambitio spiritualium et intellectualium dignitatum principalius radicantur et initiantur in mente quam in sensualitate. Et tamen non maiora ligamenta rationis inveniuntur in aliis quam in istis nisi solum pro tempore illo pro quo corpus nimium transmutatur, ut in ebriis et consimilibus, de quo post dicetur. Et saltem oportet dare causam quomodo in praedictis, in quibus usus rationis per passiones sensualitatis non videtur ligari, voluntas peccet et possit peccare cogitando in particulari quod illud est malum.

Quarto, quia saltem non potest negari quin imaginativa praesentet rationi terminos particularium propositionum de quibus agitur. Ergo non restat nisi quod terminos sibi praesentatos possit ad invicem componere, et hoc vel affirmative vel negative..

Quinto, quia absurdum et omnino irrationabile est dicere quod, quando peccans dicit aliis se tunc peccare et male facere, quod ipse tunc non cogitet id quod dicit, cum ipse voluntarie tunc loquatur et ex intentione significandi id quod proprid significant verba illa. Et saltem imaginatio in verborum illorum formatione subserviens rationi et voluntati non est tunc ligata respectu illorum nec respectu imaginandorum sensibilium quorum sunt signa.

 

Item, tam ad hoc quam ad principale : Quamdiu voluntas non est ligata, nec ratio ; quia voluntas non potest moveri ad aliquid quod sibi per rationem non praesentatur. Sed voluntas non sic in peccatis ligatur, saltem semper et necessario, quin possit dissentire, saltem cum auxilio divinae gratiae sibi assistentis. Sed quando voluntas dissentit ab illo tanquam a malo, ratio cogitat illud esse malum. Ergo et cetera.

 

Ad evidentiam autem praedictorum notandum.

Primo, quod duplex est modus sciendi vel cogitandi vel opinandi sive credendi. Unus est per solam simplicem notitiam vel speculationem, secundus est cum experimentali gustu et cum affectuali approbatione vel reprobatione eius quod cogitatur. Primus modus non tollitur per peccatum, sicut nec per abstinentiam a delectationibus carnis tollitur speculativa notitia delectabilitatis illorum. Secundus autem modus tollitur per peccatum, verumtamen iuxta mensuram peccati ; quia avaro bene potest sapere et dulcescere castitas et impudico largitas, et iterum ei qui non est secundum totam suam capacitatem intensive et extensive avarus bene potest aliqua avaritia sibi desipere, et etiam secundum aliquem affectum virtualis rectitudinis in ipso remanentis potest sibi tota avaritia sua desipere, licet semipleno affectu et gustu, quia quantum habet de habitu et actu avaritiae, tantum habet de habituali et actuali approbatione ipsius.

Secundo sciendum quod quaedam est notitia naturaliter prior actu vel habitu voluntatis, quaedam vero naturaliter illum sequens, tempore tamen simul sibi coexistens. Et huius generis est secundus modus. sciendi vel credendi praedictus.

Tertio sciendum quod licet primus modus per peccatum non tollatur, pro tanto tamen multum inficitur et obscuratur, pro quanto notitia approbativa peccati sibi contrariatur, et pro quanto per peccatum tollitur affectus rectus adiuvans et acuens et intensius applicans praedictam notitiam ad suum obiectum et actum.

Quarto sciendum quod secundum quod genere vel specie diversificantur rationes, boni, secundum hoc et notitiae ac electiones eius. Et ideo, sicut ratio boni honesti est alia a ratione boni delectabilis vel utilis : sic etiam de eodem materiali obiecto aliud est scire illud esse bonum honestum et aliud scire illud esse bonum delectabile vel utile. Et idem est de electione seu amore illius, in quantum honestum vel in quantum delectabile aut in quantum utile ; quia sicut alia est delectabilitas carnalis concupiscentiae et alia superbae dignitatis vel gloriae, sic eodem modo est alia notitia vel experientia seu electio huius vel illius, etiamsi concurrant in eodem materiali obiecto.

 

[Solutio obiectorum]

His igitur visis ad obiecta in contrarium facile est respondere.

Ad primum igitur primae quaestionis dicendum quod nullus voluntarie movetur ad bonum delectabile, nisi prius naturaliter aestimatione speculativa aestimet illud esse bonum delectabile et nisi consequenter et secundum tempus concomitanter praetica seu affectuali aestimatione aestimet illud est delectabile. Potest tamen moveri ad illud, quamvis aestimet illud esse malum malitia vitii seu inhonesti. Et ideo, licet primus angelus in ipso nunc quo peccavit speculative videret illud quod perverse appetiit non habere rationem boni honesti, sed potius summe inhonesti, quia tamen cum hoc vidit illud habere rationem delectabilis seu rationem gloriosi, idcirco potuit illud sub illa ratione appetere et velle, quamvis nollet illud sub ratione honesti.

 

Ad secundum consimiliter dicendum, quia illud quod praeeligitur sub ratione delectabilis sufficit quod secundum illam rationem aestimetur prae ceteris eligendum, non autem oportet quod secundum omnes rationes boni aestimetur praeeligendum.

Rursus, propositiones illae in quibusdam casibus sunt simpliciter falsae, loquendo de ratione praeeligibilitatis sumpta ex parte obiecti ; sicut patet in eo qui de duobus pomis vel denariis omnino consimilibus et aequivalentibus alterum solum habet eligere, tunc enim in praeeligendo unum alteri non attenditur nisi ratio libertatis.

 

Ad tertium dicendum primo quod finis non movet proprie voluntatem libere agentem, sed solum metaphorice, in quantum scilicet se habet quasi ad modum moventis, pro eo quod voluntas sic se movet ad praesentiam eius acsi moveretur ab eo. Quocunque autem modo hoc fiat, non fit semper necessario. Licet enim finalem beatitudinem sub ratione generali sumptam necessario velit, non tamen sub ratione speciali, finalem etiam perfectionem iustitiae seu eius obiectum, in quantum iustum, non vult necessario. Et multo minus ea quae sunt ad finem vult, necessario, quia diversa possunt de pari ad eundem finem esse accommoda, saltem apparenter et aestimative, et plura ex eis ante sui electionem exigunt, praeconsiliatam deliberationem.

Secundo dicendum quod dato quod agens non posset moveri sine praeaestimatione finis, potest tamen sine aestimatione talis vel talis rationis finalis ; nam aliquid potest iudicari finaliter bonum sub ratione delectabilis, quamvis cum hoc iudicetur finaliter malum sub ratione honesti et inhonesti.

 

Ad quartum dicendum quod sicut alibi satis est tactum, rationis non est imperare motive, sed solum dictative seu ostensive, nisi nomine rationis sumeretur tota mens, prout aggregat in se intellectum et voluntatem, sic enim frequenter sumitur a sanctis. Si enim ratio haberet vim imperandi motivam et dominativam : tunc sibi principalius et substantialius competeret ratio libertatis et dominativi quam voluntati. Tunc etiam moveret ipsa libere se ipsam nunc ad hoc, nunc ad illud cogitandum absque alio imperio voluntatis. Tunc etiam voluntas non esset libera nqc se ipsam movens nec domina sui actus, immo esset necessario rationi subiecta et a rationis imperio mota.

Rursus, si ratio se ipsam moveret et converteret et applicaret, tunc haec conversio esset primus eius actus a se ipsa factus essetque omnium praecipuus, tanquam causa ; scilicet aliorum. Et tamen non potest dici quod ille actus esset intelligere. Quae omnia sunt multis absurditatibus plena. Quod vero quidam ad hoc dicendum sunt moti, quia videmus quod nos verbo exterius prolato imperamus, illud autem verbum est signum verbi interioris : dicendum quod verbum vocale ex significatione sibi voluntarie data primo et directe significat res ad quas significandas est institutum. Et hoc modo verbum imperativum directe significat duo, scilicet, actum imperatum et imperandi modum seu ipsum imperium. Unde cum dicitur « lege » vel « fac hoc », sensus est, « volo vel mando quod legas vel facias hoc » ; in imperativo enim et optativo semper includitur significatum huius verbi « volo ». Pro quanto vero verbum vocale significat suas causas, effectivas et pro quanto significat res, prout sub intentione et conceptu loquentium cadunt : sic significat verbum seu cogitatum internum et etiam actum voluntatis per cuius imperium vox profertur. Et ex bis patet quod non est simile hinc et inde, quamvis non negemus quin verbo interiori, prout est motum a voluntate, nos imperemus seu voluntatis imperium interius denuntiemus.

 

Ad primum vero secundae quaestionis dicendum quod passio concupiscentiae non ligat voluntatem liberam, in quantum liberam, sed potius ipsa per proprium consensum se ligat et invinculat, concupiscentiae sensuali, et pro tanto vinculat practicum seu experimentale iudicium intellectus iuxta modum superius tactum.

Rursus, maior et immediator est connexio appetitus inferioris ad superiorem quam appetitus inferioris ad intellectum. Et pro tanto minus est ei attrahere voluntatem superiorem quam intellectum.

 

Ad secundum dicendum quod virtus vel potentia inferior est potentior ad suos proprios effectus, quam sit altera potentia, quamquam nobilior, ad proprios effectus potentiae inferioris. Ligatio vero beu ablatio usus liberi arbitrii non spectat ita directe ad affectiones irae vel concupiscentiae sicut ad quasdam corporales passiones cerebri in se includentes magnam retractionem seu prostrationem aut immoderatam et furibundam conversionem virium sensitivarum, ad quod per naturalem colligantium sequitur aliquid consimile in parte superiori, sicut suo loco plenius est ostensum.

 

Ad tertium dicendum quod licet causa, in quantum causa, sit potior suo effectu, multi tamen sunt effectus in quos non potest nisi per effectus intermedios. Unde licet velle meum moveat potentias motivas membris meis affixas, et iterum illae sic motae moveant ensem vel baculum ad actum percussionis : non tamen meum velle potest sine illis in actum illius percussionis. Et sic est in proposito.

 

Ad quartum patet ex praedictis, quia non negamus quin experientia vitiosa tollat experientiam sanctam sibi contrariam, sed non ex hoc sequitur quod tollat notitiam speculativam. Et certe, causa impedimenti iudicii experimentalis immediatius spectat ad moralem philosophum quam ad naturalem ; quamvis, pro quanto hoc fit per naturam contrarietatis et per naturam potentiarum nostrae animae, spectet ad eum cuius est tractare de natura potentiarum et actuum animae.