DISTINCTIO XIV

Capitulum 1 (74)

De poenitentia.

Post haec de poenitentia agendum est. Poenitentia longe positis necessaria est, ut appropinquent. Est enim, ut ait Hieronymus, « secunda tabula post naufragium », quia si quis vestem innocentiae in baptismo perceptam peccando corruperit, poenitentiae remedia reparare potest. Prima tabula est baptismus, ubi deponitur vetus : homo et induitur novus ; secunda, poenitentia, qua post lapsum resurgimus, dum vetustas reversa repellitur, et novitas perdita resumitur. Post baptismum prolapsi per poenitentiam renovari valent, sed non per baptismum ; licet homini saepius poenitere, sed non baptizari.

2. Baptismus tantum est sacramentum, sed poenitentia dicitur et sacramentum et virtus mentis. Est enim poenitentia interior, et poenitentia exterior. Exterior sacramentum est ; interior virtus mentis est ; et utraque causa iustificationis et salutis est.

Utrum vero omnis exterior poenitentia sit sacramentum, vel si non omnis, quae hoc nomine censenda sit, consequenter investigabimus.

A poenitentia coepit Ioannis praedicatio, dicentis :
Poenitentiam agite : appropinquabit enim regnum caelorum.

Quod autem praeco docuit, idem post Veritas praedicavit, exordium sermonis sumens a poenitentia.

Capitulum 2 (75)

Unde dicitur poenitentia*.

Poenitentia dicitur a puniendo, qua quis punit illicita quae commisit. Poenitentiae virtus timore concipitur.

Unde Isaias :

A timore tuo, Domine, concepimus et peperimus spiritum salutis.

2. Ambrosius in sermone Quadragesimae* :

Est autem poenitentia, ut ait Ambrosius, mala praeterita plangere, et plangenda iterum non committere.

Gregorius*.

Item, Gregorius :

Poenitere est anteacta deflere, et flenda non committere. Nam qui sic alia deplorat ut alia tamen committat, adhuc poenitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat. Quid enim prodest si peccata luxuriae quis defleat, et adhuc avaritiae aestibus anhelat ?

3. His verbis quidam vehementius inhaerentes, contendunt vere poenitentem ultra non peccare damnabiliter ; et si graviter peccaverit, veram non praecessisse poenitentiam.

Quod etiam aliis muniunt testimoniis

Isidorus in libro De summo bono*.

Ait enim Isidorus :

Irrisor est, et non poenitens, qui adhuc agit quod poenitet. Nec videtur Deum poscere subditus, sed subsannare superbus. Canis reversus ad vomitum, et poenitens ad peccatum. Multi lacrymas indesinenter fundunt, et peccare non desinunt. Quosdam accipere lacrymas ad poenitentiam cerna, et affectum poenitentiae non habere : quia inconstantia mentis nunc recordatione peccati lacrymas fundunt, nunc reviviscente usu, ea quae fleverunt iterando committunt. Isaias de peccatoribus dicit : Lavamini, mundi estote. Lavatur et mundus est, qui et praeterita plangit, et flenda iterum non admittit. Lavatur et non est mundus, qui plangit quae gessit, nec deserit, et post lacrymas ea quae fleverat repetit.

5. Augustinus in Soliloquio*.

Item Augustinus :

Inanis est poenitentia, quam sequens culpa coinquinat. Nihil prosunt lamenta, si replicantur peccata. Nihil valet veniam a malis poscere, et mala denuo iterare.

Gregorius*.

Item Gregorius :

Qui admissa plangit, nec tamen deserit, poenae graviori se subicit.

6. Ambrosius in libro De unica poenitentia*.

Item Ambrosius :

Reperiuntur qui saepius agendam poenitentiam putant ; qui luxuriantur in Christo. Nam si vere in Christo poenitentiam agerent, iterandam postea non putarent, quia sicut unum baptisma, ita est una poenitentia.

His aliisque pluribus utuntur in assertionem suae opinionis.

Ambrosius, super Epistolam ad Corinthios*.

Sed Ambrosius dicit :

Haec vera poenitentia est, cessare a peccato.

Idem, Super Octonarium XXII.

Et item :

Magni profectus est renuntiasse errori : imbutos enim vitiis animos exuere atque emendare, virtutis est perfectae, et caelestis gratiae.

Capitulum 3 (76)

Quid sit poenitentia*.

Et ideo sane ita definiri potest : Poenitentia est virtus, qua commissa mala cum emendationis proposito plangimus et odimus, et plangenda ulterius committere nolumus. Quia sic poenitentia vera est in animo dolere et odire vitia.

2. Determinatio praemissorum verborum*.

Unde illa verba praemissa,

poenitere est anteacta deflere et flenda non committere,

recte sic accipi possunt, ut non ad diversa tempora, sed ad idem referantur : ut scilicet tempore quo flet commissa mala, non committat voluntate vel opere flenda. Quod innuitur in verbis consequentibus :

Nam qui sic alia deplorat etc.

Augustinus in Enchiridion*.

Hinc Augustinus ait :

Cavendum est ne quis existimet infanda illa crimina, qualia qui agunt regnum Dei non possidebunt, quotidie perpetranda et eleemosynis quotidie redimenda. In melius est enim vita mutanda, et per eleemosynas de peccatis praeteritis propitiandus est Deus ; non ad hoc emendus quodam modo, ut ea semper liceat impune committere. Nemini enim dedit laxamentum peccandi, etsi miserando deleat commissa peccata, si non satisfactio congrua negligatur.

Pius Papa*.

Item Pius Papa

Nihil prodest homini ieiunare et orare, et alia religionis opera agere, nisi mens ab iniquitate revocetur.

Qui ergo a malis sic mentem revocat ut commissa plangat, et plangenda committere non velit, nec satisfacere negligat, vere poenitet. Nec ideo non est vera poenitentia, quia forte post, non de proposito, sed casu vel infirmitate peccabit.

3. Ille autem

irrisor est, et non poenitens,

qui sic commissa plangit, ut plangenda voluntate vel opere committere non desinat.

Ille etiam

qui post lacrymas repetit quae flevit, lavatur ad tempus, sed non est mundus,

id est illa munditia non est ei sufficiens ad salutem, quia est momentanea, non perseverans.

Item illud,
Inanis est poenitentia, quam sequens culpa coinquinat,
sic intelligendum est : Inanis est, scilicet carens fructu illius poenitentiae quam sequens culpa non inquinat. Illius enim fructus est vitatio gehennae et adeptio gloriae. Mortificatur enim illa poenitentia, et alia ante acta bona, per sequens peccatum, ut non sortiantur mercedem quam meruerunt cum fierent, et quam haberent si peccatum non succederet. Sed et si de peccato succedenti poenitentia agatur, et poenitentia quae praecessit et alia ante acta bona reviviscunt ; sed illa tantum quae ex caritate prodierunt. Illa enim sola viva sunt, quae in caritate fiunt ; ideoque, si per sequentia peccata mortificantur, per subsequentem poenitentiam reviviscere possunt. Quae vero sine caritate fiunt, mortua et inania generantur ; et ideo per poenitentiam reviviscere non valent.

5. Similiter intelligendum est illud :

Nihil prosunt lamenta etc. ;

et illud : « Nihil valet » etc. Si enim replicentur peccata, nihil valet ad salutem, vel ad veniam in fine, praecedens lamentum, quia nihil relinquitur de vitae munditia. Quia aut peccata dimissa redeunt, ut quibusdam placet, cum replicantur ; vel si non redeunt, eis tamen deletis, propter ingratitudinem ita reus et immundus constituitur, cum adhuc in expiandis. implicatur, ut si iam deleta redirent. De hoc tamen, scilicet an peccata redeant, post plenius agemus.

6. Similiter « nihil valet », ad salutem obtinendam vel ad munditiam vitae habendam, « veniam de malefactis poscere et mala denuo iterar ».

Augustinus in libro De poenitentia*.

Ita etiam intelligendum est illud quod idem Augustinus alibi ait :

Poenitentia est quaedam dolentis vindicta, puniens in se quod dolet admisisse.

Et infra :

Continue dolendum est de peccato. Quod declarat ipsa dictionis virtus : « poenitere » enim est poenam tenere, ut semper puniat in se ulciscendo, quod commisit peccando. Ille poenam tenet, qui semper vindicat quod commisisse dolet. Poenitentia igitur est vindicta semper puniens in se quod dolet commisisse.

Quid restat nobis nisi dolere in vita ? Ubi enim dolor finitur, deficit et poenitentia. Si vero poenitentia finitur, quid relinquitur de venia ? Tamdiu gaudeat et speret de gratia, quamdiu sustentatur a poenitentia. Dicit enim Dominus : Vade, et amplius noli peccare. Non dixit « ne pecces », sed « nec voluntas peccandi in te oriatur ». Quod quomodo servabitur, nisi dolor in poenitentia continue custodiatur ? Hic semper doleat et de dolore gaudeat ; et non sit satis quod doleat, sed ex fide doleat, et non semper doluisse doleat.

Determinatio intelligentiae dictorum.

De poenitentia perfectorum vel ad salutem sufficienti intelligendum est quod supra dixit, scilicet :

Poenitentia est vindicta semper puniens quod commisit,

et alia huiusmodi.

Illud vero :

Si poenitentia finitur, nihil de venia relinquitur ,

dupliciter accipi potest. Si enim, iuxta quorundam intelligentiam, peccata dimissa redeunt, facile est intelligere nihil de venia relinqui, quia peccata dimissa iterum replicantur. Sicut enim ille qui ex servitute in libertatem manumittitur, interim vere liber est, et tamen propter offensam in servitutem postea revocatur ; sic et poenitenti peccata vere dimittuntur, et tamen propter offensam quae replicatur, iterum redeunt. Si vero non redire dicantur, sane potest dici etiam sic nihil de venia relinqui : non quod dimissa peccata iterum imputentur, sed quia propter ingratitudinem ita reus est et immundus constituitur ac si illa redirent.

Capitulum 4 (77)

De solemni et unica poenitentia.

Illud autem quod Ambrosius ait :

Reperiuntur etc.,

Sicut unum baptisma, ita et una poenitentia,

non secundum generalem, sed secundum specialem morem Ecclesiae de solemni poenitentia dictum intelligitur, quae apud quosdam semel celebrata non iteratur.

Item, illud aliud Ambrosii :

Poenitentia semel usurpata nec vere celebrata, et fructum prioris aufert, et usum sequentis amittit,

de solemni intelligitur.

Solemnis vero poenitentia, ut Ambrosius in eodem ait, est, quae fit extra ecclesiam, in manifesto, in cinere et cilicio ; quae pro gravioribus horrendisque ac manifestis delictis tantum imponitur. Et illa non est iteranda, pro reverentia sacramenti, et ne vilescat et contemptibilis fiat hominibus.

Augustinus, ad Macedonium*.

Unde Augustinus :

Quamvis caute et salubriter provisum sit ut locus illius humillimae poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ne medicina vilis minus utilis esset aegrotis, quae tanto magis salubris est, quanta minus contemptibilis fuerit ; quis tamen audeat Deo dicere : Quare huic homini, qui post poenitentiam primam rursus se Iaqueis iniquitatis obstringit, adhuc iterum parcis ?

Origenes, super Leviticum*.

Origenes quoque de hac solemni poenitentia, quae pro gravioribus criminibus iniungitur, ait :

Si nos aliqua culpa mortalis invenerit, quae non in crimine mortali vel in s blasphemia fidei, sed in sermonis vel in morum vitio consistat, haec culpa semper reparari potest, nec interdicitur aliquando de huiusmodi poenitentiam agere. Sed non ita de gravioribus criminibus. In gravioribus enim criminibus semel tantum poenitentiae conceditur locus. Communia, quae frequenter incurrimus, semper poenitentiam recipiunt et semper redimuntur.

« Communia » dicit venialia peccata, et forte mortalia quaedam aliis minus gravia, quae sicut saepe committuntur, ita frequenter per poenitentiam redimuntur. Sed de gravioribus criminibus semel tantum agitur poenitentia, scilicet solemnis ; nam et de illis, si iterentur, iteratur poenitentia, sed non solemnis. Quod tamen in quibusdam ecclesiis non servatur.

Capitulum 5 (78)

Auctoritatibus probat quod non semel tantum, sed frequenter peccata dimittantur per poenitentiam.

Quod vero poenitentia non semel tantum agatur, sed frequenter iteretur, et per eam frequenter iterum venia praestetur, pluribus Sanctorum testimoniis probatur.

2. Augustinus in libro De poenitentia*.

Ait enim Augustinus, scribens contra quosdam haereticos qui peccantibus post baptismum semel tantum dicebant utilem esse poenitentiam, ita :

Adhuc instant perfidi, quoniam sapiunt plus quam oportet, non sobrii, sed excedentes mensuram. Dicunt : Etsi semel peccantibus post baptismum valeat poenitentia, non tamen saepe peccantibus proderit iterata. Alioquin remissio ad peccatum esset incitatio. Dicunt enim : Quis non semper peccaret, si semper redire posset ? Dicunt enim Dominum incitatorem mali, si semper poenitentibus subvenit ; et ei placere peccata, quibus semper praesto est gratia. Errant autem : constat enim ei multum peccata displicere, qui semper praesto est ea destruere ; si ea amaret, non ita semper destrueret.

3. Augustinus, ad Macedonium*.

Idem, Ad Macedonium :

In tantum hominum iniquitas aliquando progreditur, ut etiam post actam poenitentiam, post altaris reconciliationem, vel similia vel graviora committant. Et tamen Deus facit etiam super tales oriri solem suum, nec minus tribuit, quam ante tribuerat, largissima munera vitae ac salutis. Et quamvis eis in ecclesia locus ille poenitentiae non concedatur, Deus tamen super eos suae patientiae non obliviscitur. Ex quorum numero si quis nobis dicat : Dicite, utrum mihi aliquid prosit ad vitam futuram, si in ista vita illecebrosissimae voluptatis blandimenta contempsero, si me poenitendo vehementius quam prius excruciavero, si uberius flevero, si melius vixero, si pauperes largius sustentavero, si caritate ardentius flagravero ? Quis vestrum ita desipit ut huic homini dicat : Nihil tibi ista in posterum proderunt ; vade, saltem vitae huius suavitate fruere ? Avertat Deus tam immanem sacrilegamque dementiam !

4. Ioannes Chrysostomus*.

Item Ioannes Chrysostomus, De reparatione lapsi :

Talis, mihi crede, talis est erga homines pietas Dei : nunquam spernit poenitentiam, si ei sincere et simpliciter offeratur. Etiam si ad summum quis perveniat malorum, et inde tamen velit reverti ad virtutis viam, suscipit libenter, amplectitur, facit omnia quatenus ad priorem revocet statum. Quodque est adhuc praestantius et eminentius, etiam si non potuerit quis explere omnem satisfaciendi ordinem, quantulamcumque tamen et quamlibet brevi tempore gestam non respuit poenitentiam ; suscipit etiam ipsam, nec patitur quamvis exiguae conversionis perdere mercedem.

5. Exemplis etiam hoc idem astrui potest. David enim per poenitentiam adulterii simul et homicidii veniam impetravit ; et tamen graviter postea deliquit in populi enumeratione : quod populi multitudo prostrata ostendit.

Ambrosius in Apologia David* :

Illud autem mirabile est, quod angelo ferienti plebem se obtulit dicens : Grex iste quid fecit ? Fiat manus tua in me et in domum patris mei. Quo facto, statim sacrificio dignus iudicatus est, qui absolutione aestimabatur indignus. Nec mirum si tali sua oblatione pro populo peccati sui adeptus est veniam, cum Moyses offerendo se pro plebis errore peccata diluerit.

6. His aliisque pluribus testimoniis evidenter ostenditur per poenitentiam non semel tantum, sed saepius nos a peccatis surgere, et veram poenitentiam saepius agi.

Voluntarie enim peccantibus nobis, ut ait Apostolus, non relinquitur hostia pro peccatis,

secunda scilicet, quia semel tantum Christum oportuit pati. Nec relinquitur secundus baptismus.

Ioannes Chrysostomus*.

Relinquitur vero secunda poenitentia, et tertia, et deinceps, ut Ioannes Chrysostomus super hunc locum ait :

Sciendum, inquit, quod hic quidam exsurgunt, horum verborum occasione poenitentiam auferentes, quasi per poenitentiam non valeat peccator post lapsum resurgere secundo et tertio et deinceps. Verum in hoc etiam poenitentiam non excludit, nec propitiationem quae saepe fit per poenitentiam, sed secundum baptismum et hostiam.

Distinctio XIV — Livre IV — Petter LOMBARD

Petter LOMBARD - Livre IV