TRACTATUS DUODETRICESIMUS

 

 

DE IUSTICIA [IN GENERALI]

 

 

Caput I

[Utrum iustitia sit generalis virtus ad omnes virtutes.]

 

Dicto de speciebus iusticie, dicendum est de iusticia in generali, qua queritur utrum sit generalis virtus ad omnes virtutes vel specialis virtus.

Videtur quod generalis, primo sic : Dicit Malachias, in fine : Orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitie, id est Christus ; set si iusticia esset virtus specialis, non esset ratio, quare pocius diceretur Christus sol iusticie quam prudentie vel temperantie et sic de aliis ; ergo non est virtus specialis ; et est virtus ; ergo generalis.

Item, Letamini in Domino et exultate, iusti ; sed omni virtute letamur in Domino et exultamus ; ergo omni virtute est aliquis iustus ; sed nullus est iustus, nisi iusticia ; ergo quelibet virtus est iusticia ; et ita iusticia est generalis.

Tertio, sic : Super Matheum : Beati qui esuriunt et siciunt iusticiam, dicit Glosa : Esuriem iusticie vocat amorem boni ; sed nichil aliud intelligitur per hoc nomen bonum nisi virtus ; ergo esuries iusticie idem est quod esuries virtutis ; ergo idem est simpliciter iusticia quod virtus. Et inde ut prius.

Quarto, sic : Dicit Bruno, in quadam omelia : Redde Deo habitationem suam et eris iustus, id est, redde te ipsum, qui debes esse habitatio Dei, tanquam talamus spiritualis eius. Sed qualibet virtute redditur sua habitatio Deo ; quod probatur per hoc, quia quolibet peccato aufertur Deo sua habitatio ; ergo qualibet virtute est homo iustus. Et inde ut prius.

Quinto, sic : Due sunt partes iusticie, scilicet, declinare a malo et facere bonum ; sed per temperanciam declinamus a malo, cohibendo, scilicet, motus illicitos carnis ; ergo declinare a malo est temperantie ; ergo temperantia est virtus, qua declinamus a malo ; sed hoc est iusticia ; ergo temperantia est iusticia ; pari ratione quelibet alia virtus, quoniam qualibet virtute vel declinamus a malo vel facimus bonum ; ergo quelibet virtus est iusticia. Et inde ut prius.

Sexto, sic : Reddere alicui, quod suum est, est opus iusticia ; sed dare elemosinam est reddere pauperi, quod suum est, quia dicit Ecclesiasticus : Filii, elemosinam pauperis ne defraudes, quasi diceret : suum est pauperis, quod ei des elemosinam ; ergo dare elemosinam pauperi est reddere ei quod suum est ; ergo est opus iusticie ; sed constat quod dare elemosinam pauperi opus est misericordie ; ergo opus misericordie est opus iustiticie ; ergo misericordia est iusticia ; multo magis quelibet alia virtus est iusticia, quia minus videtur quod misericordia sit iusticia quam de aliis virtutibus, cum quasi ex opposito dividatur ab illa ibi : Dispersit, dedit pauperibus, ecce misericordia, iusticia eius manet in seculum seculi, ecce iusticia.

 Septimo, sic : Super Genesim, ubi loquitur de quatuor fluminibus paradisi, dicit Glosa quod per Eufratem intelligitur iusticia , quoniam sicut non dicitur quam terram circueat specialiter Eufrates, ita iusticia non habet potentiam anime determinatam, sed omnes circuit, regendo motus illarum. Inde sic : Iusticia regit quemlibet motum omnium virtutum anime ; sed quelibet virtus regit aliquem motum alicuius virium ; ergo quelibet virtus est iusticia ; ergo iusticia est generalis.

Item, mediante iusticia, reddo Deo quod suum est, scilicet implectio­ nem mandatorum ipsius ; sed idem facio opere cuiuslibet virtutis ; ergo opus cuiuslibet virtutis est opus iusticie ; ergo quelibet virtus est iusticia.

 Ultimo queritur, cum sic dicitur : Iusticie est reddere unicuique, quod suum est, aut per hune terminum unicuique comprehendimus generaliter subiectum iusticie cum aliis, aut non, ut intelligatur sic : lusticie est reddere unicuique quod suum est, unicuique alii, dico, a subiecto. Si primo modo intelligatur, ergo iusticie est reddere

 Deo et proximo et proprio subiecto, quod suum est ; sed hoc est cuiuslibet virtutis specialis ; ergo quelibet virtus specialis est iusticia ; et inde ut prius. Si secundo modo, contra : dicitur in Psalmo : Iusticia et iudicium preparatio sedis tue, et constat quod loquitur de virtute speciali, non generali quoniam contritio sive dolor de peccatis non est opus cuiuslibet virtutis ; ergo iusticia reddit homo sibi ipsi, quod suum est, puniendo et corrigendo ; ergo hoc reddere unicuique, quod suum est, intelligitur communiter ; et ita videtur per rationem iusticie quod iusticia sit virtus generalis ad omnes virtutes.

 

Solutio. Ad hoc dicitur communiter quod iusticia sumitur large et stricte. Large dicitur iusticia virtus, qua redditur unicuique, quod suum est, quia suum est. Solvunt quidam ad quinque obiectiones prius factas secundum ordinem, dicentes quod omnes auctoritates ille intelliguntur de iusticia, secundum quod large accipitur.

Ad sextum dicunt quod dare elemosinam est opus iusticie et misericordie similiter, nec tamen sequitur quod misericordia sit iusticia, quia aliter est misericordie, aliter iusticie. Misericordie est per modum elicientis, iusticie per modum imperantis, quia considerando quod dandum est pauperi, quia suum est, imperat iusticia dare pauperibus elemosinam, misericordia vero voluntatem dandi elicit, attendens quoniam dandum est indigenti.

Ad septimum dicunt quod iusticia regit motus cuiuslibet vis anima et similiter quelibet virtus specialis regit motus specialis vis anime, non tamen sequitur quod quelibet virtus sit iusticia, quia iusticia est regitiva motuum per modum imperii, virtus autem specialis regit motum suum propriis circumstanciis vestiendo.

Ad octavum similiter respondent. Sed ad ultimo obiectum non potest ista solutio adaptari, quoniam ille, qui plangit peccata sua, et prout potest destitui, non reddit sic peccato, quod suum est, quia suum, immo sic operatur ex iusticia Deo sedem preparans, quia Deo placet sic, quem per peccatum offendit ; ergo non est de essentia iusticie reduplicatio hic : quia suum ; ergo iusticia non est virtus, qua redditur unicuique, quod suum est, quia suum ; unde videtur quod predicta solutio non sit recta.

Item, hoc probatur multis rationibus, quoniam diligere formatum est motus caritatis et, si subtrahatur aliqua circumstancia, adhuc remanet motus caritatis, aut nullius virtutis est ; similiter si addatur ; ergo pari ratione, cum reddere unicuique, quod suum est, sit motus cuiuslibet virtutis, si apponatur aliqua circumstancia quacumque apposita, erit motus cuiuslibet et quacumque remota, aut nullius virtutis erit motus ; ergo, addita hac circumstancia quod suum est huic motui, reddere unicuique, quod suum est, erit motus cuiuslibet virtutis au nullius ; et ita reddere unicuique, quod suum est, quia suum est, non est motus alicuius specialis virtutis, immo, si est motus virtutis, est motus cuiuslibet.

Item, teneor diligere Deum et possum ei reddere talem motum, quia debeo ei ipsum sive quia suum est, ut diligam illum ; et sic reddo ei, quod suum est, quia suum est ; et huiusmodi motus est motus proprius iusticie, quo scilicet redditur unicuique, quod.suum est, quia suum est, et est motus caritatis ; ergo motus caritatis est motus iusticie, etiam secundum quod iusticia sumitur stricte ; eodem modo potest probari de motibus aliarum virtutum ; et ita motus cuiuslibet virtutis est motus iusticie, secundum quod iusticia stricte sumitur, et ita, etiam stricte sumpta, generalis est ad omnes virtutes.

 

Forte dicit aliquis quod, cum dicitur : [quia] suum est, hec dictio quia potest notare causam materialem, et secundum hoc est motus iusticie, secundum quod iusticia stricte sumitur, vel potest notare causam motivam et sic est motus iusticie generalis ; sed hoc nichil est, idem enim est utrobique, sicut dare indigenti, quia indigens est, eiusdem virtutis est, sive hec dictio quia notet causam materialem sive motivam.

Item, omnis motus iusticie est ad debitum, secundum quod debitum ; ergo in idem, secundum quod idem ; ergo omnis motus iusticie est ab eadem virtute in specie et ita iustitia est una virtus specialissima ; et hoc est contra Tullium, qui dividit eam in sex species, que sunt : religio, pietas, gratia, observancia, vindicatio, veritas.

 

Solutio. Virtus habet ordinare hominem, sed potest ordinari ad se vel ad aliud. Si ad se, hoc fit per temperanciam, que habet ordinare motus carnis ad animam et reprimere motus carnis illicitos. Si ad alium, potest ordinari agendo vel patiendo. Si paciendo, fortitudinis est, quoniam fortitudo est malorum consideratio et eorum firma perpessio ; non tamen nego quin fortitudo sit in agendo sicut in agressione magnorum operum, que non debentur proximo ; unde virtus, que habet ordinare hominem in agendo, ordinare, inquam, ad alium, reddendo ei, quod suum est, dicitur esse iusticia vel prudencia ; non prudencia proprie, quoniam ipsa imperat aliis ; ergo iusticia, que, secundum quod ordinat ad Deum, est religio, secundum quod ad parentes, pietas, secundum quod ad proximos minores, gratia, secundum quod ad superiores vel prelatos, observancia, secundum quod in sermone ordinat hominem ad alium, est veritas. Non enim oportet quod quicumque reddit alicui, quod suum est, quod ipse intendat illud ei reddere, quia suum est ; potest enim attendere vel non, nec variabitur propter hoc virtus vel motus virtutis.

Dicimus ergo quod iusticia est in agendo tantum et est specialis virtus, non tamen species specialissima, sed etiam genus subalternum continens sub se predictas virutes ; non tamen nego quin hoc nomen iusticia quandoque ita communiter sumatur, ut sit generalis ad omnes virtutes, quia, sicut dictum est, non oportet quod quicumque reddit alicui, quod suum est, quod ipse intendat quod suum est etc.

Dicimus etiam quod secundum quod est specialis virtus, non est species specialissima, que habet sub se fidem, spem et caritatem, unde Apostolus : Fide iustificati sumus, sed hoc secundum theologum, non secundum philosophum, quoniam philosophus non respicit interiores motus sed exteriores tantum, theologus autem interiores, dicit tamen Tullius, in libro De officiis, quod fides est fundamentum iusticie. Quod autem contineat fidem, spem, caritatem, patet, quoniam in istis tribus maxime movemur in Deum reddendo ei, quod suum est.

 

 

Caput II

De iusticia, [secundum quod large vel stricte accipitur.]

 

Dictum est quod iusticia duobus modis accipitur, scilicet stricte et large. Large dicitur iusticia virtus, qua redditur unicuique, quod suum est, sive subiecto proprio sive alieno, et hoc agendo vel paciendo ; et secundum hoc communis est ad omnes virtutes. Stricte autem accipitur s iusticia, prout est virtus, qua redditur unicuique alii a subiecto proprio, quod suum est, redditur, dico, opere.

 

Secundum hoc dicitur quod prima auctoritas, hec scilicet : Christus est sol iusticie, intelligitur communiter et specialiter, Christus enim est sol anime per illuminationem fidei, qua mediante, generantur in anima omnes alie virtutes.

Similiter secunda auctoritas : Letamini in Domino et exultate, iusti, potest intelligi utroque modo ; secundum quod communiter sumitur, patet quod intelligi potest, quoniam qualibet virtute exultatur in Domino ; sed et specialiter potest intelligi, quoniam prima leticia et primum gaudium in Domino est per fidem, spem et caritatem, quas, sicut dictum est, continet iusticia simpliciter, secundum quod est una virtus specialis.

Tercia autem auctoritas : Beati qui esuriunt et sitiunt iusticiam, intelligitur generaliter de iusticia, sicut apparet ex Glosa, que dicit : iusticiam, id est virtutem, que est amor boni, quam esurit aliquis reddendo Deo, quod suum est, et proximo, et sibi ; et hec iusticia non potest haberi plene in nobis, donec Deus sit omnia in omnibus, maxime tamen quantum ad motum caritatis ; unde hic possumus esurire iusticiam, non saturari ; et ideo pocius dicitur de iusticia ; Beati qui esuriunt et sitiunt iusticiam etc., quam de alia virtute. Posset tamen intelligi de iusticia speciali, quoniam amor cuiuslibet virtutis est amor v[e]ri boni, id est Dei, quoniam diligendo virtutem non diligimus nisi Deum, ut dicit Origenes, et hoc, quia dulcedo virtutum est dulcedo Dei, et ita qui esurit iusticiam, esurit dulcedinem dei, et ita diligendo iusticiam creatam diligitur iusticia increata, a qua habet iusticia creata quare diligatur.

Quod autem auctoritas Brunonis, hec scilicet : Redde Deo habitationem suam et eris iustus, intelligatur de iusticia speciali, videtur, quoniam primo et principaliter habitat Deus in anima per fidem, spem, caritatem ; ergo suam habitatem habet proprie Deus in anima iusti per istas tres virtutes ; sed illas continet iusticia specialis, ut dictum est ; ergo iusticia specialis reddit Deo, quod suum est, scilicet habitationem suam, et sola ; ergo auctoritas illa intelligitur tantum de iusticia speciali.

 

 Sed contra. Quodlibet peccatum aufert Deo habitationem suam ; ergo quelibet virtus restituit eidem habitationem suam ; ergo reddere Deo habitationem suam est cuiuslibet virtutis ; ergo illa auctoritas intelligi debet de iusticia, secundum quod est generalis large.

 

Solutio. Re vera quodlibet peccatum aufert Deo habitationem suam et particulariter et universaliter. Particulariter quidem expellendo per se et proprie ab anima illam virtutem, cui opponitur. Sed universaliter non aufert Deo habitationem suam nisi per accidens, scilicet propter connexionem virtutum, quoniam ex connexione virtutum accidit quod, si una virtus [illarum] expellitur ab anima per vicium aliquod superveniens, quod omnes recedunt. Et ita patet quod non sequitur, si quodlibet peccatum aufert Deo habitationem suam universaliter et particulariter, quod quelibet virtus restituat eidem, quia, cum peccatum operatur per accidens, non habet virtus operari contrarium, virtus enim non contrariatur peccato nisi in eis, que peccatum habet proprie et per se, non autem in omnibus, que per accidens operatur ; unde patet quod in illo argumento : quodlibet peccatum aufert Deo etc., est fallacia accidentis ; et ita illa auctoritas habet tantum intelligi de iusticia speciali.

Quinta auctoritas, scilicet, quod due sunt partes iusticie : declinare etc., intelligitur tantum de iusticia large sumpta.

Set adhuc obicitur contra predicta, quoniam videtur quod reddere proprio subiecto, quod suum est, sit opus iusticie, secundum quod specialiter accipitur, quoniam Psalmista dicit : Iusticia et iudicum preparatio sedis tue ; sed hoc est, quando homo punit in se peccata sua, hoc autem debet sibi, scilicet punire peccata, ut sic evitet gehennam et habeat vitam eternam ; ergo homo reddit sibi, quod suum est, quando punit peccata sua ; sed punitio peccatorum species est iusticie, secundum quod sumitur specialiter ; non ergo solum reddit iusticia specialis, quod suum est, alii a proprio subiecto, sed etiam ipsi subiecto proprio ; hoc autem est contra predicta.

 

Solutio. Dicimus quod punire peccata in se non est reddere sibi, quod suum est, immo Deo emendam suam, quam expetit a nobis pro peccatis, unde dicuntur debita, quia faciunt nos debitores Deo vel pene suscipiende vel emende solvende, unde : Tibi soli peccavi. Et sic patet quod puniendo in me peccata reddo Deo, quod suum est, non michi.

Post hec obicitur sic. Facere, quod precipitur commune est ad omnes virtutes, tamen velle facere, quod percipitur, specialis actus est obedientie, et ita unius specialis virtutis, sicut animal generale est in se, tamen scientia de animali est scientia specialis ; ergo pari ratione voluntas cadens super hoc generale opus, scilicet, reddere unicuique, quod suum est, sive sibi sive alii erit voluntas specialis et alicuius virtutis specialis ; ergo velle reddere unicuique, quod suum est, est actus specialis virtutis ; nonnisi iusticie ; ergo iusticia est specialis virtus, qua volumus reddere unicuique, quod suum est, sive subiecto proprio sive alieno, quod est contra predicta.

Si hoc concedatur, contra : Talis voluntas non assignatur a Tullio species iusticie ; ergo cum probabile sit quod sufficienter assignaverit species iusticie, probabile est quod talis voluntas non est actus specialis virtutis sive iusticie.

 Item, si volo pascere pauperem, considerans quia preceptum est michi, motus iste est obedientie precipientis et misericordie elicientis ; ergo similiter, si volo reddere Deo amorem suum et amo ipsum, erit motus iste caritatis elicitive et iusticie per modum imperii ; ergo iusticia, que est una cardinalium virtutum, aliquando imperat caritati ; ergo virtus cardinalis est dignior caritate, quod est impossibile, quoniam, sicut dicit Augustinus : Caritas excellentissimum et dignissimum donum Dei est, et Apostolus, I ad Corinthios, XII : Adhuc excellentiorem vobis viam demonstro. Et ita patet quod illa voluntas specialis, cadens super illud commune, non est actus iusticie.

 Item, aliquis deposuit apud me librum suum, post rediens repetit a me, reddo ei hoc intuitu tantum quod est suum, constat quod motus iste, si sit virtutis, non est nisi iusticie, similiter, si volo exhibere Deo culturam, quia sua est, constat quod talis voluntas non est nisi iusticie, et sic de similibus ; ergo velle reddere unicuique, quod suum est, quia suum est, est actus iusticie secundum quod est una cardinalis ; ergo iusticia est virtus specialis, cuius materia sive finis principalis est reddere unicuique, quod suum est, quia suum ; actus vero eius est velle reddere secundum intentionem specialem, licet sit supra commune, et hoc est contra predicta.

 

Solutio. Ad noticiam preobiectorum notandum quod hec vox velle reddere unicuique, quod suum est, dupliciter accipitur.

Uno modo, ut hoc totum reddere unicuique, quod suum est sit materia voluntatis, et secundum hoc velle reddere illud solius rationis est, nam quod hoc vel hoc sit huius vel huius cadit tantum sub aspectu rationis, dictat etiam ratio bene ordinata quoniam unusquisque debet reddere unicuique, quod suum est, et quod illi sit reddendum. Secundum hanc acceptionem velle reddere etc. non est actus iusticie, sed fidei vel prudentie fidei quantum ad opera interiora, fides enim dictat Deum esse diligendum super omnia et imperat quod diligatur, prudencie vero quantum ad opera exteriora, prudencia enim non regit fidem, spem, caritatem, quia sequitur illas, sed aliarum opera regere habet, dictat enim quod est solvendum pauperi in necessitate et imperat quod detur ei.

Item, hec vox velle reddere etc. potest accipi ita, quod voluntas non attingat intentionem huius pronominis suum sub hoc sensui : volo reddere unicuique aliquid et illud est suum sive dinoscitur esse suum. Secundum hanc acceptionem velle reddere etc. est actus iusticie non secundum quod est virtus specialis, sed secundum quod large sumitur et circuit omnes virtutes.

 

Ad primum ergo dicimus quod non est simile de obedientia et iusticia propter duas rationes. Prima est, quia facere, quod precipitur, excedit naturam virtutum, sicut patet in precepto Ade, ne comederet de ligno scientie boni et mali, et propter hoc voluntas eius potest esse specialis voluntas et specialis virtus ; sed reddere unicuique, quod suum est, non excedit metas virtutum ; voluntas ergo, que cadit supra illud velle facere, quod precipitur, quia cadit supra quiddam novum extra alias virtutes, est voluntas specialis virtutis ; sed reddere unicuique, quod suum est, est generale ad plures virtutes spetiales ; et ideo velle, quod cadit supra hoc, est virtutis universalis, que [est] habet regere illas particulares virtutes ; virtutum enim quedam sunt universales et contemplative, quedam particulares et active ; et ideo voluntas, que cadit supra illud, quod est universale ad virtutes, est virtutis universalis ut fidei vel prudencie, sicut dictum est. Secunda ratio est, quia est unica materialis ratio in omnibus motibus obedientie, quoniam obedientia non movet ad aliquid, nisi quia preceptum ; sed iusticia secundum diversas suas species movet ad diversa non propter unicam materialem rationem, non enim hec ratio quia suum est est materialis ratio omnium specierum iusticie, quia, cum aliquis colit Deum actualiter et debito modo, non exigitur quod actu intendat si reddere, quod suum est, similiter quando aliquis honorat patrem vel matrem vel dicit verum proximo suo meritorie, non exigitur quod intendat ipse actualiter reddere ei, quod suum est, quia suum est, et sic de aliis speciebus iusticie, tamen re vera, cum aliquis per aliquam speciem iusticie reddit aliquid alicui, quod suum est, si intendat hoc : reddere ei, quod suum est, quia suum est, talis intentio non erit alicuius speciei iusticie, sed erit illius virtutis, que est magistra specierum iusticie, scilicet fidei vel prudentie, ut dictum est.

Ad secundum dicimus quod re vera voluntas, qua vult aliquis diligere Deum, ut reddat ei, quod suum est, caritas est ; set iste finis, scilicet, ut reddat ei, quod suum est, apponitur a precedenti virtute, scilicet a fide, que dictat anime quod debet diligere Deum super omnia.

Ad tercio obiectum dicimus similiter quod velle reddere alicui librum suum, quia suus est, motus est specialis virtutis.

 

Item, dictum est longe supra quod iusticia adequat hominem proximo, alie vero cardinales respiciunt proprium subiectum.

Sed contra. Est quod uxor petat debitum a viro suo et vir reddat ei debitum cognoscens eam. Inde sic : Iste ordinat motum generative ad proximum et quia est debitum ; ergo movetur motu iusticie ; non ergo motu temperancie, quod est contra predicta in questione de temperantia, ubi dictum est quod cognoscere suam cum debitis circumstanciis motus est temperantie.

 

Solutio. Dicimus quod cognoscere suam hoc intuitu tantum, quia debitum, motus est iusticie ; sed cognoscere suam hoc intuitu, ut vim generativam ordinet ad finem debitum, ad quem data est, scilicet spe prolis ad cultum Dei, motus est temperancie, quoniam sicut motus illicitos temperantia habet reprimere, sic et habet vim generativam ordinare ad suum finem, reprimando delectationes illicitas, que motus generative soient comitari, et impedire ne ad finem debitum ordinentur ; sic ergo patet quod cognoscere suam potest esse motus plurium virtutum secundum diversos respectus, quoniam nichil prohibet actum exteriorem unum et eumdem esse diversarum virtutum, set idem actus interior non potest esse diversarum virtutum elective.

 

Item, in libro Sapientie, I, dicitur : Iusticia perpetua et im[mortalis].

Queritur quare hoc dicitur plus de iusticia quam de aliis cardinalibus ; sicut enim iusticia assimilat animam humanam Deo, sic et alie ; et sicut iusticia manebit in patria, similiter et alie tres.

Item, cum dicitur : Iusticia est perpetua, aut ibi accipitur iusticia large aut stricte. Si large, secundum quod communis est ad omnes virtutes, falsum est secundum hoc, quia fides et spes non sunt perpetue, quia secundum substantiam evacuabuntur. Si stricte, secundum quod continet fidem, spem et timorem, patet quod secundum hanc acceptionem ipsa sola evacuabitur ; ergo non debet dici perpetua, sed pocius alie.

Item, Ieremias, IX : Ego sum Dominus, faciens misericordiam et iudicium et iusticiam, hec enim placent michi, dicit Dominus. Queritur ergo, cum quelibet virtus placeat Deo - nichil enim placet Deo [in] homine nisi similitudo sua ; que est per virtutem - quare pocius dicit Deus quod ille virtutes sibi placeant quam alie.

Item, Scriptura frequenter dividit misericordiam a iusticia, sicut patet in auctoritate Ieremie et in Psalmo : Universe vie Domini, misericordia et veritas, et in Micheo, VI : Iudicabo tibi, homo quid bonum sit, et quid Deus requirat a te : Utique facere miseridiam et iudicium etc. ; videtur ergo quod iusticia et misericordia sint diverse species virtutum ; Augustinus autem dicit quod iusticia est in subveniendo miseris ; sed in subveniendo miseris est opus miscricordie ; ergo misericordia est iusticia ; ergo non debent dividi ab invicem.

 

Solutio. Dicimus ad primum quod pocius dicitur iusticia perpetua et immortalis quam alie cardinales virtutes propter tres rationes. Prima est, quia statuit animam humanam in loco proprio, quia per cognitionem et assensum prime veritati propter se et super omnia statuit iusticia esse recreationis super esse creationis ; per dilectionem vero, qua diligimus Deum super omnem creaturam, statuit iusticia animam sub Deo et super temporales creaturas ; hic autem est proprius locus anime, et ita stabiliendo animam in debito loco perpetuat eam spiritualiter propter hoc, quod ipsa debet dici recte perpetua. Secunda ratio est, quia per speciem suam, que est religio, religat nos Deo spiritualiter, a quo et ex quo omnis perpetuitas habet esse.

 

Tercia ratio est, quia ipsa secundum essentiam suam et secundum usum manebit in patria, alie vero cardinales, etsi secundum substanciam suam in patria manserint, non tamen secundum usum omnem, temperantia enim non refrenabit motus illicitos, prudentia non cavebit ab insidiis nec fortitudo agredietur terribilia aut pacietur adversa.

Ad secundum dicimus quod ideo placent specialiter iste due virtutes, misericordia et iusticia, Deo pre ceteris, quia maxime assimilant nos Deo. De iusticia patet, secundum quod continet cognitionem Dei et amorem, Deus enim maxime cognitor est sui ipsius, et in cognoscendo delectatur, et est summe amator sui ; et ita maxime assimilamur ipsi delectando in ipso solo per cognitionem et amorem, unde Augustinus dicit quod per hoc maxime assimilamur Deo, quia in ipso solo delectamur, sicut et ipse in se ipso solo delectatur. Et ita per iusticiam maxime assimilamur Deo, similiter per misericordiam respectu proximi, unde in Evangelio : Estote misericordes sicut Pater etc., sicut enim de bonitate sua supereffluente facit oriri solem suum super bonum et malum, sic nos de misericordia, que supereffluens est bonitas, subveniemus pauperibus dignis et indignis.

Ad tercium dicimus quod iusticia, que est una cardinalium, dupliciter accipitur. Uno modo, secundum quod est ordinatio ad Deum et proximum, ad Deum quidem per modum subiectionis, ad proximum per modum cuiusdam equalitatis ; in hoc enim est quedam equalitas, [quod] de superhabundancia nostra relevamus pauperum indigentiam, sicut Apostolus dicit, quod conferimus eis temporalia, que equaliter eorum sunt sicut et nostra saltem secundum condicionem nature ; unde secundum hanc acceptionem non dividitur misericordia a iusticia, sed est species eius, et sic loquitur Augustinus, cum dicit : Iusticia est in subveniendo miseris, non describendo iusticiam, sed in specie notificans per exemplum. Alio modo strictiori sumitur iusticia, secundum quod est ordinatio ad proximum in eis, in quibus tenemur ex necessitate ; secundum hunc modum dividuntur misericordia et iusticia ab invicem ; sic autem sumitur in auctoritate Ieremie, Psalmi et Michee et ubicumque Scriptura dividit illas.

 

Ultimo solet probari, quod omnes iusticie sunt equales, sic : Si omnes motus fidei essent equales, omnes fides essent equales, similiter, si omnes motus spei essent equales, omnes spes essent equales, et sic de aliis virtutibus ; ergo si omnes motus iusticie sunt equales, omnes iusticie sunt equales ; sed primum verum, quia equaliter omnes reddunt proximo, quod suum est, quia penitus reddunt, quia si aliquid retineretur, non esset opus iusticie ; ergo omnes motus iusticie sunt equales ; ergo et omnes iusticie.

Solutio. Hec propositio est duplex : omnes reddunt equaliter proximo, quod suum est, quia potest notari equalitas sive paritas redditorum, et sic propositio vera est, set non ad propositum, quia a tali paritate non est paritas vel equalitas motuum iusticie, vel potest notari equalitas redditionis motus, et sic falsa, unde non procedit argumentatio.