Est itaque Deus, ut ait Augustinus in V libro De Trinitate, sine dubitatione substantia vel,

si melius hoc appellatur, essentia, quam Graeci usiam vocant.

Sicut enim ab eo quod est sapere dicta est sapientia,

et ab eo quod est scire dicta est scientia,

ita ab eo quod est esse dicta est essentia.

Et quis magis est quam ille qui dixit famulo suo Moysi :

Ego sum qui sum, et Dices filiis Israel : Qui est misit me ad vos ?

Hieronymus ad Marcellam scribens ait :

Deus solus, qui exordium non habet, vere essentiae nomen tenuit,

quia in eius comparatione qui vere est,

quia incommutabilis est, quasi non sunt quae mutabilia sunt.

De quo enim dicitur « fuit », non est, et de quo dicitur « erit », nondum est ;

Deus autem tantum est, qui non novit « fuisse » vel « futurum esse ».

Solus igitur Deus vere est, cuius essentiae comparatum, nostrum esse non est.

Cum de sempiterna re proprie dicatur « est », secundum nos bene dicitur « fuit » et « erit ».

« Fuit », quia nunquam desiit ; « erit », quia nunquam deerit ; « est », quia semper est ;

non praeteriit, quasi quod non maneat ; non orietur, quasi quod non erat.

Cum igitur nostra locutio per tempora varietur, de eo vere dicuntur verba cuiuslibet temporis,

qui nullo tempore defuit vel deest vel deerit.

Et ideo non mirum si de Spiritu veritatis

Veritas loquens dixit per futurum : Quaecumque audiet loquetur.

Audiet, scilicet ab eo a quo procedit.

Audire illius est scire ; idem, etiam esse :

a quo ergo est illi essentia, ab illo audientia, id est scientia, quae non est aliud quam essentia.

Audiet ergo dixit de eo quod audivit et audit, id est quod semper scivit, scit et sciet.

Esse non est accidens Deo, sed subsistens veritas, et manens causa, et naturalis generis proprietas.

Aliae, inquit, essentiae vel substantiae capiunt accidentia, quibus in eis fiat vel magna vel quantacumque mutatio ;

Deo autem aliquid huiusmodi accidere non potest ;

et ideo sola substantia vel essentia quae est Deus incommutabilis est, cui profecto maxime, ac verissime competit esse.

Quod enim mutatur, non servat ipsum esse ; et quod mutari potest, etiam si non mutetur, potest quod fuerat non esse ;

ideoque illud solum quod non tantum non mutatur, verum etiam mutari omnino non potest, verissime dicitur esse,

Qui solus habet immortalitatem.

cum anima quodam modo immortalis esse dicatur et sit, non diceret solus habet immortalitatem,

nisi quia vera immortalitas incommutabilitas est, quam nulla potest habere creatura, quoniam solius Creatoris est.

Mutabis ea et mutabuntur, tu autem idem ipse.

In omni enim mutabili natura, ut ait Augustinus, Contra Maximinum, nonnulla mors est ipsa mutatio,

quia facit aliquid in ea non esse quod erat.

Unde et ipsa anima humana, quae ideo dicitur immortalis, quia secundum modum suum nunquam desinit vivere,

habet tamen quandam mortem suam.

Quia si iuste vivebat et peccat, moritur iustitiae ;

si peccatrix erat et iustificatur, moritur peccato, ut alias eius mutationes taceam,

de quibus modo longum est disputare.

Et creaturarum natura caelestium mori potuit, quia peccare potuit.

Nam et Angeli peccaverunt et daemones facti sunt, quorum est diabolus princeps ;

et qui non peccaverunt, peccare potuerunt.

Et cuicumque creaturae rationabili praestatur ut peccare non possit, non est hoc naturae propriae, sed Dei gratiae.

Et ideo solus Deus, ut ait Apostolus, habet immortalitatem,

qui non cuiusquam gratia,

sed natura sua nec potuit nec potest aliqua conversione mutari,

nec potuit nec poterit aliqua mutatione peccare.

Proinde, ut ait Augustinus in libro I De Trinitate, substantiam Dei sine ulla sui commutatione mutabilia facientem,

et sine ullo suo temporali motu temporalia creantem intueri et nosse, licet sit difficile, oportet.

animadverte primo quare omnis creatura sit multiplex et nullo modo vere simplex,

Corporalis utique creatura partibus constat,

ita ut sit ibi alia pars maior, alia minor, et maius sit totum quam pars quaelibet ;

et in unoquoque corpore aliud est magnitudo, aliud color, aliud figura.

Potest enim et minuta magnitudine manere idem color et eadem figura,

et colore mutato manere eadem figura et eadem magnitudo.

Ac per hoc multiplex esse convincitur natura corporis, simplex autem nullo modo.

Creatura quoque spiritualis, ut est anima, in comparatione quidem corporis est simplex ;

sine comparatione vero corporis, multiplex est, et non simplex.

Quae ideo simplex dicitur respectu corporis, quia mole non diffunditur per spatium loci,

sed in unoquoque corpore, et in toto tota est, et in qualibet parte eius tota est.

Et ideo, cum fit aliquid in quavis exigua particula corporis quod sentiat anima,

quamvis non fiat in toto corpore, illa tamen tota sentit, quia totam non latet.

Sed tamen nec in ipsa anima vera simplicitas est.

Cum enim aliud sit artificiosum esse, aliud inertem, aliud acutum, aliud memorem,

aliud cupiditas, aliud timor, aliud laetitia, aliud tristitia,

possintque haec et alia huiusmodi innumerabilia in animae natura inveniri, et alia sine aliis, et alia magis, alia minus,

manifestum est non simplicem, sed multiplicem esse naturam.

Nihil enim simplex mutabile est ; omnis autem creatura mutabilis est ;

Deus vero, etsi multipliciter dicatur, vere tamen et summe simplex est.

Dicitur enim magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidquid aliud non indigne dici videtur ;

sed eadem magnitudo eius est quae sapientia : non enim mole magnus est, sed virtute ;

et eadem bonitas quae sapientia et magnitudo et veritas ;

et non est ibi aliud ipsum beatum esse, et aliud magnum aut sapientem aut verum aut bonum esse, aut omnino esse.

Deo hoc est esse quod est fortem esse, vel sapientem esse,

et si quid de illa simplici multiplicitate vel multiplici simplicitate dixeris,

quo substantia eius significetur.

Humano autem animo non hoc est esse quod est fortem esse, aut prudentem aut iustum :

potest enim esse animus, et nullam istarum habere virtutem.

Intelligamus Deum, quantum possumus,

sine qualitate bonum, sine quantitate magnum,

sine indigentia creatorem, sine situ praesidentem, sine habitu omnia continentem,

sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum,

sine ulla sui mutatione mutabilia facientem nihilque patientem.

Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omnino invenire quid sit,

pie tamen caveat, quantum potest, aliquid de illo sentire quod non sit.

Sicut ab eo quod est esse appellatur essentia,

ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus,

si tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere.

Hoc enim de his rebus recte intelligitur,

in quibus subiectis sunt ea quae in aliquo subiecto esse dicuntur,

sicut in corpore color aut forma.

Corpus enim subsistit, et ideo substantia est.

Res ergo mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantiae.

Deus autem si subsistit, ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tamquam in subiecto, et non est simplex.

Nefas est autem dicere ut subsistat Deus et subsit bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit vel potius essentia,

neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tamquam in subiecto.

Unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari,

ut nomine usitatiore intelligatur essentia ;

quod vere ac proprie dicitur,

ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam.

Est enim vere solus, quia incommutabilis est.

Non ex compositis Deus qui vita est subsistit, neque qui virtus est ex infirmis continetur,

nec qui lux est ex obscuris coaptatur, nec qui spiritus est ex disparibus formalis est.

Totum quod in eo est, unum est.

Non humano modo ex compositis Deus est, ut in eo aliud sit quod ab eo habetur et aliud sit ipse qui habeat,

sed totum vita est, natura scilicet perfecta et infinita, et non ex disparibus constituta, sed vivens ipsa per totum.

Quocirca hoc vere unum, in quo nullus numerus,

nullum in eo aliud praeter id quod est ;

neque enim subiectum fieri potest.

In Dei substantia non est aliquid quod non sit substantia,

quasi aliud ibi sit substantia, aliud quod accidat substantiae ;

sed quidquid ibi intelligi potest, substantia est.

Verum haec dici possunt, facile et credi, videri autem nisi puro corde omnino non possunt.

Sic habetur in natura uniuscuiusque trium, ut qui habet, hoc sit quod habet, sicut immutabilis simplexque substantia.

Deus simplex dicitur, sive non amittendo quod habet, seu quod aliud non est ipse et aliud quod in ipso est.

Non propter hoc naturam summi boni simplicem dicimus,

quia est Pater in ea solus, aut Filius in ea solus, aut Spiritus Sanctus solus,

id est quia sola est ista nominum trinitas, sine subsistentia personarum, sicut Sabelliani putaverunt ;

sed ideo simplex dicitur, quia est hoc quod habet,

excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur nec est ipsa.

Nam utique Pater habet Filium, ad quem relative dicitur, nec tamen est Filius ;

et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater.

In quo vero ad semetipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet ;

sicut ad semetipsum dicitur vivus habendo vitam, et eadem vita in se est.

Propter hoc itaque natura haec dicitur simplex,

quod non sit aliud habens et aliud id quod habet,

sicut in ceteris rebus est.

Non enim habens liquorem liquor est, nec corpus color ; nec anima est sapientia.