DISTINCTIO XXIII

Capitulum 1 (74)

Si Christus habuerit fidem et spem ut caritatem.

Cum vero supra perhibitum sit Christum plenum gratia fuisse, non est supervacuum inquirere utrum fidem et spem, sicut caritatem, habuerit. Si enim his caruit, non videtur plenitudinem gratiarum habuisse.

2. De his tribus hic tractandum est, et prius de fide*.

Ut autem haec quaestio valeat apertius explicari, de his singulis aliqua in medium proferenda sunt ; et primum de fide, secundum mensuram cuius praecipit Apostolus unicuique sapere.

Capitulum 2 (75)

Quid sit fides.

Fides est virtus qua creduntur quae non videntur. Quod tamen non de omnibus quae non videntur accipiendum est, sed de his tantum quae credere, ut ait Augustinus ,

ad religionem pertinet.

Multa enim sunt quae

si christianus ignoret, nihil metuendum est,

quia non ideo a religione deviat.

Capitulum 3 (76)

Quot modis dicitur fides.

Accipitur autem fides tribus modis, scilicet pro eo quo creditur et est virtus, et pro eo quo creditur et non est virtus, et pro eo quod creditur : quod aliud est ab eo quo creditur.

Augustinus in XIII libro De Trinitate*.

Unde Augustinus inquit :

Aliud sunt ea quae creduntur, aliud fides qua creduntur. Illa enim in rebus sunt, quae vel esse vel fuisse vel futura esse dicuntur ; haec autem in animo credentis est, ei tantum conspicua cuius est.

Et tamen nomine fidei censetur utrumque, et illud scilicet quod creditur, et id quo creditur. Id quod creditur dicitur fides, sicut ibi :

Haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit.

Fides autem qua creditur, si cum caritate sit, virtus est, quia :
caritas, ut ait Ambrosius, mater est omnium virtutum,

quae omnes informat, sine qua nulla vera virtus est. Fides ergo operans

per dilectionem

virtus est qua non visa creduntur.

3. Augustinus in libro De fide et operibus*.

Haec est fundamentum quod mutari non potest, ut ait Apostolus ; quae posita in fundamento, neminem perire sinit.

Unde Augustinus :

Fundamentum est Christus Iesus, id est Christi fides, scilicet quae per dilectionem operatur, per quam Christus habitat in cordibus, quae neminem perire sinit. Alia vero non est fundamentum.

4. Augustinus, super Epistolam Ioannis* :

Fides enim sine dilectione inanis est. Fides cum dilectione christiani est ; alia daemonis est, nam et daemones credunt et contremiscunt.

Augustinus, De verbis Domini* :

Sed multum interest utrum quis credat Christum, vel Christo ; vel in Christum : nam ipsum esse Christum daemones crediderunt, nec tamen in Christum crediderunt.

Capitulum 4 (77)

Quid sit credere Deum vel Deo vel in Deum.

Beda ; Augustinus* :

Aliud est enim credere in Deum, aliud credere Deo, aliud credere Deum. Credere Deo, est credere vera esse quae loquitur : quod et mali faciunt ; et nos credimus homini, sed non in hominem. Credere Deum, est credere quod ipse sit Deus : quod etiam mali faciunt. Credere in Deum, est credendo amare, credendo in eum ire, credendo ei adhaerere et eius membris incorporari.

[Augustinus, super Psalmum* :]

Per hanc fidem iustificatur impius, ut deinde ipsa fides incipiat per dilectionem operari. Ea enim sola bona opera dicenda sunt, quae fiunt per dilectionem Dei.

Augustinus, super Ioannem* :

Ipsa etiam dilectio opus fidei dicitur.

Fides igitur quam daemones et falsi christiani habent, qualitas mentis est, sed informis, quia sine caritate est. Nam et malos fidem habere, cum tamen caritate careant, Apostolus ostendit dicens : Si habuero omnem fidem, caritatem autem non habuero etc. Quae fides etiam donum Dei dici potest, quia et in malis quaedam Dei dona sunt.

Capitulum 5 (78)

An illa informis quantas mentis, quae in malo christiano est, fiat virtus cum fit bonus.

Si vero quaeritur utrum illa informis qualitas, qua malus christianus universa credit quae bonus christianus, accedente caritate remaneat et fiat virtus, an ipsa eliminetur, et alia qualitas succedat quae virtus sit, utrumlibet sine periculo dici potest. Mihi tamen videtur quod illa qualitas quae prius erat, remaneat, et accessu caritatis virtus fiat.

Capitulum 6 (79)

Ex quo sensu dicatur una fides.

Cumque diversis modis dicatur fides, fatendum est tamen unam esse fidem, ut ait Apostolus :

Unus Dominus, una fides.

Sive enim accipiatur fides pro eo quod creditur, sive pro eo quo creditur, recte dicitur fides una.

2. Ambrosius*.

Si pro eo quod creditur accipiatur, ex hac intelligentia dicitur

una fides,

quia

idem iubemur credere,

unum idemque est quod creditur

a cunctis fidelibus ; unde fides « catholica » dicitur, id est universalis.

3. Si vero accipitur fides pro eo quo creditur, ea ratione dicitur una : esse fides : non quia sit una numero in omnibus, sed genere, id est similitudine.

Augustinus in libro XIII De Trinitate*.

Unde Augustinus :

Fides, quam qui habent fideles vocantur, et qui non habent infideles, communis est omnibus fidelibus ; sicut pluribus hominibus facies communis esse dicitur, cum tamen singuli suas habeant. Non enim fides. numero est una, sed genere ; quae cum sit in uno, est et in aliis : non ipsa, sed similis ; et propter similitudinem magis unam dicimus esse quam multas. Sicut idem volentium dicitur voluntas una, cum cuique sit sua voluntas ; et duorum simillimorum dicitur facies una.

Capitulum 7 (80)

Quod fides est de his quae non videntur proprie, quae tamen videtur ab eo in quo est.

Notandum quoque est quod fides proprie de non apparentibus tantum est.

Gregorius in homelia quadam*.

Unde Gregorius :

Apparentia non habent fidem, sed agnitionem.

Idem in Dialogo*.

Idem :

Cum Paulus dicat : Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium, hoc veraciter dicitur credi, quod non valet videri : nam credi iam non potest, quod videri potest.

Thomas aliud vidit, et aliud credidit : hominem vidit, et Deum confessus est dicens : Deus meus et Dominus meus.

Augustinus in libro XIII De Trinitate*.

De hoc etiam Augustinus ait :

Fidem ipsam videt quisque in corde suo esse si credit, vel non esse si non credit. Non sicut corpora quae videmus oculis corporis, et per ipsorum imagines quas memoria tenemus etiam absentia cogitamus. Nec sicut ea quae non vidimus, et ex his quae vidimus cogitatione utcumque formamus, et memoriae commendamus. Nec sicut hominem cuius animam, etsi non videmus, ex nostra conicimus ; et ex motibus corporis hominem, sicut videndo didicimus, intuemur etiam cogitando. Non sic videtur fides in corde in quo est ab eo cuius est ; sed eam tenet certissima scientia. Cum igitur ideo credere iubeamur, quia id quod credere iubemur, videre non possumus, ipsam tamen fidem, quando est in nobis, videmus in nobis ; quia et rerum absentium praesens est fides, et rerum quae foris sunt intus est fides, et rerum quae non videntur videtur fides. Et ipsa temporaliter fit in cordibus hominum ; et si ex fidelibus infideles fiunt, perit ab eis.

3. His verbis evidenter traditur fidem ipsam in corde hominis ab ipso homine videri, non corporaliter, non imaginarie, sed intellectualiter ; et ipsam tamen absentium et eorum quae non videntur esse.

Ut enim Augustinus alibi ait,

credimus ut cognoscamus, non cognoscimus, ut credamus. Quid est enim fides, nisi credere quod non vides ? Fides ergo est, quod non vides credere ; veritas, quod credidisti videre.

4. Unde recte fides dicitur

argumentum

vel convictio rerum

non apparentium,

quia si fides est, ex eo convincitur et probatur aliqua esse, non apparentia, cum fides non sit nisi de non apparentibus.

Capitulum 8 (81)

Descriptio fidei. Ait enim Apostolus :
Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum vel convictio non apparentium :

quia per fidem subsistunt in nobis etiam modo speranda, et subsistent in futuro per experientiam. Et ipsa est probatio et

convictio non apparentium,

quia si quis de eis dubitet, per fidem probantur : ut adhuc probatur futura resurrectio, quia ita crediderunt Patriarchae et alii Sancti. Vel probatio est et certitudo quod sint aliqua non apparentia, ut supra dictum est. Proprie autem fides dicitur

substantia rerum sperandarum,

quia sperandis substat, et quia fundamentum est bonorum quod nemo mutare potest.

2. Si illa descriptio spei conveniat.

Si vero quaeritur an haec descriptio spei conveniat, sane concedi potest utrumlibet. Si autem dicatur convenire, sunt et alia plura quibus differunt fides et spes. Sed non improbe dici potest soli fidei convenire, non spei, quia fides sola fundamentum dicitur : non quia fides virtus possit esse sine spe et caritate.

Augustinus in Enchiridion*.

Unde Augustinus :

Fides operans per dilectionem utique sine spe non potest esse, nec amor sine spe, nec sine amore spes ; nec utrumque sine fide, et fides sine amore nihil prodest.

Potest tamen credi aliquid, quod non speratur ; nihil autem potest sperari, quod non creditur. Ideoque credere, quod est actus fidei, naturaliter praecedit sperare, quod est actus spei ; quia nisi aliquid credatur, non potest sperari ; creditur autem quod non speratur. Inde est quod in Scriptura plerumque reperitur quod fides praecedit spem, et spes sequitur fidem : non quod virtus fidei praecedat virtutem spei tempore vel causa, sed quia actus fidei naturaliter praecedit actum spei. Quod etiam quidam concedunt de ipsa virtute fidei, ut naturaliter praecedat spem, non tempore.

Capitulum 9 (82)

Quare fides sola dicitur fundamentum*.

Unde et recte ea sola dicitur fundamentum omnium virtutum et bonorum operum.

2. Non autem fundamentum est caritatis : quia non ipsa caritatis, sed caritas ipsius virtutis fidei causa est. Caritas enim causa est et mater omnium virtutum. (Augustinus, super Ioannem* :)

Quae si desit, frustra habentur cetera ; si autem adsit, habentur omnia.

Caritas enim Spiritus Sanctus est, ut in superioribus praetaxatum est. Ipsa est ergo causa omnium virtutum, non ipsius aliqua virtutum causa est, quia omnia munera excellit.

Unde Augustinus :

Respice ad munera Ecclesiae, et universis excellentius caritatis munus cognosces ;

quae ut oleum non potest premi in imo, sed superexsilit.

Non ergo eius causa vel fundamentum fides est.

3. Gregorius*.

Gregorius tamen, Super Ezechielem, dicit :

Quia nisi prius fides teneatur, nullatenus ad spiritualem amorem attingitur. Non enim caritas fidem, sed fides caritatem praecedit, quia nemo potest amare quod non crediderit,

sicut nec sperare.

Sed hoc accipi potest dictum de fide quae virtus non est : ipsa enim spem et caritatem frequenter praecedit. Vel de actu fidei, qui forte naturaliter actum caritatis praecedit, sicut actum spei. Quod verba praemissa, diligenter notata, innuunt ; et ea etiam quae addit dicens : « Nisi ea, inquit, quae audis credideris, ad amandum ea quae audis non inflammaris » : quae tantum de non visis est, ut ante diximus.

Ioannes Chrysostomus*.

Unde Chrysostomus :

Fides in anima nostra facit subsistere ea quae non videntur,

de quibus proprie fides est : de visis enim non est fides, sed agnitio.

Distinctio XXIII — Livre III — Petter LOMBARD

Petter LOMBARD - Livre III