DISTINCTIO XXXIX

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS TRICESIMAE NONAE

 

 

In praecedenti distinctione praesuppositum est, virtutem et vitium esse in voluntate. Hic perscrutatur, qualiter perversitas culpae in voluntate valeat esse. Quocirca arguit et solvit. Deinde movet aliam quaestionem, qualiter scilicet intelligenda sint verba quaedam Sanctorum, quae intricata videntur, et qualiter voluntas humana naturaliter velit bonum, cum tam frequenter appetat mala.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

Hic quaeritur primo, Utrum voluntas humana possit per peccata subverti.

 

Verum de hoc supra iam tanta sunt introducta, ut non videatur hic immorandum. Sed de hoc aliquid est tangendum, an naturaliter velit bonum. Et videtur quod non, quia quod naturaliter convenit rei, convenit ei semper, nec oppositum potest ei competere : sicut risibile convenit homini. Sed voluntati non semper inest bonum velle, imo frequentius convenit ei oppositum. Insuper naturale et liberum seu deliberativum, ex opposito distinguuntur. Cum ergo voluntati sit proprium et maxime ingenitum sponte moveri, libere affici, et ex rationis deliberatione in actum procedere, non apparet quod libere velit bonum.

 

In contrarium sunt quae continentur in littera.

 

Circa haec scribit Albertus :

Beatus Dionysius, quarto capitulo de Divinis nominibus, et Augustinus contestantur, quod omnis homo naturaliter vult bonum, atque quod malum est involuntarium, infecundum et pigrum. Et hoc intelligunt secundum suam primam institutionem, vel prout bonus est bonitate convertibili cum ente. Inest etiam ei ex sua natura habilitas quaedam ad bona. Praeterea duplex est ratio cur voluntas in actu potius dicitur bona aut mala, quam ceterae vires. Prima est, quoniam ipsa sola est libera proprie ex se, et quidquid libertatis exstat in anima, derivatur ab ea : propter quod ipsa praecipue causa est actionum suarum. Unde primo Metaphysicae dicitur : Liberum dicimus hominem qui causa sui est. Socrates quoque, ut in Politicis refert Philosophus, dixit : Servus est qui nullam habet virtutem nisi ad dominum suum respiciens ; voluntasque domini sui est virtus sua, ultra quam nihil potest. Secunda ratio est, quam Anselmus tangit in libro de Libero arbitrio, dicens : Voluntas universalis motor est in toto animae regno. Nempe si dixero, Possum ambulare : subintelligitur, si volo. Ideo bonum et malum virium ceterarum sunt in voluntate sicut in causa. Hinc virtus definitur per voluntatem, dicente Tullio in fine primae Rhetoricae : Virtus est habitus voluntatis in modum naturae, rationi consentaneus.

Haec Albertus.

 

At vero Thomas haec plenius scribens :

Hoc, inquit, naturale est rei quod convenit ei secundum conditionem suae formae, per quam constituitur in tali natura, quemadmodum ignis naturaliter tendit sursum. Forma autem per quam homo est homo, est ratio vel intellectus. Hinc in illud quod sibi convenit secundum rationem vel intellectum, naturaliter tendit. Bonum vero cuiuslibet virtutis est homini conveniens secundum rationem, quoniam talis bonitas est ex quadam commensuratione actus ad circumstantias et ad finem, quam efficit ratio. Unde et quaedam inchoationes virtutum seu aptitudines naturaliter praeexsistunt in rationali natura, quae virtutes naturales dicuntur, etiam antequam per exercitium deliberationemque compleantur, ut sexto Ethicorum asseritur. Hinc homo naturaliter tendit in bonum. Verum motus naturalis a forma progreditur secundum formae conditionem. Cumque ratio et voluntas non sint formae determinatae ad unum, ita ut in aliud nequeant flecti ; ideo quamvis velle bonum sit homini naturale, nihilo minus potest malum velle, non in quantum malum, sed in quantum aestimat illud bonum.

Haec Thomas in Scripto.

 

Qui in prima secundae, quaestione octava, super his plenius scribit.

 

Concordant Petrus, Richardus, aliique communiter, quorum diversi diversa hic sciscitantur. Primum, an voluntas naturalis et deliberativa sint una potentia.

 

Ad quod Petrus respondet :

Obiectum voluntatis est bonum. Quod considerari potest dupliciter : primo, secundum se absolute ; secundo, in comparatione ad aliud. Primo modo invariabilis est bonitas eius in se, sicque uniformiter movet, estque obiectum voluntatis naturalis. Secundo bonitas eius variis modis concipitur, et est obiectum voluntatis deliberativae : sicut secari est malum in se, bonum est tamen ob sanitatem. Bonum autem sic aut sic acaeptum non differt per essentiam : imo est unum et idem obiectum secundum speciem, sed differenter movens. Idcirco non diversificat voluntatem secundum speciem atque essentiam, sed secundum movendi modum. Cumque duae qualitates eiusdem speciei non sint in eodem, oportet voluntatem naturalem et deliberativam esse unam numero potentiam.

Haec Petrus.

 

Concordat Richardus, et addit :

Regula motus voluntatis naturalis est naturalis cognitio intellectus, et voluntas sub ratione qua est natura, est eius principium. Regula vero motus voluntatis deliberativa ; est cognitio intellectus acquisita seu infusa, et sequitur consiliationcm deliberationemque intellectus.

Haec Richardus.

 

Amplius quaeritur hic, an sit eadem voluntas, qua homo vult naturaliter bonum, et qua vult malum.

 

Quocirca certum est, et facile est respondere, quod sit eadem potentia volitiva, quas est utriusque actus principium. Si autem voluntas sumatur pro actu volitivo, non est utique utriusque una voluntas. Verum si voluntas sumatur pro sensualitatis affectu, sic non est illorum una eademque voluntas : quia voluntas inclinans ad mala, dicitur sensualitas, appetitusve sensitivus ; voluntas vero inclinans ad bonum, est voluntas rationalis. In isto consistit responsio Thomae, Petri, Richardi et plurium. Verumtamen non sensualitas solum, sed et voluntas ipsa intellectiva, in quantum ex nihilo et per originale peccatum corrupta, inclinat, movet et trahit ad mala. Quod et in angelis patuit, in quibus originale peccatum non fuit. In his facilibus nequeo immorari.

 

 

QUAESTIO II

 

Praeterea quaeritur, An sola voluntas sit peccati subiectum.

 

Videtur quod non.

Primo, quoniam in eodem sunt virtus et vitium. Sed virtutes morales pro maxima parte in appetitu sunt sensitivo, quemadmodum et passiones quas reprimunt et refrenant.

Secundo, fides donumque sapientia ; et alia quaedam dona in intellectu consistunt : ergo et vitia eis opposita. Contraria namque nata sunt fieri circa idem.

Tertio, in confessione quotidie dicimus : Peccavi nimis cogitatione, locutione, opere et omissione. Nec ibi fit mentio de peccato affectionis seu voluntatis. Ergo in intellectu, in verbis, atque operibus est peccatum.

 

In oppositum sunt quaedam praehabita, et quod virtus dicitur esse habitus voluntatis.

 

Ad hoc Thomas respondet :

Cum in peccato sit ratio mali, et ultra hoc ratio culpae, utrumque diversimode reperitur in actibus intellectus et voluntatis. Malum namque in actu voluntatis est ex obiecto, non autem in actu intellectus. Nam velle mala, est malum ; sed intelligere mala, malum non est. Cuius ratio sumitur ex utriusque obiecto : obiectum quippe voluntatis est bonum, intellectus vero obiectum est verum. Porro bonum et malum, ut sexto Metaphysicae dicitur, sunt in rebus ; verum autem et falsum in anima. Hinc voluntas in suum fertur obiectum secundum quod est in re : propterea ex bonitate et malitia voliti, actus voluntatis censetur bonus seu malus. Verum intellectus tendit in rem ut est in anima ; cumque ratio bonorum et malorum in intellectu sit bonum, cognoscere bona et mala est bonum. Propter quod ait Boetius : Mali cognitio non potest deesse bono. Malum autem accidit in actu intellectus ex proportione indebita intellectus ad rem, puta ex hoc quod intellectus aliter apprehendit rem quam est. Intelligere enim rem falso, est malum in actu intellectus, sicut verum est bonum eius.

 

Actus quoque intellectus non habet rationem culpae eodem modo quo actus voluntatis, quoniam ratio culpae primo in actu voluntatis invenitur ; in actibus autem intellectus et aliarum potentiarum, non nisi secundum quod imperati sunt a voluntate. Ratio enim culpae in actu deformi est ex hoc, quod procedit ab eo quod habet dominium sui actus. Hoc autem in homine est secundum illam potentiam quae ad plura se habet nec ad aliquid eorum determinatur nisi ex se ipsa : quod tantum convenit voluntati. Potentiae enim organis affixae coguntur ad aliquem actum per immutationem organorum, sine quibus in actum exire non valent. Intellectus quoque, quamvis non sit vis organica, cogitur tamen evidentia argumentationis, et deficit ab aliquo in quod non potest ex defectu demonstrationis intellectualisve luminis. Voluntas vero potest in apprehensum quodcumque, nec ab eo per aliquam rationem violenter poterit prohiberi. Nempe, cum intellectus feratur in rem secundum quod res est in anima rationemque veri habet, indiget intellectus ad intelligendam rem aliquo medio seu lumine aut demonstratione, per quod rem deducat ad hoc quod ad intelligendum sit sibi proportionata ; unde et per argumenta potest a consensu avelli. Voluntas vero, cum feratur in suum obiectum secundum quod illud est in re, non oportet ut habeat aliquam operationem in rem ad hoc quod fiat sibi proportionata, exspoliando eam a materia, sed directe fertur in rem apprehensam, ut est : ideo impediri non potest quin feratur in quodcumque voluerit, neque aliquo prohibente, neque per quemcumque defectum.

 

Itaque in cogitationibus potest esse peccatum dupliciter. Primo, in quantum cogitationes sunt : et sic non est in eis peccatum nisi peccatum vanitatis, secundum quod intellectus utilioribus cogitationibus occupari deberet, atque inutilibus occupatur ; nec hoc imputatur ad culpam nisi secundum quod intellectus a voluntate natus est imperari. Secundo, in quantum cogitationes propter delectationem rei cogitatae quaeruntur : sicque potius est peccatum in delectatione rei cogitatae secundum memoriam vel speciem, quam in ipsa cogitatione. Illa quoque delectatio non est in intellectu, sed in concupiscibili aut irascibili, cuius est actus cogitatus. Hinc tale peccatum reducitur ad idem genus (ut fornicationis aut homicidii) in quo est actus peccati exterius perpetratus. Per quod patet solutio tertii.

Ad alia respondetur, quod peccatum de quo nunc loquimur, quod rationem habet demeriti, non opponitur virtuti quocumque modo acceptae, sed ut est principium meritorii ac remunerabilis actus. Et quamvis perfectio intellectus, ut sapientia et scientia, possit habere rationem virtutis ex hoc solo quod est perfectio intellectus, actionem eius bonam efficiens secundum quod facit recte intelligere, non tamen facit quod actus eius meritorius remunerabilisque exsistat, nisi secundum quod a voluntate est imperatus.

Denique infidelitas non est peccatum in intellectu exsistens, nisi secundum quod actus intellectus est imperatus a voluntate. Sic enim et fides in intellectu est : quia secundum Augustinum, credere non potest homo nisi volens. Conformiter, nisi homo voluntarie omittat quod facere debet, in infidelitatem non incidit : quia si hoc quod in se est faceret, Deus ei veritatem revelaret, et quid eredere deberet.

Si autem obiciatur, quod quaedam artes, ut necromantia, prohibentur, ergo in se ipsis sunt vitiosae, cum nil prohibeatur nisi peccatum ; dicendum, quod artes illae non sunt prohibitae secundum quod tantum in cognitione consistunt, sed per accidens, in quantum sunt peccandi occasio, secundum quod notitia artis disponit seu inclinat ad usum ipsius, qui sine peccato esse non valet. Quod si etiam ipsa speculatio artis peccatum vocetur, hoc non est nisi ex parte speculantis, qui aliis tenetur intendere, si tamen ab illis per considerationem huiusmodi retrahatur.

Haec Thomas in Scripto.

 

At vero de hac materia plenius scribit Doctor sanctus in prima secundae, quaestione septuagesima quarta :

Omne, inquiens, quod est principium voluntarii actus, est subiectum peccati. Actus autem voluntarii nominantur non solum qui eliciuntur a voluntate, sed etiam illi qui imperantur ab ea. Hinc non solum voluntas peccati subiectum est, sed et universai potentiae quae ad suos actus possunt moveri ac reprimi ab eisdem per voluntatem. Eaedem quoque potentiae sunt moralium subiecta habituum bonorum vel malorum, quia eiusdem est actus et habitus. Itaque quod in libro de Duabus animabus loquitur Augustinus, quod non nisi voluntate peccatur, intelligendum est, quod sola voluntate peccatur ut primo movente, aliis autem quibusdam potentiis tanquam ab ea motis.

Praeterea peccatum cuiuslibet potentiae consistit in actu ipsius. Ratio autem duplicem habet actum : unum secundum se in comparatione ad proprium obiectum, quod est cognoscere aliquod verum ; alius actus rationis est, in quantum directiva est virium aliarum. Et utroque modo contingit esse peccatum in ratione. Primo, in quantum errat in veri cognitione ; quod ei ad peccatum tunc imputatur, quando habet ignorantiam aut errorem circa id quod potest et debet scire. Secundo, dum inordinatos inferiorum virium actus imperat, vel post deliberationem non arcet.

Haec Thomas in Summa.

 

Consonat Petrus :

Voluntas, dicens, est instrumentum movens se ipsum, seeundum Anselmum, imo et omnia quae exsistunt in anima. Sola ergo voluntas est libera, ceterae vero vires non nisi in quantum voluntati iunguntur. Cumque peccatum et meritum in libero motu consistant, actus voluntatis per se potest esse peccatum ; actus autem virium aliarum, non nisi in quantum voluntati uniuntur vel imperanti vel omittenti, id est non reprimenti.

Haec Petrus.

 

Praeterea, contra rationem illam quam Thomas assignat, cur intelligere malum malum non sit, instat Richardus, dicendo : Hoc non sufficit. Intellectus enim per similitudinem rei aliquo modo conformatur rei ipsi extra animam exsistenti : aliter ipsam et suum esse reale non intelligeret.

Deinde Richardus obicit contra rationem quam Bonaventura et alii quidam tradunt :

Alii, inquiens, dicunt, quod etsi intellectus per similitudinem rei ei assimiletur, non tamen transformatur in eam quemadmodum voluntas transformatur in volitum, propter maiorem vim unionis ex parte voluntatis quam intellectus. Sed neque hoc sufficit, quia per hoc non redditur ratio quare intelligere malum non est malum, sed tantum quare non est ita magnum malum, ut velle malum. Ideo dici potest, quod quamvis intellectus feratur in rem intellectam, attamen quoniam res sub ratione qua bona, non est obiectum intellectus, sed sub ratione qua ens vel vera, nec est obiectum voluntatis sub ratione qua vera, sed sub ratione qua bona : ideo actio intellectus respectu ipsius rei non dicitur bona, sed vera ; et actio voluntatis respectu eiusdem rei non dicitur vera, sed bona. Sic dico, quod malum est obiectum intellectus per accidens sub ratione qua oppositum enti vel vero, per cuius speciem ex consequenti intelligitur : sicque patet quod est obiectum intelleetus sub ratione qua falsum. Est quoque obiectum voluntatis per accidens sub ratione qua bonum apparens. Ideo, sicut voluntas in volendo malum non dicitur falsa, sed mala : sic intellectus intelligendo malum non dicitur malus, sed verus, si intelligat sicut est ; vel falsus, si aliter iudicat quam est iudicandum. Est namque de actibus iudicandum secundum rationem obiecti formalem.

Insuper dici potest, quod per simplicem apprehensionem mali non determinatur intelligens ad aliquam realem coniunctionem cum malo ; sed per apprehensionem dictantem malum esse prosequendum inclinatur apprehendens ad realem cum malo coniunctionem, sicut per velle malum : ita ut hanc realem coniunctionem exsequatur, nisi adsit impedimentum. Hinc primus horum trium actuum non est malus, sed secundus malus, et tertius peior.

Haec Richardus.

 

Porro Durandus obiectionem illam contra rationem Thomae inductam, cur intelligere mala non sit malum, prolixe prosequitur ac reprobat, dicens :

Quoniam sicut obiectum voluntatis est res extra animam, sic ipsamet res ut est extra animam, est obiectum intellectus. Et sicut ratio rei intellectae est in anima, quae ratio non est id quod intelligitur, sed tantum quo aliquid intelligitur ; sic ratio rei volitae est in anima.

Haec Durandus.

 

Verumtamen ratio illa S. Thomae videtur idonea ac subtilis. Constat enim quod voluntas sit vis profectiva in suum obiectum. Ita quod eius natura, proprietas atque perfectio, aut certe defectio, consistit in hoc quod tendit in rem, et ei realiter iungitur sicuti est ; intellectus vero potius est vis susceptiva rei in se, non quidem omnino eo modo quo res consistit in se, sed spiritualius, prout in ipso intelligente receptibilis est ac suscipi potest. Propter quod secundum Aristotelem tertio de Anima, et Boetium, cognitio rei est secundum modum cognoscentis, non cogniti. Unde eamdem rem aliter cognoscit sensus, aliter imaginatio, aliter intellectus, ut etiam in commentario libri de Causis habetur. Idcirco nec omnifarie verum est, quod res ut est extra animam, est intellectus obiectum, sed magis prout per speciem suam est in anima, actu vel aptitudine. Nec inde consequitur, quod res non intelligatur sicuti est, et secundum suum esse reale : quia quod cognitio dicitur esse secundum modum cognoscentis, non cogniti, refertur ad modum actus, non ad rei naturam.

 

Deinde addit Durandus :

Hic videnda sunt duo : primum, quod scire malum non est peccatum nec culpa ; secundo, qualiter in actu intellectus valeat consistere culpa. Primum patet, quoniam in sciendo malum nullus est defectus sive deformitas in operatione intellectus. Cum enim obiectum intellectus sit ens, perfectio eius consistit in attingendo et cognoscendo rem sicuti est, nec in hoc est peccatum. Ex isto patet secundum, quia dum res nescitur, aut aliter quam est apprehenditur, accidit error seu defectus, deformitas et ignorantia in intellectu etiam eorum quae quis scire tenetur, quod non caret peccato.

Haec Durandus.

Quae stare videntur.

 

 

QUAESTIO III

 

Nunc quaeritur, Utrum conscientia liget seu obliget, sive sit recta, sive erronea.

 

Videtur quod sic.

Primo, quoniam Damascenus ait libro secundo : Conscientia est lex intellectus nostri. cum ergo obtemperandum sit legi, ergo et conscientiae.

Secundo super illud ad Romanos, Cum gentes quae legem non habent, ait Glossa : Etsi non habent legem scriptam, habent tamen legem naturalem, qua intelligunt et sibi conscii sunt quid sit bonum et quid malum. Et sicut scientia ligat intellectum speculativum ad ea quae egrediuntur a primo scibili, ita et conscientia ligat intellectum practicum ad ea quae sciuntur ab ipso.

Tertio, conscientia est iudex, iuxta illud Ecclesiastae : Scit enim conscientia tua, etc. Sed iudex ligat et obligat subiectos suo iudicio.

Quarto, illud ad Romanos, Omne quod non est ex fide, peccatum est, exponitur : Quod est contra conscientiam. Ergo conscientia ligat ad faciendum et non faciendum.

 

Idem videtur de conscientia erronea. Nam super illud, Omne quod non est ex fide, asserit Glossa : Omne quod ad conscientiam pertinet, si aliter fiat, peccatum est. Quamvis enim fiat quod bonum est, si non esse faciendum credatur, vel non sic faciendum ut fit, peccatum est.

Rursus, ad Corinthios scribit Apostolus : Quidam cum conscientia idoli quasi idolothytum manducant ; et conscientia eorum cum sit infirma, polluitur. Non autem est pollutio nisi per culpam. Nec hoc erat quia idolothytum comederunt, sed quia eorum conscientia dictavit id idolis consecratum. Dictabat ergo conscientia non esse licitum quod in se licitum fuit, ideoque peccabant sic faciendo : ergo conscientia errans ligat.

 

In contrarium est, quod conscientia est in ratione, ratio autem est consiliaria voluntatis ; sed consilium non est obligatorium. Item, omne erroneum est refutandum : ergo et conscientia errans.

 

Ad hoc Alexander respondet :

Quinque sunt genera operum. Quaedam ita sunt bona quod nullo malo fine fieri queunt, ut Deum diligere propter se et super omnia. Quaedam vero ita sunt mala ut nullo bono fine fieri valeant, ut fornicari, furari, mentiri. Alia sunt opera bona ex genere, quae tamen fieri possunt animo malo, ut eleemosynam dare, quod fieri pro gloria vana potest. Quaedam vero sunt mala ex genere, ut tendere ad lupanar ; quod tamen fieri potest fine bono, videlicet ad convertendam meretricem. Aliqua vero indifferentia sunt omnino. Itaque in primis duobus ligat conscientia ad agendum quod agendum est, atque ad non agendum quod non est agendum. In aliis autem non ligat secundum quod est lex intellectus nostri, nisi in quantum ad duo haec prima reducuntur : sicut ligat ad dandum eleemosynam, in quantum informatur circumstantiis debitis. Conscientia vero erronea non ligat quoad duo prima membra, sed conscientiae error est deponendus : ut si conscientia dictet aliquid esse agendum contra legem Dei. In aliis vero, etsi conscientia erronea in quantum erronea non liget, tamen ligat sub conscientiae ratione dum non deponitur : imo ad hoc principaliter ligat, et homo ligatur, ut error deponatur.

Haec Alexander.

Atque ex ista distinctione potest responderi ad obiecta.

 

Secundo quaeritur, utrum conscientia magis liget quam praelati praeceptum. Videtur quod sic, quia secundum Glossam ad Romanos, quidquid fit contra conscientiam, aedificat ad gehennam. In oppositum est illud Apostoli : Omnis anima sublimioribus potestatibus subdita sit. Glossa : Mandatum superioris absolvit a mandato inferioris. Spirituales autem praelati animabus praesident subditorum, ut ad Hebraeos dicitur : Ipsi pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Ergo praesunt conscientiis eorumdem.

 

Dicendum : Obediendum est praelato magis quam conscientiae in indifferentibus. Unde Glossa super illud ad Romanos, Non solum propter iram (scilicet principis aut Dei) vitandam, sed etiam propter conscientiam, scilicet ut munda sit mens nostra. Ergo conscientia nostra ordinat ad hoc, quod obediamus praelatis in indifferentibus. De talibus enim loquitur Apostolus : loquitur enim de discernentibus cibos, consequenter et de his quae debentur praelatis. Verumtamen aliter est in saecularibus et in religiosis. Saeculares namque tenentur ad sententiam praelatorum in his quae respiciunt cathedram, prout dicitur super illud Matthaei : Quae dicunt vobis, facite. Religiosi vero, qui renuntiaverunt propriae voluntati ac proprio sensui, tenentur sequi mandatum superioris in his quae non sunt praecepta vel econtrario prohibita a Deo, vel in regula sua, aut in constitutionibus obligatoriis ad culpam quae fiunt ab Ecclesia super ipsos, vel a Capitulo generali cum praelatorum consensu. Cavere autem debent praelati ne indiscrete praecipiant, propter conscientiarum periculum.

Ad obiectum dicendum, quod sicut qui agit contra conscientiam, aedificat ad gehennam, ita qui agit contra discretum praelati praeceptum. Conscientia demum subditi debet formari secundum directionem praelati in dubiis. Praelatus vero non tenetur in agendis formari secundum conscientiam quamcumque subditi sui. Ideo standum est mandato discreti praelati : nam et hoc conscientia dictat.

Haec idem.

 

Insuper circa haec Bonaventura conscribit :

Conscientia aliquando dictat aliquid quod est secundum legem Dei, aliquando aliquid quod est praeter legem Dei, aliquando aliquid quod est contra legem Dei. Et loquimur hic de dictamine secundum modum praeceptionis aut prohibitionis, non per modum consilii aut persuasionis. In primis conscientia simpliciter ligat, videlicet in praeceptis : quia ad illa homo ligatus est per legem divinam, et conscientia illi concordans, ligatum ostendit. In secundis vero conscientia ligat quamdiu manet : idcirco tenetur homo conscientiam deponere, aut id quod dictat conscientia adimplere, utpote si dictet, quod necessarium sit ad salutem festucam de terra levare. In tertiis vero conscientia non ligat ad faciendum vel non faciendum, sed ligat ad se deponendum, pro eo quod cum talis conscientia sit erronea errore repugnante legi divinae, necessario quamdiu manet, ponit hominem extra statum salutis : idcirco oportet eam deponere, quoniam sive homo faciat quod illa dictat, sive non faciat, peccat mortaliter. Si etenim agit quod conscientia dictat et illud est contra legem Dei, sine dubio mortaliter peccat ; si vero faciat oppositum eius quod conscientia dictat, ipsa manente, peccat mortaliter, non ratione operis quod facit, sed quoniam malo modo facit. Facit enim in Dei contemptum, dum credit dictante sibi conscientia, Deo hoc displicere, quamvis ei complaceat. Cuius ratio est, quia non tantum attendit Deus quid faciat homo, sed quo animo faciat.

Haec Bonaventura.

 

Praeterea de his non nisi breviter tangit Antisiodorensis in Summa sua, libro tertio circa finem :

Conscientia in quantum conscientia, obligat ; sed in quantum erronea, non obligat. Nec debet eam aliquis sequi in quantum erroneam, sed in quantum est conscientia. Attamen totum coniunctum obligat, scilicet conscientia erronea, et tenetur eam quis sequi. Estque simile de actione mala. Actio etenim mala non corrumpit bonum in quantum mala, nec in quantum actio, sed totum permixtum. Nec sine permixtione boni, malum potest corrumpere bonum, et hoc non nisi in bono. Ideo loquitur Augustinus : Tanta est superexcellens boni magnitudo, quod malum non potest pugnare contra bonum nisi virtute boni.

Haec Antisiodorensis.

 

Praeterea Thomas a praeinductis videtur aliqualiter dissentire. Recitata namque opinione ex Alexandro narrata, subiungit :

Si diligenter consideretur qualiter conscientia ligat, invenietur ligare in omnibus, ut alia dicit opinio. Conscientia enim dictamen quoddam est rationis. Voluntas autem non movetur in aliquid appetendum, nisi praesupposita aliqua apprehensione. Cumque actus voluntatis ex obiecto specificetur, oportet ut secundum iudicium rationis aut conscientiae iudicandus sit actus voluntatis ; atque per hunc modum conscientia fertur ligare, quia si aliquis fugiat per voluntatem quod ratio dictat bonum, est ibi fuga boni : quae fuga est malum, quia voluntas fugit illud ac si esset bonum secundum rationem, propter tristitiam aliquam secundum sensum. Conformiter, si ratio dictet aliquod bonum esse malum, voluntas non potest in illud tendere quin sit mala. Tendit namque in illud ut ostensum est a ratione, et ita ut in malum simpliciter, propter apparens bonum secundum sensum. Ideo sive ratio sive conscientia recte iudicet sive non, voluntas obligatur hoc modo. Quod si voluntas iudicium seu dictamen rationis, quod est conscientia, non sequitur, actus voluntatis inordinatus consistit ; et hoc est ligare, id est adstringere voluntatem, ut nequeat sine deformitatis nocumento in aliud tendere, sicut ligatus non valet ire.

 

Verumtamen aliter ligat conscientia errans, et aliter conscientia recta. Conscientia etenim recta obligat simpliciter et per se : nempe quod iudicat bonum, est bonum in se, et ex rationis iudicio bonum apparet ; hinc si non fiat, malum est ; et si fiat, bonum est. Conscientia vero erronea non obligat nisi per accidens, et secundum quid. Si enim dictet aliquid faciendum, id fieri in se consideratum, non est bonum necessarium ad salutem, sed in quantum apprehenditur tanquam bonum. Ideo cum non liget nisi secundum quod bonum, non obligatur voluntas per se ad hoc, sed per accidens, utpote ratione apprehensionis qua iudicatur bonum. Idcirco, si fiat aliquid quod est secundum se malum, quod ratio errans iudicat bonum, peccatum non evitatur ; si autem non fiat, peccatum incurritur : quoniam unus bonitatis defectus sufficit ad hoc quod aliquid dicatur malum, sive videlicet desit bonitas quae est per accidens, sive bonitas per se. Hac autem solutio sumitur ex verbis Philosophi septimo Ethicorum, quo quaerit an aliquis dicatur incontinens ex hoc quod propter passionem discedit a qualicumque ratione recta vel non recta, vel dicatur incontinens propter hoc quod discedit a ratione recta ; et solvit, quod vocatur incontinens per se et simpliciter propter hoc quod a recta ratione discedit ; per accidens vero fertur incontinens ob hoc quod discedit a qualicumque ratione sive recta, sive non recta.

 

Denique, conscientia errans obligat non virtute propria, sed virtute divini praecepti. Non enim dicit aliquid faciendum quia sibi videtur, sed quia a Deo praeceptum est ; sicque per accidens obligat praecepti divini virtute, in quantum dictat hoc ut praeceptum a Deo. Ideo dictamen conscientiae plus obligat quam praeceptum praelati, quemadmodum et praeceptum divinum, in cuius virtute ligat : velut si praeceptum regis non perveniret ad populum nisi mediante aliquo principe, si princeps diceret, Hoc est praeceptum a rege ; quamvis dictum suum non esset verum, obligaret ut praeceptum regis, ita quod contemptores poenam mererentur.

Si vero quis instet, quia si conscientia errans ligat, sequeretur hominem esse perplexum : nam sive agat quod conscientia illa dictat, peccat, sive non agat illud. Dicendum, quod nullus est perplexus, absolute loquendo ; sed quodam posito, non est inconveniens, illo stante, aliquem fore perplexum : quemadmodum mala intentione stante, sive fiat actus praecepti, sive non, peccatur. Similiter stante conscientia erronea, quidquid fiat, peccatum incurritur. Sed potest et debet homo conscientiam errantem, sicut et pravam intentionem, deponere : ideo simpliciter non est perplexus.

Haec Thomas in Scripto.

 

Insuper in prima secundae, quaestione nonadecima, eamdem tenet positionem. Verum in hac sua responsione hoc potissime movet me quod ait, dictamen conscientiae plus obligare quam praeceptum praelati ; cuius contrarium (sicut iam patuit) Alexander et Bonaventura, imo et alii multi dicunt, et rationabiliter probant. Nam et oppositum dicere periculosum videtur. Si enim dicatur dictamen conscientiae plus ligare quam praeceptum praelati, possent subditi etiam religiosi ab obedientia suorum superiorum se excusare, dicendo : Dictamen conscientiae meae dictat mihi contrarium, non audeo in hoc obedire ; sicque daretur dyscolis color excusationis iniquae. Idcirco de isto infra dicetur.

 

Circa haec loquitur Petrus :

In regno temporali duplex est lex, scilicet divina immobilis semperque ligans, atque humana mobilis, non iugiter ligans, sed solum quamdiu manet. Humanum enim genus duobus regitur, ut dicit Isidorus, utpote iure divino et humano. Ita in regno animae spirituali duplex est lex, puta divina immobilis semper ligans, videlicet lex naturaliter impressa, altera humana positiva mobilis, non semper ligans, sed quamdiu manet, scilicet conscientia. Praeterea tria sunt genera operum de quibus est conscientia. Quaedam quae praecipit lex divina ; et in his conscientia ligat nos quantum est de se mobiliter, sed ratione materiae ligat immobiliter. Quaedam vero sunt opera quae lex nec praecipit nec prohibet ; et in his conscientia ligat mobiliter, scilicet quamdiu stat, materia vero non ligat : ideo deposita conscientia, ad ea non tenetur quis. Quaedam autem sunt contra legem ; et in his conscientia ligat ad unum mobiliter, sed materia ligat ad oppositum immobiliter : unde magis peccat qui sequitur conscientiam in talibus quam qui non sequitur. Itaque conscientia erronea ligat, quamvis aliqui dicant contrarium.

Haec Petrus.

 

Responsio demum Richardi per omnia consonat Thomae ; tamen de hoc, an subditus magis teneatur stare iudicio conscientia sua quam praecepto praelati sui, nil scribit.

 

Durandus quoque hic multa scribit, inter cetera dicens : Aliud est ligari, aliud obligari. Qui enim obligatur, tenetur illud facere ad quod obligatur. Nullus autem ad illicitum obligatur. Ligari autem moraliter dicitur, qui ita dispositus est circa aliquod agibile, quod in neutram partem potest licite declinare. Idcirco dicendum, quod conscientia erronea neminem obligat, sed ligat.

Sed dictum istud Durandi in usu terminorum consistit : ideo de hoc disputare prolixius reputatur inutile. Praeallegati quippe doctores pro eodem indifferenterque sumunt ligare et obligare. Et quamvis absolute loquendo, nullus obligetur ad illicitum, sub ratione illiciti apprehensum, per accidens tamen et secundum quid atque in casu obligatur ad illud, iuxta sensum expressum.

 

Praeterea Henricus primo Quodlibeto consentit his, distinguit tamen de ignorantia. Nam quadam est facti et involuntarium causans : idcirco nec imputatur ad culpam. Et rationem seu conscientiam erroneam ex ignorantia tali perhibet non esse culpabilem : idcirco voluntas discordans ab illa excusatur, nec mala censetur. Alia est ignorantia iuris, non excusans, sed affectata et vitiosa : hinc voluntas ab illa discordans, est prava.

In hac quaestione ponit Henricus opinionem suam de conscientia atque synderesi, affirmans utramque esse in voluntate : Sciendum, inquiens, quod non idem sunt in operandis ratio recta et conscientia. Ex universalibus enim regulis operandorum, qua sunt de dictamine legis natura, quasi ex propositione maiori, et particularibus operandis sumptis sub universalibus regulis illis consilio rationis, quasi minori propositione, formatur ratio recta particularium operandorum. Sed nondum ex hoc habetur operandi conscientia : alias omnis habens operandorum notitiam, haberet strictiorem conscientiam de operandis ; cuius oppositum saepe videmus, quoniam conscientia spectat ad partem anima affectivam, non cognitivam. Quemadmodum enim in parte cognitiva sunt naturalis lex tanquam universalis regula operandorum, et ratio recta tanquam regula particularis ; ita ex parte voluntatis est quidam motor universalis, stimulans ad opus secundum regulas universales legis naturae, et vocatur synderesis, qum est in voluntate quadam naturalis electio, semper concordans naturali dictamini legis natura. Ideo nominatur synderesis, a « syn » quod est cum, et « haeresis » quod est electio. Est quoque in voluntate quidam motor particularis, stimulans ad opus secundum dictamen recta rationis : ideo dicitur conscientia, id est cum scientia. Quadam est electio in voluntate deliberativa, concordans cum scientia in ratione recta ; et semper formatur conscientia a consensu et electione libera voluntatis, iuxta iudicium atque scientiam rationis : ut si sit ratio recta, recta est conscientia ; si vero ratio exstet erronea, erronea est conscientia. Cumque conscientia non formetur nisi ex volentis libera electione, quamvis iuxta notitiam rationis, ex hoc contingit quod aliqui multam notitiam operandorum habentes, nullam aut modicam habent conscientiam de agendis : vel quia de agendis nihil deliberant, sed praecipitanter omnia agunt ; vel si deliberant, libere tamen contra conscientiam eligunt, ideo respuunt eam, aut certe debiliter in eligendo eam sequuntur, aguntque contraria his quae noverunt. Unde omnes tales contra suam scientiam agunt sine conscientia remordente, aut modicum tantum habentes remorsum synderesis, quae omnino exstingui non potest.

Haec Henricus.

Ex quibus patescit, quid ipse conscientiam synderesimque appellet, et in qua vi animae eas constituat.

 

Circa hoc loquitur Scotus, in primis diligenter recitans praetactam Henrici opinionem, deinde ita arguens contra eam : Si synderesis habeat actum elicitum necessario tendentem in bonum resistentemque malo, ergo non est in voluntate : quoniam prima distinctione primi libri probatum est, quod voluntas non necessario fruitur fine ostenso, nec aliqua vis aut habitus potest esse in ea principium necessario fruendi : ergo nec principium necessarium concorditer volendi principiis practicis, quae sumuntur a fine. Praeterea, secundum illam opinionem, synderesis esset supremum in voluntate, quia respiceret finem ultimum, a quo sumuntur prima principia practica : ergo in eius potestate esset voluntas secundum quamlibet vim et portionem suam inferiorem, ita quod ipsa movente, portio inferior ei obediret et conformiter moveretur : ergo ipsa impediret omne peccatum in voluutate. Etenim sicut ipsa necessario moveretur, sic et necessario moveret totam voluntatem.

Haec et consimilia quaedam inducit Scotus contra Henricum, quae tamen satis faciliter solverentur. Nihilo minus positio Scoti hoc loco verior reputatur, quippe quae consonat positioni Thomae et aliorum doctorum, ut supra distinctione vicesima quarta innotuit ; imo doctrinae Magistri in littera, et quod maius est, verbis S. Hieronymi super Ezechielem dicentis, quod superior portio rationis exstat synderesis : quae secundum horum responsionem, est habitus primorum principiorum in operandis iugiter rectus, ut quod bonum est faciendum, malum vitandum, quemadmodum secundum philosophos, intellectus est habitus primorum principiorum in speculabilibus.

De his doctores multa conscribunt in ista distinctione, quorum nonnulli testantur synderesim et conscientiam in voluntate esse, ut Bonaventura : de quibus modo pertranseo, quoniam supra distinctione vicesima quarta inde tractatum est.

 

Postremo de eo quod tactum est supra ex Thoma, quod subditus magis debeat stare iudicio conscientiae quam praecepto praelati, contrarium sentio, sicut iam tetigi, utpote magis consentiendum esse Alexandro et Bonaventurae oppositum docentibus. Quod etiam sentire videtur Henricus, octavo asserens Quodlibeto : Si constet et certum sit, praeceptum superioris esse contra Deum, contemnendum est penitus. Quamvis enim quis iuret aut voveat generaliter obedire in omnibus, non tamen intelligitur nisi de licitis, iustis et honestis. In dubiis vero an sit contra praeceptum Dei, standum est praecepto praelati : quod etsi sit contra Deum, attamen propter obedientiae bonum non peccat subditus, sed praelatus. Multo magis si bonum est quod praecipit, obedire oportet, propriumque propositum de faciendo bono maiori dimittere, atque supponere quod rationabilis causa sit quare sic praecipit. Et ita propter bonum obedientiae recompensatur subdito in bono minori quod amittit in maiori. Unde loquitur Augustiuus : Melior est una obedientia quam cunctae virtutes, hoc est quam quaecumque opera virtutum contra obedientiam facta : quae ex hoc vitia sunt, quamvis aliunde de genere essent virtutum. Et sicut est de uno, ita de omni ad quod quis voto adstringitur, quod ei non debet praeponi aliud voluntarium, quamvis in se melius videatur.

Haec Henricus ad quaestionem qua quaeritur, utrum religiosus propter sui superioris praeceptum debet omittere maius bonum et facere minus. Ad quod respondet quod imo.