DISTINCTIO XLI

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS QUADRAGESIMAE PRIMAE

 

 

Declarato qualiter actiones exteriores et interiores a fine, ab intentione, a voluntate, ab obiecto bonitatem et malitiam sortiuntur ; hic ex praehabitis aliquas inserit quaestiones, ut patet in littera. Prima est, utrum omnis intentio omnisque operatio infidelium sit peccatum. Et super hoc arguit ad partem utramque, atque diversas tangit opiniones. Secundo inquirit, quomodo omne peccatum sit voluntarium. Tertio, an sola voluntate peccetur, vel in sola voluntate peccatum consistat.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

HIc quaeritur primo, An fides sit ita necessaria intentionis directris, quod omnis infidelium actio sit indirecta, inordinata, et aliquo modo culpabilis.

 

Et videtur primo, quod fides non habeat intentionem dirigere. Primo, quia hoc spectat ad legem divinam ; item ad prudentiam, quae vocatur virtutum auriga.

In contrarium est, quod fides est oculus cordis et lumen mentis, ostendens homini ultimum finem, et dirigens in eumdem. Rursus, ultimus finis hominis est supernaturalis, quem oportet per fidem cognoscere, et iuxta fidei direetionem in illum procedere.

 

Praeterea, quod omnis actus infidelium sit peccatum, apparet primo ex eo quod ait Apostolus, Omne quod non est ex fide, peccatum est ; et denuo ex hoc quod asserit Glossa, Omnis infidelium vita peccatum est.

Seeundo, quoniam verisimile est quod infideles omne bonum ex genere quod agunt, in suae infidelitatis referant finem actu vel habitu, et omne tale culpabile est.

Tertio, omne bonum placet Deo ; sed infideles nihil Deo placitum operantur. Nil etenim Deo acceptum efficiunt, sicut nec hi qui in mortali sunt vitio, cum careant caritate et gratia.

 

In contrarium est, quod multi gentilium leguntur fuisse naturalibus et acquisitis virtutibus decorati. Imo secundum Aristotelem, quidam eorum fuerunt viri heroici ; secundum Platonem vero et Macrobium et Plotinum, viri purgati animi. Insuper Decalogus legis ad naturalem pertinet legem, estque de naturalis dictamine rationis. Ergo si infidelis faciat talium opera praeceptorum, ex naturali ratione et pietate ac aequitate Deum amando, laudando, parentesque honorando, non peccat in talibus : imo per opera misericordiae quidam gentilium ad Dei gratiam sunt perducti, ut patet de S. Eustachio.

 

Ad hoc Bonaventura respondet :

Infideles non peccant in omni sua actione. Nempe dum eorum actio nec fidei nec moribus bonis repugnat, nullum est peccatum. Et si obiciatur quod ait Salvator, Non potest arbor mala fructus bonos facere ; et quod ait auctoritas, Ubi deest agnitio veritatis, falsa est virtus : dicendum, quod arbor mala, in quantum talis, non potest fructus facere bonos. Virtus quoque sine veritatis notitia non est vera virtus perfecta, nec potest salvare ; non tamen est falsa in se ipsa, nec vitium. Sicut et tota infidelium vita fertur peccatum, non quod unaquaeque eorum actio demeritoria culpabilisque exsistat, sed quia vita eorum non est sine peccato, nec per eam queunt liberari a culpa.

Haec Bonaventura.

 

Eadem Alexander.

 

At vero Thomas, declarans qualiter fidei sit intentionem dirigere :

Rectum est, inquit, cuius medium non exit ab extremis. Actus autem inter duo extrema est medium, utpote inter agentem et finem intentum : hinc in opere vel in intentione rectum vocatur, secundum quod opus ab agente egrediens, non praetergreditur ordinem debiti finis. Idcirco illius exstat dirigere, cuius est in finem ordinare. Ordinare autem in finem contingit dupliciter. Primo, ostendendo finem, quod spectat ad rationem. Secundo, inclinando in finem, quod pertinet ad voluntatem : quoniam amor in quo actus voluntatis consistit, est quasi animae pondus, secundum Augustinum. Perfecte vero finem ostendere, non competit rationi nisi secundum quod per habitum est perfecta ; similiter nec voluntati. Finis quoque humanorum actuum est duplex, videlicet proprius et proximus, et item communis et ultimus, qui est duplex. Unus facultatem naturse excedens, qui est aeterna felicitas patriae, in quem finem ostendendo dirigit fides, et inclinando caritas. Cumque ad hunc finem, tanquam ad summum ac ultimum, alii fines sint ordinandi, ideo fides et caritas dicuntur universaliter dirigere intentionem in omnibus. In finem autem proportionatum facultati naturae dirigit ratio ostensive, habitu sapientiae acquisitae et naturalis perfecta, cuius sapientiae actus est contemplativa felicitas, ut dicitur decimo Ethicorum, aut perfecta habitu prudentiae, cuius est civilis felicitas ; inclinando vero virtus appetitiva, secundum quod est perfecta habitibus virtutum moralium. Sicque diversa diversimode in ultimum dirigunt finem. Directio quoque fidei praecedit directionem legis atque iustitiae. Lex etenim docet actum, et iustitia inclinat ad ipsum ; ostensio autem finis, quae est ex fide, actus illos praecedit.

 

Insuper, sicut in naturalibus una perfectio superadditur alteri, sic ut quaedam res habeat unam illarum, quaedam duas, sicque deinceps : sic in moralibus contingit considerare unam perfectionem alteri superadditam, ex quarum qualibet actus dicitur bonus ; et si aliqua illarum desit perfectionum, deerit bonitas quae est secundum illam perfectionem. Verbi gratia, omnis actus in quantum actus, habet quamdam bonitatem essentialem, in quantum omne ens est bonum ; sed in aliquibus actibus superadditur bonitas ex proportione actus ad debitum obiectum, et secundum hoc dicitur actus bonus ex genere ; ulterius vero, ex commensuratione debitarum circumstantiarum dicitur bonus ex circumstantia, et ita deinceps, quousque perveniatur ad ultimam bonitatem cuius humanus actus est susceptivus, quae est ex ordine in ultimum finem per habitum gratiae vel caritatis. Hinc actus illorum qui gratiam et caritatem non habent, hoc modo nequeunt esse boni : et haec est bonitas secundum quam actus meritorius appellatur. Remanet tamen bonitas alia, puta virtutis politicae, vel ex circumstantia, vel ex genere. Subtracto namque posteriori, nihilo minus remanet prius, ut in libro de Causis habetur. Hinc non oportet quod omnis actus infidelium malus sit, sed quod sit deficientis imperfectaeque bonitatis. Omnis vero actus quem ex infidelitate exercent, vel ad finem suse perfidiae referunt, est iniquus. Actus vero quos faciunt ex acquisita virtute aut naturali pietate, in tantum complacent Deo, in quantum de bonitate participant. Non autem simpliciter placent Deo, quasi remunerabiles praemio sempiterno. Postremo, infideles non semper ex infidelitatis suae errore finem sibi praestituunt, sed interdum ex vero et recto rationis iudicio : ideo non semper praefigunt sibi finem erroneum.

Haec Thomas in Scripto.

 

Consonat Petrus.

 

Porro Richardus refert quorumdam opiniones :

Unam dicentium, quod omnis operatio infidelium non baptizatorum est peccatum, cum ipsis non sit remissum originalis iustitias debitum, quod remissum est baptizatis. Ideo illi manent ad originalis iustitiae rectitudinem obligati, nec ullus actus eorum habet rectitudinem per relationem ad ultimum finem. Verum ista opinio est nimis dura, quia ad finem naturalem et proximum potest actus eorum esse congruenter relatus ; qui finis ultra ordinabilis est in ultimum finem, quamvis actu non ordinetur, nec in se ipso est curvus.

Hinc alii opinati sunt, quod omnes inordinati motus et actus infidelium non baptizatorum sunt peccata mortalia, quoniam ad originalem tenentur iustitiam, a qua huiusmodi actus motusque discrepant. Infidelium vero baptizatorum, puta haereticorum, non omnis motus inordinatus est peccatum mortale, quoniam ad originalem iustitiam non tenentur.

Tertia positio est penitus concordans cum ea quae modo est recitata, hoc excepto quod non concedit in infidelibus non baptizatis omnes inordinatos motus sensualitatis peccata esse mortalia, nisi insurgant per deliberativae voluntatis omissionem vel commissionem : quae et verior reputatur. Nihil enim est in homine mortale peccatum, sine deliberativae voluntatis omissione aut commissione.

Haec Richardus.

 

Amplius quaerit Richardus, utrum ad meritum sufficiat intentio secundum habitum. Respondet :

Intentio secundum habitum tripliciter potest intelligi. Primo, quod consistit in solo habitu, tum quoad operationis inchoationem, tum quoad eius continuationem usque in finem. Sicque non credo quod ob talem intentionem habitualem operatio sit meritoria : sic namque intentio non est illius operationis principium. Secundo, quod intentio sit actualis respectu principii operationis, non tamen respectu totius continuationis eius usque in finem. Et sic aliqui dicunt, quod tota operatio meritoria est virtute actualis intentionis, per quam fuit incepta. Tertio, quod sit in actu respectu principii operationis explicite, ita quod explicite intendit actionem inchoare et consummare ; tamen respectu totius continuationis operationis, non manet in actu explicito, sed implicito : quemadmodum quis volendo quidquid est ad finem actualiter, tamen implicite vult ipsum finem. Et sic aliqui dicunt, necessarium esse ad hoc quod tota operatio sit meritoria, quod tota intentio sit in actu explicito per totam operationem, a principio eius usque in finem.

Haec Richardus.

Media vero via videtur de mente sancti Doctoris.

 

De hoc scribit Durandus :

Quaeritur, qualis intentio in Deum directa per fidem, sufficiat ad meritorium actum. Credo quod non sufficiat habitualis, quia habitibus non meremur, sed actibus : ideo requiritur actualis intentio, non quidem actu manens per totum processum et in singulis partibus eius, sed virtute : quod fit dum opus inchoatur intentione in Deum directa, et proceditur in opere sic inchoato, intentione in contrarium non mutata.

Haec Durandus.

 

Verumtamen probabiliter aestimatur, quod sive in principio sive in prosecutione actionis adsit intentio ex caritate, actio meritoria redditur, et totum a parte vigoratur et vivificatur. Imo si ex humana fragilitate sine attentione inchoetur, et in processu mens inattentionem et negligentiam suam advertens, de eisdem intime doleat, et cum advertentia prosequatur, totum fit meritorium. Imo si fervide et attente continuet, potest actio magis meritoria esse quam si in principio eius mediocris et minus fervida fuisset attentio. Nihilo minus, ceteris paribus, specialiter expedit ut in principio actualiter attendatur, cum virtus principii in sequentibus maneat. Sed et specialiter satagendum est ut et fervide ac attente finiatur, cum et a fine denominatio assumatur.

 

 

QUAESTIO II

 

Nsuper quaeritur, An omne peccatum sit voluntarium.

 

Videtur quod non.

Primo, quoniam originale peccatum in posteris non est voluntarium.

Secundo, quoniam primi motus saepe sunt involuntarii et penitus improvisi, et tamen venialia sunt peccata.

Tertio, omne voluntarium est aliquo modo cognitum ; sed multa peccata per ignorantiam fiunt : ergo illa voluntaria non sunt.

Quarto, malum (ut divinus Dionysius contestatur) est praeter voluntatem, non ergo voluntarium. Philosophus quoque tertio loquitur Ethicorum : Dum quis habitualiter malus effectus est, non est in ipso malum vel non malum esse. Talis ergo necessario malus est.

 

In oppositum sunt verba Augustini frequenter praehabita.

 

De hac quaestione dictum est supra, ubi discussum est, an originale peccatum voluntarium sit dicendum. Ad quod ex Alexandro et aliis est responsum. Thomas quoque respondens hic :

Peccatum (inquit) proprie sumptum, locum non habet nisi in habentibus actuum suorum dominium, quibus solis malum culpae imputatur in vituperium et tormentum, et bonum virtutis in laudem et praemium. Dicitur autem malum esse praeter voluntatem, quia per se et sub ratione mali non appetitur neque intenditur.

Qualiter autem primi motus sint peccata, expressum est supra : qui et aliquo modo voluntarii perhibentur, quia voluntas et ratio poterant per praeventionem eos particulariter impedire.

Peccatum vero originale, per se loquendo, est peccatum naturae, non personae nisi mediante natura : ideo voluntarium est voluntate naturae, non voluntate personae cuiuslibet in qua est, sed Adae tantum, qui naturam infecit.

Ad auctoritatem demum Philosophi respondetur, quod sicut habitus virtutis politicae non acquiritur subito, quoniam una dies non facit ver, ita nec repente corrumpitur. Hinc in habitualiter vitioso non est habitum ipsum mox exstinguere ; attamen potest actum pravum reprimere.

Haec Thomas in Scripto.

 

Hinc Petrus :

Duplex (ait) in nobis defectus est, secundum Augustinum in libro de Libero arbitrio. Quidam involuntarius, ut corporalis infirmitas ; et hic defectus provocat ad compassionem magis quam ad vindictam, cum non exsistat culpabilis. Alius est defectus voluntarius, quem vitare potuit homo, sed noluit : ideo ultionem meretur. Omne ergo peccatum voluntarium est. Sed hoc dupliciter accidit. Primo, a voluntate, ut a causa prima remota ; sicque peccatum originale in posteris voluntarium nuncupatur. Secundo, ut a causa proxima ; et sic peccatum actuale voluntarium fertur. Quod rursus contingit dupliciter. Nam quoddam est voluntarium in universali et particulari, ut mortale ; quoddam in particulari, non in universali, ut veniale.

Haec Petrus.

 

Eamdem solutionem ponit Richardus prolixius, partimque clarius. Veniale quippe peccatum dicitur esse voluntarium in particulari, quoniam quolibet veniali assignato, verum est quod voluntas potuit illud vitare, non tamen omnia in communi : imo dum circa unum vitandum intenta est, incidit in aliud.

 

Postremo Bonaventura haec solvit :

Novem sunt, dicens, gradus voluntarii, secundum quos peccata dicuntur voluntarie fieri magis aut minus. Primus et principalis gradus est, dum voluntas inique se habet ex se sola, nullo instigante exterius, neque interius inclinante ; sicque peccatum primi apostatae, puta Luciferi, voluntarium fuit. Secundo voluntarium dicitur, quod est a voluntate aliquo exterius suggerente, sed nullo interius inclinante ; sicque voluntarium fuit Adae peccatum. Tertio, quod est a voluntate aliquo exterius atque interius inclinante ; et ita voluntaria sunt peccata mortalia quae fiunt a posteris ex deliberatione et intentione eorum. Quarto, quod est a voluntate non directe movente ad illud, movente tamen ad incompossibile : ut est peccatum omissionis quo quis omittit ad Matutinas surgere, quia inebriavit se sponte. Quinto, quia est a voluntate non ad illud directe movente nec appetente, sed aliud refugiente : ut dum quis peccat mortis timore. Sexto, quia est a voluntate non plene quod agit cognoscente : ut peccatum ex ignorantia, in quo cognoscitur quod agitur, quamvis ignoretur esse peccatum. Septimo, quia consequitur ad aliquid quod voluntarie factum est ab eodem a quo fit illud ; sicque peccata sequentia ebrietatem quam quis scienter incidit, dicuntur aliquo modo voluntaria. Octavo, quia est ab aliquo prohibere potente nec prohibente ; et sic primi motus dicuntur culpabiles. Nono, quoniam introductum est a voluntate aliena, sicut a prima causa : ut peccatum originale.

Haec Bonaventura.

 

Praeterea quaeritur hic, an in sola voluntate sit peccatum subiective. Ad quod responsum est supra.

 

Quidam etiam quaerunt, an sola voluntas punitur. Ad quod Bonaventura respondet :

Poena nominat duo, videlicet nocumentum personae, et instrumentum divinae iustitiae : primum ut materiale, secundum tanquam formale. Ideo poena est ultio et passio. Cum ergo poena comparatur ad aliquid, hoc est vel ut ultio, vel ut passio. Si ut ultio, sic proprie comparatur ad voluntatem : Deus namque non ulciscitur se de manu vel de pede, aut de aliqua potentia sensitiva, sed de voluntate deliberativa, de qua se ulciscitur Deus non solum affligendo ipsam in se, sed item in membris et viribus per quae peccavit. Si vero comparetur poena ad aliquid ut passio, sic dicendum, quod cum non quaecumque passio poena sit secundum completam rationem poenae, sed passio laedens, passio affligens, passio displicens ; sic poena proprie sumpta, quae scilicet facit hominem miserum, respicit voluntatem. Nemo enim, secundum Augustinum, miser est quoniam patitur, sed quia contra voluntatem suam sic patitur. Si autem sumatur poena secundum rationem suam semiplenam, videlicet pro poena laedente et affligente in eo in quo non est nata esse secundum primam suae naturae institutionem ; sic non pertinet solum ad voluntatem, sed etiam ad animae vires et omnia corporis membra. Non tamen spectat ad ea sine voluntate, quia in nullo est proprie poena, nisi in quo est rationalis voluntas. Quamvis enim bruta affligantur, non tamen puniuntur.

Haec Bonaventura.

 

Petrus vero et Richardus respondent :

In poena sunt duo, unum quasi materiale, videlicet damnum seu passio ; alterum quasi formale, videlicet sensus seu perceptio aut displicentia illius. Quoad primum, poena est in omnibus membris corporis ac viribus animae ; quoad secundum, est praesertim in voluntate.

Haec illi.

Verumtamen sensus seu perceptio poenae seu doloris, est etiam in membris corporis, atque in potentiis sensitivis, tam cognitivis quam appetitivis : quod in tractatu de Gaudio spirituali et pace interna clare ostendi, quamvis quidam aliter opinentur.