DISTINCTIO XXVII

Capitulum 1 (163)

Quae sint consideranda in coniugio.

Post haec advertendum est quid sit coniugium, et quae sit efficiens causa coniugii et causa propter quam contrahi debeat, et quae sint bona coniugii et quomodo per ea excusetur coitus carnalis, et quae sint legitimae personae ad matrimonium. Sunt et alia plura in matrimonio consideranda, quae sub compendio perstringemus.

Capitulum 2 (164)

Quid sit coniugium.

Sunt igitur nuptiae vel matrimonium viri mulierisque coniunctio maritalis, inter legitimas personas, individuam vitae consuetudinem retinens.

Ad « individuam consuetudinem » pertinet quod, absque consensu alterius, neuter continentiam profiteri potest, vel orationi vacare ; et quod inter eos, dum vivunt, vinculum coniugale permanet, ut alii se copulare non liceat ; et ut invicem alter alteri exhibeat quod quisque sibi.

Hac autem descriptione legitimorum et fidelium tant um matrimonium includitur.

Capitulum 3 (165)

De consensu qui efficit coniugium.

Efficiens autem causa matrimonii est consensus, non quilibet, sed per verba expressus ; nec de futuro, sed de praesenti.

Si enim consentiunt in futurum, dicentes : Accipiam te in virum, et ego te in uxorem, non est iste consensus efficax matrimonii. Item, si consentiant mente, et non exprimant verbis vel aliis certis signis, nec talis consensus efficit matrimonium. Si autem verbis explicatur, quod tamen corde non volunt, si non sit coactio ibi vel dolus, obligatio illa verborum quibus consentiunt, dicentes : Accipio te in virum et ego te in uxorem, matrimonium facit.

Auctoritatibus probat quod consensus solus faciat matrimonium.

Quod autem consensus matrimonium faciat, subditis probatur testimoniis.

Isidorus*.

Ait enim Isidorus :

Consensus facit matrimonium.

Nicolaus*.

Item Nicolaus Papa :

Sufficiat solus, secundum leges, eorum consensus de quorum coniunctionibus agitur ; qui solus si forte in nuptiis defuerit, cetera, etiam cum ipso coitu celebrata, frustrantur.

Ioannes Chrysostomus, super Matthaeum*.

Item Ioannes Chrysostomus :

Matrimonium quidem non facit coitus, sed voluntas ; et ideo non solvit illud separatio corporis.

Ambrosius in libro De virginibus*.

Item Ambrosius :

Non defloratio virginitatis facit coniugium, sed pactio coniugalis.

Ex his apparet quod consensus, id est pactio coniugalis, matrimonium facit ; et ex tunc coniugium est, etiam si non praecesserit vel secuta sit copula carnalis.

Capitulum 4 (166)

Quando incipiat esse coniugium.

Quod enim ab ipsa desponsatione, in qua pactio coniugalis exprimitur, coniuges sint, Sanctorum testimonia probant.

Ambrosius in libro De virginibus*.

Ait enim Ambrosius :

Cum initiatur coniugium, coniugii nomen adsciscitur. Cum coniungitur viro coniugium est, non cum viri admixtione cognoscitur.

Isidorus in libro Etymologiarum*.

Item Isidorus :

Coniuges verius appellantur a prima desponsationis fide, quamvis adhuc inter eos ignoretur coniugalis concubitus.

Augustinus in libro De bono coniugali*.

Item Augustinus :

Coniux vocatur ex prima desponsationis fide, quam concubitu non agnoverat nec fuerat agniturus ; nec perierat, nec mendax manserat coniugis appellatio, ubi nec fuerat nec futura erat carnis ulla commixtio. Propter quod fidele coniugium ambo « parentes Christi » vocari meruerunt, non solum illa mater, sed etiam ille pater eius, sicut coniux matris eius : utrumque mente, non carne.

Ex his evidenter insinuatur quod ex tempore quo intercedit consensus voluntarius ac maritalis, qui solus coniugium facit, veri coniuges sunt sponsus et sponsa.

Capitulum 5 (167)

Secundum quosdam non est coniugium ante carnalem copulam, sed sponsi et sponsae sunt.

Quidam tamen asserunt verum coniugium non contrahi ante traductionem et carnalem copulam, nec vere coniuges esse aliquos antequam intercedat commixtio sexus, sed a prima fide desponsationis vir sponsus et mulier sponsa est, non coniux. Sponsos autem et sponsas « coniuges » frequenter appellari dicunt, non quia sint, sed quia futuri sunt, cuius rei sponsionem invicem fecerunt. Et secundum hoc verba praemissarum auctoritatum intelligenda fore tradunt.

2. Qua ratione nituntur.

Quod vero inter sponsam et coniugem plurimum intersit, ex eo adstruunt, quia licet sponsae ante carnalem copulam, inconsulto vel nolente sponso, monasterium eligere ; quo facto, sponso etiam licet aliam ducere. Coniugatus vero vel coniugata nec continentiam, nisi ex communi consensu, servare valet ; nec monasterium petere, nisi uterque continentiam pariter profiteatur.

Capitulum 6 (168)

Quod sponsa potest monasterium eligere non exquisito sponsi consensu*.

Quod vero liceat sponsae monasterium eligere, auctoritatibus Sanctorum probatur.

Eusebius Papa*.

Ait enim Eusebius Papa :

Desponsatam puellam non licet parentibus alii viro tradere, tamen licet sibi monasterium eligere.

Gregorius in Registro*.

Item Gregorius :

Decreta legalia desponsatam, si converti voluerit, nullo penitus censtterunt damno mulctari.

2. Exempla ponit*.

Refert etiam Hieronymus quod Macarius, inter Christi eremitas praecipuus, celebrato nuptiarum convivio, cum vespere thalamum esset ingressurus, ex Urbe egrediens transmarina petiit et eremi solitudinem sibi elegit. Beatus etiam Alexius, similiter ex nuptiis divina gratia vocatus, sponsam deseruit et nudus Christo famulari coepit.

His auctoritatibus et exemplis liquet licere sponsis, sine consensu suarum sponsarum et e converso, continentiam profiteri.

Capituli 7-8 (169-170)

Quod coniugatus vel coniugata nequeant continentiam profiteri sine alterius consensu.

Hoc autem coniugatis nullatenus licet. Non enim potest vir melioris vitae propositum sumere sine uxoris consensu, et e converso.

Gregorius*.

Unde Gregorius scribens Theotistae patriciae :

Sunt qui dicunt religionis gratia coniugia debere solvi. Verum sciendum est quia, etsi hoc lex humana concessit, tamen lex divina prohibuit. Si vero utrisque conveniat continentem vitam ducere, hoc quis audeat accusare ? Sic enim multos sanctorum novimus cum suis coniugibus et prius continentem vitam duxisse, et post ad sanctae Ecclesiae regimina migrasse. Si vero continentiam quam vir appetit, mulier non sequitur ; aut quam uxor appetit, vir recusat, coniugium dividi non potest, quia scriptum est : Mulier potestatem sui corporis non habet, sed vir ; similiter et vir potestatem sui corporis non habet, sed mulier.

Idem Adriano panormitano notario*.

Idem :

Agathosa, latrix praesentium, questa est virum suum contra volu ntatem suam in monasterium esse conversum. Quapropter experientiae tuae praecipimus ut diligenti inquisitione discutiat, ne forte eius voluntate conversus sit, vel ipsa mutare se promiserit. Et si hoc repererit, et illum in monasterio permanere provideat, et hanc sicut promisit mutare compellat. Si vero nihil horum est, nec quondam fornicationis crimen, propter quod licet uxorem dimittere, praedictam mulierem commisisse cognoveris : ne illius conversio uxoris relictae in saeculo fieri possit perditionis occasio, volumus ut maritum suum illi, etiam si iam tonsuratus est, reddere debeas, omni excusatione cessante ; quia nisi fornicationis causa virum uxorem dimittere nulla ratio concedit. Postquam enim copulatione coniugii viri et mulieris unum corpus efficitur, non potest ex parte converti et ex parte remanere in saeculo.

3. Item ex VIII synodo*.

Item ex octava synodo :

Si quis coniugatus converti ad monasterium velit, non est recipiendus nisi prius a coniuge castimoniam profitente fuerit absolutus. Tales igitur tunc sine culpa sequuntur Christum, relicto saeculo, si habent ex pari voluntate castitatis consensum.

4. Ex Synodo Eugenii* :

Item :

Si vir et uxor divertere pro sola religiosa inter se consenserint vita, nullatenus sine conscientia episcopi fiat, ut ab eo singulariter proviso constituantur loco. Nam uxore nolente, vel altero illorum, etiam pro tali re matrimonium non solvitur.

5. Augustinus, De adulterinis coniugiis*.

Item Augustinus :

Si abstines sine uxoris voluntate, tribuis ei fornicandi licentiam, et peccatum illius tuae imputabitur abstinentiae.

Nicolaus Papa*.

Item Nicolaus Papa :

Scripsit nobis Theberga regina regia se velle dignitate vel copula exui, et sola vita privata esse contentam desiderare. Cui scripsimus non hoc aliter fieri posse, nisi eandem vitam vir eius Lotharius elegerit.

Ex his patet quod coniugati sine communi consensu continentiam profiteri vel habitum religionis sumere non valent ; et si fecerint, revocari debent. Sponsi vero possunt sine communi consensu monasterium eligere : unde videtur inter sponsum et sponsam coniugium non esse.

7. Ideoque asserunt a prima fide desponsationis coniuges appellari non re praesentium, sed spe futurorum, quia ex fide quam ex desponsatione sibi invicem debent, postea efficiuntur coniuges.

Praemissas etiam auctoritates, quibus asseritur quod consensus matrimonium facit, ita intelligi volunt, ut consensus vel pactio coniugalis non ante coitum faciat matrimonium, sed in coitu. Sicut enim defloratio virginitatis non facit matrimonium nisi praecedat pactio coniugalis, ita nec pactio coniugalis antequam adsit copula carnalis. Ex pactione igitur coniugali sponsi et sponsae fiunt ante coitum ; in coitu vero efficiuntur coniuges. Facit enim pactio coniugalis ut quae prius erat sponsa, in coitu fiat coniux.

Responsio ad praedicta cum determinatione superiorum.

His autem ita respondemus. Fit aliquando desponsatio ubi est compromissio viri et mulieris de contrahendo matrimonio, non est autem ibi consensus de praesenti ; et est desponsatio habens consensum de praesenti, id est pactionem coniugalem, quae sola facit coniugium. In illa ergo desponsatione ubi est pollicitatio contrahendi matrimonium, sponsi tantum et sponsae fiunt, non coniuges ; et talibus sponsis licet sine communi consensu continentiam profiteri et monasterium eligere. In ea vero desponsatione ubi est consensus de praesenti, coniugium contrahitur, et ab illius desponsationis prima fide veri coniuges appellantur.

Secundum hanc distinctionem desponsationis, de sponsis varie loquuntur doctores.

Capitulum 9 (171)

Quomodo accipiatur sponsa in subditis capitulis.

Aliquando enim sponsas vocant, quae talem habuerunt desponsationem ubi fuit pactio coniugalis de praesenti ; et illae vere coniuges sunt.

2. Gregorius : Quod sponsam alicuius cognatus non potest ducere*.

Unde Gregorius :

Si quis uxorem desponsaverit vel subarrhaverit, quamquam postmodum, praeveniente die mortis eius, nequiverit eam ducere in uxorem, tamen nulli de consanguinitate eius licet accipere eam in coniugio ; et si inventum fuerit factum, separetur omnino.

3. Iulius Papa*.

Item Iulius Papa :

Si quis desponsaverit uxorem vel subarrhaverit, et vel praeveniente die mortis, vel irruentibus quibusdam causis, eam non cognoverit, nec frater eius nec ullus de consanguinitate eius eandem sibi tollat in uxorem ullo unquam tempore.

Gregorius Mauritio imperatori ob quendam comitem qui nepotis sui mortui sponsam duxit uxorem*.

Item Gregorius :

Qui desponsatam proximi sui puellam ceperit in coniugium, anathema sit ipse et omnes consentientes ei, quia secundum legem Dei mari decernitur. Nam divinae legis est mos sponsas appellare coniuges, ut in Evangelio : Accipe Mariam coniugem tuam ; et in Deuteronomio : Si quis alterius sponsam in agro vel in quolibet loco op presserit vel adduxerit in domum suam, moriatur, quia uxorem proximi sui violavit : non quae iam uxor erat, sed quae a parentibus uxor fieri debebat.

Ex his colligitur quod sponsae quaedam coniuges sunt ante commixtionem sexuum.

Sed forte illud movet, quod in fine capituli dicitur :
Non quae iam uxor erat, sed quae uxor fieri debebat.

Quod non ita debet intelligi, quasi uxor vere non fuerit, ex quo pactio coniugalis intercessit ; sed quia nondum traducta fuerat, nec res uxoria intercesserat, scilicet concubitus coniugalis.

6. Quod aliter accipitur in his aliis capitulis sponsa.

Vocatur etiam sponsa, quae sic viro desponsata est ut non intercesserit consensus de praesenti, sed sponsio futuri.

7. Ex concilio Triburiensi*.

Secundum quem modeum illlus decretum intelligitur :

Si quis sponsam filii oppresserit, et post filius eius eam duxerit, pater postea non habeat uxorem, nec mulier virum ; filius, qui patris facinus ignoravit, aliam ducat.

Si coniux illa fuisset, quod utique foret si in sponsalibus pactio coniugalis intercessisset, non permitteretur sponsus aliam ducere. Moechis autem poena non nubendi ex rigore infligitur, ut alii terreantur.

8. Ex eodem concilio*.

Item ex eodem :

Quidam desponsavit uxorem et dotavit, et cum ea coire non potuit ; quam clanculo frater eius corrupit et gravidam reddidit. Decretum est ut quamvis nupta non potuerit esse Iegitimo viro, desponsatam tamen fratri frater habere non possit ; sed moechus et moecha fornicationis quidem vindictam sustineant, licita vero eis coniugia non negentur.

De illa desponsatione hoc intelligi debet, ubi non fuit consensus coniugalis de praesenti : alioquin non liceret eis alia sortiri coniugia.

9. Ex concilio Toletano*.

Secundum hoc etiam illud intelligi debet :

Statutum est a sacra conventu, ut si quis sponsam alterius rapuerit, publica poenitentia mulctetur et sine spe coniugii maneat. Et si ipsa eidem crimini consentiens non fuerit, licentia nubendi alii non negetur.

Apparet hanc fuisse desponsatam sine pactione coniugali de praesenti, et ideo non fuisse coniugem, cui vivente sponso alteri nubendi licentia non negatur.

Sunt enim quaedam nuptialia pacta de futuro ex quibus sponsi et sponsae vocantur, nec exinde coniuges sunt ; et est quaedam pactio coniugalis de praesenti, quae sponsum et sponsam etiam coniuges facit. Et utraque pactio « desponsatio » vel « sponsalia » interdum dicitur ; proprie tamen sponsalia dicuntur quaedam solemnia pacta nuptialia.

Quare non mox tradantur sponsae.

Augustinus in libro Confessionum IIII*.

De nuptialibus pactis ubi est tantum sponsio futuri ait Augustinus :

Institutum est ut iam pactae sponsae non statim tradantur, ne vilem habeat maritus datam, quam suspiravit sponsus dilatam.

Capitulum 10 (172)

Quae sponsa sit vidua mortuo sponso et quae non.

Et est sciendum quod illa sponsa quae tantum in futuro est pacta, mortuo sponso non remanet vidua, quia non fuerat vir eius. Unde, si quis eam duxerit, ad sacros ordines conscendere non prohibetur, quia non duxit viduam. Viduae enim maritus aeque sicut bigamus sacerdos fieri prohibetur. Ex tali autem copula nullus arcetur a sacris ordinibus.

2. Qui alterius sponsam eo mortuo ducit, ad sacros ordines accedere

Pelagius Papa*.

Secundum hoc intelligendum est quod ait Pelagius Papa de illo qui mortuo sponso, eius sponsam ducit in uxorem :

Nihil est, inquit, quantum ad hunc articulum attinet, quod ei obviet de canonicis institutis,

quin ad sacros ordines promoveri valeat. Si vero talis sponsa fuisset, inter quam et sponsum eius consensus de praesenti intercessisset, eo mortuo vidua remansisset ; cui copulatus in coniugio ulterius ad sacros ordines non accederet, cum viduam duxerit.

Non est igitur ambigendum quin solus de praesenti consensus coniugium efficiat, et exinde veri coniuges appellentur. Ideo post talem concensum si quis alii se copulaverit, etiam si carnis commixtio illic sequatur, ad priorem copulam revocandus est.

Distinctio XXVII — Livre IV — Pierre LOMBARD

Pierre LOMBARD - Livre IV