DISTINCTIO XXIV

Capitulum 1 (131)

De ordinibus ecclesiasticis.

Nunc ad considerationem sacrae ordinationis accedamus.

2. Quot sint*.

Septem sunt spiritualium officiorum gradus sive ordines, sicut ex sanctorum Patrum dictis aperte traditur, et capitis nostri, scilicet Iesu Christi, exemplo monstratur, qui omnium officia in semetipso exhibuit, et corpori suo, quod est Ecclesia, eosdem ordines observandos reliquit.

Capitulum 2 (132)

Quare septem sunt*.

Septem autem sunt propter septiformem gratiam Spiritus Sancti : cuius qui non sunt participes, ad gradus ecclesiasticos indigne accedunt ; illi vero in quorum mentibus diffusa est septiformis gratia Spiritus Sancti, cum ad ecclesiasticos ordines accedunt, in ipsa spiritualis gradus promotione am pliorem gratiam percipere creduntur.

Capitulum 3 (133)

Quales assumendi sunt ad clerum.

Clemens Papa* :

Tales autem ad ministerium spirituale eligendi sunt clerici, qui digne possint dominica sacramenta tractare. Melius est enim Domini sacerdoti paucos habere ministros qui possint digne opus Dei exercere, quam multos inutiles qui ordinatori onus grave inducant.

Tales enim decet esse ministros Christi, qui septiformi gratia Spiritus Sancti sint decori, et quorum doctrina et conversationis forma eadem gratia in aliis transfundatur ; ne caelestes margaritas spiritualium verborum officiorumque divinorum sordidae vitae pedibus conculcent.

In sacramento igitur septiformis Spiritus septem sunt gradus ecclesiastici, scilicet ostiarii, lectoris, exorcistae, acolythi, subdiaconi, diaconi, sacerdotis. Omnes tamen clerici vocantur, id est sortiti.

Capitulum 4 (134)

De corona et tonsura.

Corona enim signaculum est quo signantur

in partem sortis

ministerii divini. Corona regale decus significat, et servire Deo regnare est. Unde ministri Ecclesiae reges esse debent, ut se et alios regant ; quibus Petrus ait :

Vos estis genus electum, regale sacerdotium etc.

Summitas capitis desuper nudatur, ut eorum mens ad Deum libera monstretur, quae

revelata facie gloriam Dei

contempletur. Summitas enim capitis est eminentia mentis ; denudatio capitis est revelatio mentis. Clericus enim secretorum Dei non ignarus esse debet. Tondentur etiam capilli usque ad revelatione sensuum, scilicet oculorum et aurium, ut vitia in corde et opere pullulantia doceantur praecidenda, ne ad audiendum et intelligendum verbum Dei praepediant, pro quo servato reddetur in excelsis corona.

2. Tonsurae autem ecclesiasticae usus a Nazaraeis exortus videtur, qui prius crine servato, denique ob vitae continentiam caput radebant, et capillos in igne sacrificii ponebant. Hinc usus inolevit ut qui divinis cultibus mancipantur, quasi Nazaraei, id est sancti, crine posito inveniantur, sicut ad Ezechiel dicitur :

Fili hominis, sume gladium acutum, et duc super caput tuum et barbam.

In Actibus etiam Apostolorum Priscillam et Aquilam hoc fecisse legimus. Paulus quoque et alii quidam discipuli Christi hoc fecerunt.

3. Isidorus in libro VII Etymologiarum*.

Recte ergo in quibuslibet gradibus constituti « clerici » vocantur.

Quorum nomina et rationes nominum Isidorus exponens ait :

« Cleros et clericos hinc appellatos esse credimus, quia Mathias electus est sorte, quem primum per Apostolos legimus ordinatum. Cleros enim graece, latine sors vel haereditas dicitur. Ideo ergo dicti sunt « clerici », quia de sorte sunt Domini, vel quia Deum partem habent. Generaliter vero clerici nuncupati sunt omnes qui in Ecclesia Christi deserviunt. Quorum gradus et nomina sunt haec : ostiarius, lector » etc.

Capitulum 5 (135)

De ostiariis.

Isidorus* :

Ostiarii, idem et ianitores, sunt qui in veteri Testamento electi sunt ad custodiam templi, ut non ingrederetur in illud immundus ; dicti autem ostiarii, eo quod praesint ostiis templi. Ipsi enim, tenentes clavem, omnia intus extraque custodiunt ; atque inter bonos et malos habentes iudicium, dignos recipiunt, indignos respuunt.

2. Unde et eis, cum ordinantur, claves ecclesiae dantur ab episcopo, et dicitur eis :

Sic agite, tamquam rationem Deo reddituri pro rebus quae clavibus istis recluduntur.

3. Hoc officium Dominus in sua persona suscepit, quando flagello de funiculis facto vendentes et ementes de templo eiecit. Ipse enim, se ostiarium significans, dicit :

Ego sum ostium : per me si quis introierit.

Capitulum 6 (136)

De lectoribus. Secundus est gradus lectorum.

Isidorus* :

Lectores a legendo, sicut psalmistae a Psalmis canendis vocati sunt. Illi enim praedicant populis quid sequantur ; isti canunt ut excitent ad compunctionem animos audientium ; licet quidam lectores ita miseranter pronuntient, ut quosdam ad luctum lamentationemque compellant. Idem etiam pronuntiatores vocantur : quod porro annuntiant, quia tam erit clara eorum vox, ut etiam longe positorum aures adimpleat.

Isidorus Hispaliensis episcopus* :
Ad lectorem autem pertinet lectiones pronuntiare, et ea quae Prophetae vaticinaverunt populis praedicare,

ut iam ex officio legat in ecclesia prophetias et lectiones.

Unde et ei, vidente populo, traditur ab episcopo codex divinarum lectionum, et dicitur ei :

Accipe, et esto verbi Dei relator, habiturus, si fideliter impleveris officium, partem cum his qui bene verbum Dei ministraverunt.

Qui ad hunc gradum provehitur, litterarum scientia debet esse instructus, ut sensum verborum intelligat, vim accentuum sciat, distincte legat, ne confusione prolationis intellectum auditoribus auferat. Attendat quid indicative, quid interrogative sit legendum ; ubi sit in oratione facienda distinctio. Haec enim male servata intellectum turbant et alios ad risum provocant. Auribus et cordi consulere debet vox lectoris.

4. Hoc officium Christus implevit, cum in medio seniorum librum Isaiae aperiens, distincte ad intelligendum legit :

Spiritus Domini super me etc.

Ex quo lectoribus intelligi datur quia gratia spirituali clarere debent, qui aliis verbum Dei annuntiant.

Hic ordo formam et initium a Prophetis accepisse videtur, quibus dicitur :

Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam.

Capitulum 7 (137)

De exorcistis. Tertius est ordo exorcistarum.

Isidorus* :

Exorcistae autem ex graeco in latinum « adiurantes » vel « increpantes » vocantur. Invocant enim super catechumenos, et super eos qui habent spiritum immundum, nomen Domini, adiurantes per eum ut egrediatur ab eis.

Isidorus* :
Ad exorcistam pertinet exorcismos memoriter retinere, manusque super energumenos et catechumenos in exorcizando imponere.

Debet autem spiritum mundum habere qui spiritibus imperat immundis, et malignum expellere de corde suo, quem expellit de corpore alieno, ne medicina quam alii facit, sibi non prosit, et dicatur ei :

Medice, cura te ipsum.

Hi cum ordinantur, accipiunt de manu episcopi librum exorcismorum, et dicitur eis :

Accipite, et habetote potestatem imponendi manus super energumenos vel catechumenos.

3. Hoc officia usus est Dominus, quando saliva sua tetigit aures et linguam surdi et muti dicenss :

Ephpheta, quod est adaperire,

per hoc docens nos spiritualiter debere aperire aures praecordiorum hominum ad intelligendum et ora ad confitendum, ut pulsa daemone, Spiritus Sanctus vas suum recipiat. Hoc etiam officia usus est Christus, cum daemoniacos multos sanavit,

Hic ordo a Salomone videtur descendisse, qui quendam modum exorcizandi invenit, quo daemones adiurati ex obsessis corporibus pellebantur. Huic officia mancipati exorcistae vocati sunt. De quibus Christus in Evangelio :

Si ego in Beelzebub eicio daemonia, filii vestri, scilicet exorcistae, in quo eiciunt ?

Capitulum 8 (138)

De acolythis. Quarto loco succedunt acolythi.

Isidorus* :

Acolythi vero graece, latine ceroferarii dicuntur, a deportandis cereis quando legendum est Evangelium vel sacrificium offerendum. Tunc enim accenduntur luminaria et deportantur ab eis : non ad effugandas aëris tenebras, cum sol eo tempore rutilet, sed ad signum laetitiae demonstrandum : ut sub typo luminis corporalis illa lux ostendatur, de qua legitur : Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.

Isidorus* :
Ad acolythum pertinet preparatio luminarium in sacrario ; ipse cereum portat, ipse urceolum cum vino et aqua suggesta pro eucharistia subdiaconis praeparat.

Hi cum ordinantur, cum edocti fuerint ab episcopo qualiter in officio suo agere debeant, ab archidiacono accipiunt candelabrum cum cereo et urceolum vacuum.

Hoc officium Dominus se habere testatur dicens :

Ego sum lux mundi : qui sequitur me,

non ambulat in tenebris.

Huius officii formam illi gerebant in veteri Testamento, qui lucernas candelabri componebant et accendebant igne caelesti ad illuminandas tenebras aquilonares.

Capitulum 9 (139)

De subdiaconis. Quintus est ordo subdiaconorum.

Isidorus* :

Graece hypodiacones vocantur, quos nos subdiaconos dicimus. Qui ideo sic appellantur, quia subiacent praeceptis et officiis levitarum. Oblationes enim in templo a fidelibus suscipiunt, et levitis superponendas altaribus deferunt. Hi apud Hebraeos Nathinaei vocantur,

« id est in humilitate Domino servientes ».

Ad subdiaconum pertinet calicem, patenam ad altare Christi deferre et levitis tradere eisque ministrare ; urceolum quoque et aquamanile et manutergium tenere, episcopo et presbyteris et levitis pro lavandis ante altare manibus aquam praebere.

His lex continentiae imponitur, quia altari propinquantes, vasa corporis et sanguinis Christi portant ; unde illud implere debent :

Mundamini qui fertis vasa Domini.

Ad hos etiam pertinet tantum de oblationibus ponere in altari, quantum sufficere possit populo, necnon corporales et paJlas et substratoria lavare.

Hi cum ordinantur, accipiunt de manu episcopi patenam et calicem vacuum, ab archidiacono vero urceolum cum aquamanili et manutergium.

Hoc officio usus est Dominus, quando linteo se praecinxit, et mittens aquam in pelvim, pedes discipulorum lavit et linteo tersit.

Capitulum 10 (140)

De diaconis.

Diaconorum ordo sextum tenet locum, propter senarii perfectionem. Hic ordo in veteri Testamento a tribu Levi nomen traxit dicuntur enim et levitae. Praecepit quippe Dominus Moysi ut post ordinationem Aaron et filiorum eius, prorsus tribus Levi ad divini cultus ministeria ordinaretur et consecraretur Domino ; et servirent pro Israel coram Aaron et filiis eius in tabernaculo ; ipsique gestarent arcam et tabernaculum et omnia vasa eius ; et in circuitu tabernaculi excubarent, et in transportando tabernaculo ipsi deponerent, rursumque componerent. A viginti vero annis et supra iussi sunt servire in tabernaculo : quam regulam in novo Testamento sancti Patres constituerunt, quia haec aetas ad ferenda onera est robusta.

Isidorus* :

Levitae ergo ex nomine auctoris vocati sunt : de Levi enim Levitae exorti sunt, a quibus in templo mystici sacramenti mysteria explebantur. Hi graece diacones, latine ministri dicuntur, quia sicut in sacerdote consecratio, ita in diacono ministerii dispensatio habetur.

2. Isidorus* :

Ad diaconum pertinet assistere sacerdotibus et ministrare in omnibus quae aguntur in sacramentis Christi, scilicet in baptimo, in chrismate, in patena et calice ; oblationes quoque inferre et disponere in altari ; componere etiam mensam Domini et vestire ; crucem ferre et praedicare Evangelium et Apostolum. Nam sicut lectoribus vetus Testamentum, ita diaconibus novum praedicare praeceptum est. Ad ipsum etiam pertinet officium precum et recitatio nominum. Ipse praemonet aures habere ad Deum, ipse donat pacem et ipse annuntiat.

3. Quod autem huic ordini a Moyse statutum est, hoc etiam in novo Testamento repraesentatur, cum diacono super laevum humerum stola ponitur, et casula in diebus ieiunii complicatur : quia quidquid laboris et sustinentiae in hac vita toleratur, quas in laeva portatur, donec in dextera, id est in aeternitate, requies habeatur.

Hic ordo ab Apostolus est celebratus quando, ut legitur in Actibus apostolicis,

septem viros plenos Spiritu Sancto

ad hoc officium elegerunt, et oratione praemissa

manus eis imposuerunt.

Unde et consuetudo inolevit ut in omni matrice Ecclesia septem diacones circa Christi aram quasi septem columnae assistant. Hi sunt septem angeli tuba canentes in Apocalypsi. Qui quales esse debeant, Apostolus docet Timotheo scribens.

Hi cum ordinantur, solus episcopus eis manum imponit, quia ad ministerium applicantur. Ponit eis orarium, id est stolam, super laevum humerum, ut per hoc intelligant se accepisse
iugum Domini suave,

quo ad sinistram pertinentia divino timori subiciant. Accipiunt et textum Evangelii, ut intelligant se esse praecones Evangelii Christi.

Hi autem, antequam ordinentur, probentur, ut docet Apostolus, et sic ministrent, nullum crimen habentes.

Hoc officio usus est Christus, quando post coenam sacramentum carnis et sanguinis discipulis dispensavit, et quando Apostolos dormitantes ad orationem incitavit dicens :

Vigilate et orale, ut non intretis in tentationem.

Capitulum 11 (141)

De presbyteris. Septimus est ordo presbyterorum.

Isidorus* :

Presbyter graece, senior interpretatur latine. Non modo pro aetate vel decrepita senectute, sed propter honorem et dignitatem quam acceperunt, presbyteri nominantur ;

qui morum prudentia et maturitate conversationis praecellere debent in populo, sicut scriptum est :

Senectus venerabilis est non diuturna, nec annorum numero computata. Cani enim sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata.

Ideo autem et presbyteri sacerdotes vocantur, quia sacrum dant. Qui licet sint sacerdotes, tamen pontificatus apicem non habent, sicut episcopi, quia nec chrismate frontem signant, nec Paraclitum dant : quod solis deberi episcopis, lectio Actuum Apostolorum demonstrat.
Unde et apud veteres idem episcopi et presbyteri fuerunt, quia illud nomen est dignitatis, non aetatis.

Sacerdos nomen habet compositum ex graeco et latino : qui est sacrum dans

sive sacer dux.

Sicut enim « rex » a regendo, ita « sacerdos » a sanctificando dictus est : consecrat enim et sanctificat.

Antistes sacerdos dictus est ab eo quod « ante stat » : primus est enim in ordine Ecclesiae.

Isidorus* :

Ad presbyterum autem pertinet sacramentum corporis et sanguinis Domini in altari Dei conficere, orationes dicere et dona Dei benedicere.

Qui cum ordinatur, inunguntur ei manus, ut intelligat se accepisse gratiam consecrandi, et caritatis opera debere ad omnes extendere. Accipit et stolam, quae tenet utrumque latus, quia debet esse munitus armis iustitiae contra adversa et prospera. Accipit etiam calicem cum vino et patenam cum hostiis, ut per hoc sciat se accepisse potestatem placabiles Deo hostias offerendi.

Hic ordo a filiis Aaron sumpsit initium. Summos enim pontifices et minores sacerdotes instituit Deus per Moysen, qui ex praecepto Dei. Aaron in summum pontificem, filios vero eius unxit in minores sacerdotes.

Christus quoque

duodecim elegit discipulos prius, quos et apostolos vocavit :

quorum vicem gerunt in Ecclesia maiores pontifices ; deinde

alios septuaginta et duos discipulos designavit :

quorum vicem in Ecclesia tenent presbyteri. Unus autem inter Apostolos princeps exstitit, Petrus, cuius vicarius et successor est Pontifex Summus : unde dicitur Apostolicus ; qui etiam Papa vocatur, scilicet Pater Patrum.

Qualis autem eligi debeat presbyter, Apostolus scribens Timotheo ostendit, ubi nomine episcopi presbyterum significat. Hoc autem officio usus est Christus cum se ipsum in ara crucis obtulit, idem sacerdos et hostia ; et quando post coenam panem et vinum in corpus suum et sanguinem commutavit.

Ecce de septem Ecclesiae gradibus breviter elocuti, quid ad quemque pertineat insinuavimus.

Capitulum 12 (142)

Duo tantum sacri dicuntur*.

Cumque omnes spirituales sint et sacri, excellenter tamen canones duos tantum sacros ordines appellari censent, diaconatus scilicet et presbyteratus, quia hos solos primitiva Ecclesia legitur habuisse, et de his solis praeceptum Apostoli habemus.

2. Apostoli enim in singulis civitatibus episcopos et presbyteros ordinarunt. Levitas etiam ab Apostolis ordinatos legimus, quorum maximus fuit beatus Stephanus. Subdiaconos vero et acolythos procedente tempore Ecclesia sibi constituit.

Capitulum 13 (143)

Quid sit quod hic dicitur ordo.

Si autem quaeritur quid sit quod hic vocatur ordo, sane dici potest signaculum quoddam esse, id est sacrum quiddam, quo spiritualis potestas traditur ordinato et officium. Character igitur spiritualis, ubi fit promotio potestatis, ordo vel gradus vocatur.

2. Et dicuntur hi ordines sacramenta, quia in eorum perceptione res sacra, id est gratia, confertur, quam figurant ea quae ibi geruntur.

Capitulum 14 (144)

De nominibus dignitatis vel officii.

Sunt et alia quaedam, non ordinum, sed dignitatum vel officiorum nomina.

Capitulum 15 (145)

De episcopo*.

Dignitatis simul et officii nomen est episcopus.

Isidorus* :

Episcopatus autem vocabulum inde dictum est, quod ille qui episcopus efficitur superintendat, curam scilicet subditorum gerens. Scopin enim graece, latine intendere dicitur. Episcopi autem graece, latine speculatores interpretantur : nam speculator est praepositus in Ecclesia dictus, eo quod speculetur atque prospiciat populorum infra se positorum mores et vitam.

Capitulum 16 (146)

De pontifice*.

Pontifex princeps sacerdotum est, quasi via sequentium. Ipse et summus sacerdos nuncupatur : ipse enim sacerdotes et levitas efficit, ipse omnes ecclesiasticos ordines disponit.

Capitulum 17 (147)

1 . De quadripartito episcoporum ordine.

Isidorus* :

Ordo autem episcoporum quadripartitus est, scilicet in patriarchis, archiepiscopis, metropolitis et episcopis.

Patriarcha, graece, summus patrum interpretatur, quia primum, id est apostolicum tenet locum : ut Romanus, Antiochenus, Alexandrinus ;

sed omnium summus est Romanus.

Archiepiscopus, princeps episcoporum : archos enim princeps dicitur.

Metropolitae autem a mensura civitatum dicuntur. Singulis enim provinciis praeminent ; quorum auctoritati et doctrinae ceteri sacerdotes subiecti sunt. Sollicitudo enim totius provinciae ipsis commissa est. Omnes autem superius designati ordines episcopi nuncupantur.

Nota quod archiepiscoporum nomine primates superius significasse videtur, et metropolitarum, quos nunc archiepiscopos dicimus.

3. Horum autem discretio a gentilibus introducta videtur, qui suos flamines, alios simpliciter flamines, alios archiflamines, alios protoflamines appellabant.

Isidorus* :

Sacerdotes enim gentilium flamines dicebantur : qui habebant in capite pileum, in quo erat brevis virga desuper habens lanae aliquid ; quod cum per aestum ferre non possent, filum tantum in capite ligare coeperunt. Nudis enim capitibus eis incedere nefas erat. Unde et a filo quo utebantur, flamines dicti sunt : quasi filamines. Sed festis diebus, filo deposito, pileum imponebant, pro sacerdotii eminentia.

Capitulum 18 (148)

De vate.

Isidorus* :

Vates a vi mentis appellatur ; cuius significatio multiplex est : modo enim sacerdotem, modo prophetam, modo poëtam significat.

Capitulum 19 (149)

De cantore*.
Cantor vero vocatur, qui vocem modulatur in cantu. Huius sunt duo genera : praecentorum et succentorum. Praecentor, qui vocem praemittit in cantu ; succentor, qui subsequenter canendo respondet. Concentor autem dicitur quia consonat ; qui autem non consonat nec concinit, concentor non erit.

2. His breviter tractatis, admonendi sunt Christi ministri, quatenus sicut excellunt ordinis dignitate, ita praecellant vitae sanctitate : ut plebs eis commissa eorumque disciplinis edocta gratanter eis obediat, et eorum imitatione de die in diem proficiat, a quibus divina sacramenta percipiunt et Missarum solemnia audiunt.

3. Missa autem dicitur vel quia missa est hostia, cuius commemoratio fit in illo officia ; unde dicitur : Ite missa est, id est sequimini hostiam quae missa est ad caelestia, tendentes post eam ; vel quia missus caelestis venit ad consecrandum dominicum corpus, per quem ad altare caeleste defertur hostia ; unde et dicitur : Missa est.

Distinctio XXIV — Livre IV — Pierre LOMBARD

Pierre LOMBARD - Livre IV