DISTINCTIO IV

Capitulum 1 (26)

1. Quod alii suscipiunt sacramentum et rem, alii sacramentum et non rem, alii rem et non sacramentum.

Hic dicendum est aliquos suscipere sacramentum et rem, aliquos sacramentum et non rem, alios rem et non sacramentum.

De errore quorundam*.

Sacramentum et rem simul suscipiunt omnes parvuli, qui in baptismo ab originali mundantur peccato. Quamvis quidam diffiteantur illis qui perituri sunt parvulis in baptismo dimiti peccata, innitentes illi verbo Augustini :

Sacramenta in solis electis efficiunt quod figurant ;

non intelligentes illud ita esse accipiendum : quia cum in aliis efficiant remissionem, non eis hoc faciunt ad salutem, sed solis electis.

Augustinus in Enchiridion*.

Nam quod omnibus parvulis in baptismo remittatur peccatum, evidenter Augustinus dicit :

A parvulo, inquit, recens nato usque ad decrepitum senem, sicut nullus prohibetur a baptismo, ita nullus est qui non peccato moriatur ; sed parvuli tantum originali, maiores vero etiam omnibus quae male vivendo addiderunt ad illud,

nisi vitae enormitas impediat.

Adulti quoque qui cum fide baptizantur, sacramentum et rem suscipiunt.

Capitulum 2 (27)

De ficte accedentibus*.

Qui vero sine fide accedunt vel ficte, sacramentum, non rem suscipiunt.

Hieronymus, super Ezechielem*.

Unde Hieronymus :

Sunt lavacra gentilium, haereticorum, sed non lavant in salutem. In Ecclesia etiam, qui non plena fide baptismum accipiunt, non Spiritum, sed aquam accipiunt.

Augustinus, in Psalmum LXXVII*.

Augustinus etiam ait :

Iudaeis omnibus communia erant sacramenta, sed non communis omnibus erat gratia, quae est virtus sacramentorum. Ita et nunc baptismus communis est omnibus baptizatis, sed non virtus baptismi, id est ipsa gratia.

Augustinus, De poenitentia*.

Idem :

Omnis qui iam suae voluntatis arbiter constitutus est, cum accedit ad sacramentum fidelium, nisi poeniteat eum veteris vitae, novam non potest inchoare. Ab hac poenitentia, cum baptizantur, soli parvuli immunes sunt.

3. His aliisque testimoniis aperte ostenditur adultis sine fide et poenitudine vera in baptismo non conferri gratiam remissionis, quia nec parvulis sine fide aliena, qui propriam habere nequeunt, datur in baptismo remissio. Si quis ergo ficte accedat, non habens cordis veram contritionem, sacramentum sine re accipit.

4. Attende diligenter*.

Videtur tamen Augustinus dicere quod ficte accedenti, qui etiam habet odium fraternum, in ipso momento quo baptizatur omnia condonentur, et post baptismum mox redeant ; sed non hoc asserendo dicit, immo hanc opinionem et praemissam sententiam conferendo.

Augustinus, in libro De baptismo*.

Ait enim sic :

His qui ficto corde baptizantur, aut peccata nullatenus dimittuntur, quia Spiritus Sanctus disciplinae effugiet fictum ; aut in ipso temporis puncto per vim sacramenti dimissa, iterum per fictionem replicantur : ut etiam illud verum sit : Quotquot in Christo baptizati estis etc., et illud : Spiritus Sanctus disciplinae effugiet fictum : ut induat eum Christum sanctitas baptismi, exuat eum Christum pernicies fictionis.

De reditu peccati*.

Nam redire dimissa peccata ubi fraterna caritas non est, aperte Dominus docet in illo servo a quo dominus dimissum debitum petiit, quia ille conservo dimittere noluit. Sic non impeditur baptismi gratia quominus omnia peccata dimittantur ; etiam si fraternum odium in eius cui dimittuntur animo perseverat. Solvitur enim hesternus dies, et quidquid superest ; solvitur etiam ipsa hora momentumque ante baptismum et in baptismo ; deinceps autem continuo reus esse incipit, non solum consequentium, sed et praeteritorum dierum, horarum, momentorum, redeuntibus omnibus quae dimissa sunt.

5. Hoc autem, ut praediximus, non sub assertione dixit. Quod ostenditur ex eo quod ait in eodem libro sic :

Si ad baptismum fictus accedit, dimissa sunt ei peccata, aut non sunt dimissa ? Eligant quod volunt.

Ecce aperte cernis, si tamen intendis, id dixisse Augustinum non asserendo, sed quaerendo et aliorum opinionem referendo.

Augustinus, in eodem libro*.

Idem enim ait :

Tunc valere incipit ad salutem baptismus, cum illa fictio veraci confessione recesserit, quae corde in malitia perseverante peccatorum ablutionem non sinebat fieri.

Non igitur ficte accedenti peccata dimittuntur.

Capitulum 3 (28)

Quomodo intelligatur illud : Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis.

Quaeritur ergo quomodo accipiendum sit illud :

Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis.

Potest dici quod qui

in Christo,

id est in Christi conformitate, baptizantur : ut scilicet moriantur vetustati peccati sicut Christus vetustati poenae, induunt Christum, quem per gratiam inhabitantem habent.

Potest et aliter solvi. Duobus enim modis induere Christum dicimur : vel per assumptionem sacramenti, vel rei perceptionem.

Augustinus, in libro De baptismo*.

Unde Augustinus :

Induunt homines Christum aliquando usque ad sacramenti perceptionem, aliquando usque ad vitae sanctificationem. Atque illud primum bonis et malis potest esse commune ; hoc autem proprium est bonorum et piorum.

Omnes ergo qui in Christi nomine baptizantur, Christum induunt, vel secundum sacramenti perceptionem, vel secundum sanctificationem.

Capitulum 4 (29)

De illis qui suscipiunt rem et non sacramentum.

Sunt et alii, ut supra posuimus, qui suscipiunt rem et non sacramentum.

2. Quod passio implet vicem baptismi*.

Qui enim effundunt sanguinem pro nomine Iesu, etsi non sacramentum, rem tamen percipiunt.

In libro XIII De civitate Dei*.

Unde Augustinus :

Quicumque non percepto regenerationis lavacro pro confessione Christi moriuntur, tantum eis valet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismi.

Audisti quod passio pro nomine Iesu suscepta supplet vicem baptismi.

Quod non modo passio, sed fides et contritio, implet vicem baptismi*.

Augustinus in libro III De baptismo*.

Nec tantum passio vicem baptismi implet, sed etiam fides et contritio, ubi necessitas excludit sacramentum, sicut aperte docet Augustinus, dicens :

Baptismi vicem aliquando implere passionem, de latrone illo cui non baptizato dictum est : Hodie mecum eris in paradiso, beatus Cyprianus non leve documentum assumit. Quod etiam atque etiam considerans, invenio non tantum passionem pro nomine Christi id quod baptismo deerat posse supplere, sed etiam fidem conversionemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest. Neque enim latro ille pro nomine Christi crucifixus est, sed pro meritis facinorum suorum ; nec quia credidit passus est, sed dum patitur credit. Quantum igitur valeat etiam sine visibili baptismi sacramento quod ait Apostolus : Corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem, in illo latrone declaratum est. Sed tunc impletur invisibiliter, cum mysterium baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit.

Et baptismus quidem potest etiam esse, ubi conversio cordis defuerit ; conversio autem cordis potest quidem inesse non percepto baptismo, sed contempto baptismo non potest. Nec ullo modo dicenda est conversio cordis ad Deum, cum Dei sacramentum contemnitur.

Ecce hic habes non solum passionem, sed etiam fidem et contritionem conferre remissionem, ubi non contemnitur sacramentum, ut in latrone illo ostenditur : qui non per passionem, sed per fidem salvatus est sine baptismo.

4. Augustinus in libro Retractationum II*.

Sed dicunt quidam Augustinum hoc retractasse. Retractavit quidem exemplum, sed non sententiam.

Ait enim sic :

In quarto libro De baptismo, cum dicerem vicem baptismi posse habere passionem, non satis posui idoneum illius latronis exemplum, quia utrum non fuerit baptizatus incertum est.

5. Ambrosius*.

Constat igitur sine baptismo aliquos iustificari et salvari.

Unde Ambrosius de Valentiniano :

Ventrem meum doleo, ut prophetico utar eloquio, quia quem regeneraturus eram amisi ; ille tamen gratiam quam poposcit non amisit.

6. Quae videntur obviare praedictis*.

His autem videtur obviare quod Dominus ait :

Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum caelorum.

Quod si generaliter verum est, non videntur esse vera superius posita.

7. Determinatio*.

Sed illud intelligendum est de his qui possunt et contemnunt baptizari. Vel ita intelligendum est :

Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto,

id est ea regeneratione quae fit per aquam et Spiritum Sanctum, non salvabitur. Illa autem regeneratio fit non tantum per baptismum, sed etiam per poenitentiam et sanguinem.

Super epistolam ad Hebraeos*.

Unde auctoritas dicit ideo Apostolum « pluraliter » dixisse

fundamentum baptismatum,

quia est baptismus in aqua, in sanguine, in poenitentia.

Hoc autem non ideo dicit, quod baptismi sacramentum fiat nisi in aqua, sed quia ipsius virtus, id est sanctificatio, datur non modo per aquam, sed per sanguinem vel poenitentiam.

Ratio etiam id suadet. Si enim parvulis non valentibus credere sufficit baptismus, multo magis sufficit fides adultis volentibus, sed non valentibus baptizari.

In libro De unico baptismo*.

Unde Augustinus :

Quaeris quid sit maius, fides an aqua ? Non dubito quin respondeam fidem. Si ergo quod minus est sanctificare potest, nonne quod maius est, id est fides, de qua Christus ait : Qui crediderit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet ?

9. Opinio quorundam quod nullus sine baptismo possit salvari, nisi patiens pro Christo*.

Sed dicunt aliqui nullum adultum in Christum credere vel caritatem habere sine baptismo, nisi sanguinem frundat pro Domino ; subdita introducentes testimonia.

Augustinus, in libro de fide ad Petrum*.

Augustinus ait :

Ex illo tempore quo Salvator dixit : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto etc., absque sacramento baptismi, praeter eos qui in Ecclesia sanguinem fundunt, aliquis vitam aeternam accipere non potest.

In ecclesiasticis dogmatibus, ex dictis Augustini*.

Item :

Nullum catechumenum, quamvis in bonis operibus defunctum, vitam aeternam habere credimus, excepto martyrio, ubi baptismi tota sacramenta complentur.

In eodem*.

Item :

Baptizatis tantum iter esse salutis credimus.

10. Responsio*.

Sed quod in his minus dixit, in aliis capitulis supra positis supplevit ; et ideo haec sic intelligenda sunt, ut soli habentes tempus excipiantur. Si enim aliquis habens fidem et caritatem voluerit baptizari, et non potest, necessitate praeventus, (Augustinus* :) « supplet Omnipotentis benignitas quod sacramento defuerat ». Dum enim solvere potest, nisi solvat tenetur ; sed cum iam non potest et tamen vult, non imputat ei Deus, qui suam potentiam sacramentis non alligavit.

11. Augustinus*.

Quod vero invisibilis sanctificatio sine visibili sacramento quibusdam insit, aperte Augustinus super Leviticum tradit, dicens

invisibilem sanctificationem quibusdam adfuisse et profuisse sine visibilibus sacramentis ; visibilem vero sanctificationem, quae fit sacramento visibili, sine invisibili posse adesse, non posse prodesse. Nec tamen visibile sacramentum ideo contemnendum, quia contemptor eius invisibiliter sanctificari non potest. Hinc Cornelius et qui cum eo erant, iam Spiritu sanctificati baptizati sunt ; nec superflua iudicata est visibilis sanctificatio quia invisibilis praecessit.

Sine visibili ergo invisibilis sanctificatio esse potest et prodesse ; visibilis autem, quae fit sacramentotenus, sine invisibili prodesse non potest, cum ista sit omnis illius utilitas. Simoni Mago visibilis baptismus non profuit, quia invisibilis non adfuit ; sed quibus invisibilis adfuit, profuit.

12. Firmissime tene.

Nec tantum valet fides aliena parvulo, quantum propria adulto. Parvulis enim non sufficit fides Ecclesiae sine sacramento. Qui si absque baptismo fuerint defuncti, etiam cum deferuntur ad baptismum, damnabuntur, sicut multis Sanctorum testimoniis comprobatur.

Augustinus in libro De fide ad Petrum*.

Ad quod hoc unum sufficiat Augustini :

Firmissime tene parvulos qui vel in uteris matrum vivere incipiunt et ibi moriuntur, vel de matribus nati sine sacramento baptismi de hoc saeculo transeunt, aeterno supplicio puniendos : quia etsi peccatum propriae actionis non habuerunt, originale tamen peccatum carnali conceptione traxerunt.

Et sicut parvuli qui sine baptismo moriuntur numero infidelium adscribuntur, ita qui baptizantur fideles vocantur. Quia a fidelium consortio non separantur cum orat Ecclesia pro fidelibus defunctis ; fideles igitur sunt non propter virtutem, sed fidei sacramentum.

Augustinus, ad Bonifacium*.

Unde Augustinus :

Parvulum, etsi nondum fides illa quae in credentium voluntate consistit, iam tamen ipsius fidei sacramentum, id est baptismus, fidelem facit. Sicut credere respondettir, ita etiam fidelis vocatur : non rem ipsam mente annuendo, sed ipsius rei sacramentum percipiendo.

Capitulum 5 (30)

Quid prosit baptismus bis qui cum fide accedunt.

Solet quaeri de illis qui iam sanctificati Spiritu, cum fide et caritate ad baptismum accedunt, quid eis conferat baptismus. Nihil enim videtur eis praestare, cum per fidem et contritionem iam remissis peccatis iustificati sint.

Responsio*.

Ad quod sane dici potest eos quidem per fidem et contritionem iustificatos, id est a macula peccati purgatos et a debito aeternae poenae absolutos ; tamen adhuc teneri satisfactione temporali qua poenitentes ligantur in Ecclesia. Cum autem baptismum percipiunt, et a peccatis, si qua interim post conversionem contraxerunt, mundantur, et ab exteriori satisfactione absolvuntur, et gratia adiutrix omnisque virtus augetur, ut vere novus homo tunc dici possit. Fomes quoque peccati in eo amplius debilitatur.

Ideo Hieronymus dicit quod

fides quae fideles facit, in aquis baptismi datur vel nutritur :

quia non habenti aliquando ibi datur, et iam habenti ut plenius habeatur. Sic et de aliis intelligendum est.

Qui ergo mundus accedit, ibi fit mundior ; et omni habenti ibi amplius datur.

Capitulum 6 (31)

Quod exterior satisfactio ibi dimittitur*.

Ambrosius*.

Quod vero omnis exterior satisfactio ibi relaxetur, Ambrosius ostendit, super illum locum :

Sine poenitentia sunt dona Dei et vocatio,

dicens :

Gratia Dei in baptismo non requirit gemitum vel planctum, vel aliquod opus, et omnia gratis condonat.

Quod quidem de exteriori gemitu vel planctu accipiendum est, nam sine interiori nemo adultus renovatur ; sed exteriores satisfactiones et afflictiones, scilicet sordes poenitentium, ibi dimittuntur.

Multum ergo confert baptismus etiam iam per fidem iustificato ; qui accedens ad baptismum, quasi ramus a columba portatur in arcam : ante intus erat iudicio Dei, sed nunc etiam iudicio Ecclesiae intus est.

Cum vero in baptismo peccatum deleatur et satisfactio exterior non imputetur, quaeritur cur poenalitas cui pro peccato addicti sumus non tollatur.

Hoc ideo fieri tradunt Sancti :

Quia si a poena homines per baptismum liberarentur, ipsam putarent baptismi pretium, non aeternum regnum. Ideo soluto reatu peccati, temporalis poena tamen manet, ut illa vita studiosius quaeratur, quae erit a poenis omnibus aliena.

Ideo etiam manet, ut sit fideli certandi materia et vincendi occasio ; qui non vinceret si non pugnaret, nec pugnaret si in baptismo immortalis fieret.

Capitulum 7 (32)

Cuius rei baptismus qui datur iam iusto sit sacramentum.

Si quaeritur cuius rei baptismus ille sit sacramentum, qui datur iam iusto, dicimus sacramentum esse et rei quae praecessit, id est remissionis ante per fidem datae, et remissionis temporalis poenae (sive peccati, si quod interim committitur habetur), et novitatis ac munditiae ibi praestitae. Omnis enim rei signum est, cuius causa est.

2. Nec mireris rem aliquando praecedere sacramentum, cum aliquando etiam longe post sequatur : ut in illis qui ficte accedunt, quibus cum post poenituerint, incipiet baptismus prodesse ; in quibus fuit baptismus sacramentum huius sanctificationis quam poenitendo habent.

Sed si nunquam poeniterent nec a figmento recederent, cuius rei sacramentum esset baptismus ab illis susceptus ? Potest dici : rei quae ibi fieret, si non illorum enormitas impediret.

Si parvulis datur in baptismo gratta qua possint in maiori aetate proficere.

Solet etiam quaeri si parvulis in baptismo datur gratia, qua cum tempus habuerint utendi libero arbitrio, possint velle et currere.

De adultis enim qui digne recipiunt sacramentum, non ambigitur quin gratiam operantem et cooperantem perceperint. Quae

in vacuum

eis cedit si per liberum arbitrium post mortaliter deliquerint ; qui merito peccati gratiam appositam perdunt. Unde et dicuntur contumeliam facere Spiritui Sancto et ipsum a se fugare.

De parvulis vero qui nondum ratione utuntur, quaestio est an in baptismo receperint gratiam, qua ad maiorem venientes aetatem, possint velle et operari bonum.

Hinc inde opponit*.

Videtur quod non receperint, quia gratia illa caritas est et fides, quae voluntatem praeparat et adiuvat. Sed quis dixerit eos accepisse fidem et caritatem ?

Si vero gratiam non receperunt, qua bene operari possint cum fuerint adulti, non ergo sufficit eis in hoc statu gratia in baptismo data ; nec per illam possunt modo boni esse, nisi alia addatur ; quae si non additur, non est ex eorum culpa, quia iustificati sunt a peccato.

Responsio*.

Quidam putant gratiam operantem et cooperantem cunctis parvulis in baptismo dari, in munere, non in usu, ut cum ad maiorem venerint aetatem, ex munere sortiantur usum ; nisi per liberum arbitrium usum muneris exstinguant peccando. Et ita ex culpa eorum est, non ex defectu gratiae, quod mali fiunt ; qui ex Dei munere valentes habere usum bonum, per liberum arbitrium renuerunt, et usum pravum elegerunt.

Distinctio IV — Livre IV — Pierre LOMBARD

Pierre LOMBARD - Livre IV