DISTINCTIO XL

Post haec de actibus adictendum videtur etc.

 

 

DIVISIO TEXTUS.

Supra ostendit Magister qualiter voluntas ex fine habeat rectificari et depravari. In hac parte intendit ostendere qualiter actus et opera rectificari habeant et depravari ex affectu et fine. Et quoniam obliquum habet cognosci per rectum et malum, per bonum, ideo pars ista habet duas.

In prima parte inquirit Magister quomodo intentio faciat opus bonum.

In secunda parte inquirit quomodo ex obliquitate intentionis sive voluntatis habeat fieri opus malum, infra : Cumque intentio, ut supra dictum est, opus bonum faciat etc.

Prima pars dividitur in duas partes.

In quarum prima Magister ostendit quod actus pensari habeant boni vel mali ex intentione et fine.

In secunda quaerit, utrum generaliier hoc sit verum, quod bonitas operum causetur ex bonitate intentionis, ibi : Sed quaeritur, utrum omnia opera hominis etc.

Et illa secunda pars subdividitur in tres partes.

In quarum prima recitat diversorum opiniones.

In secunda confirmat alteram illarum auctoritate Augustini, ibi : Sed Augustinus evidentissime docet etc.

In tertia vero redit ad confirmanda reliqua, ibi : Quae tamen quidam contendunt etc.

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam autem huius partis, in qua Magister principaliter agit de bonitate operum, quam habent ex intentione, incidit hic quaestio circa duo.

Et primo quaeritur de bonitate, quam opera ab intentione recipiurit.

Secundo vero quaeritur de bonitate, quam opera intentioni superaddunt.

 

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur de bonitate operum quantum ad qualitatem, utrum videlicet qualitas operum qualitati intentionis generaliter correspondeat.

Secundo quaeritur quantum ad quantitatem, videlicet utrum quantum quisque intendit, tantum faciat.

Tertio quaeritur quantum ad necessitatem, utrum scilicet bona intentio absque operibus ad salutem sufficiat.

 

 

ARTICULUS I.

De bonitate, quam opera ab intentione recipiunt.

 

QUAESTIO I.

Utrum qualitas operum semper respondeat qualitati intentionis.

 

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum qualitas operum semper respondeat qualitati intentionis ; et hoc est quaerere, utrum omne opus, quod fit bona intentione, sit bonum. Et quod sic, videtur :

1. Primo, auctoritate Ambrosii, quam Magister adducit in littera : Affectus tuus operi tuo nomen imponit. Si ergo denominatio operis est a qualitate, et intentio sive affectus opus denominat, videtur etiam quod informet qualitate sua.
2. Item, arbor bona, quae operatur secundum quod bona, facit semper fructum bonum ; sed voluntas, quae est arbor, cum bona intentione operatur, operatur secundum quod bona : ergo videtur quod faciat opus bonum.
3. Item, actus non est meritorius nec demeritorius nisi quia voluntarius ; et voluntas nec est bona nec est mala nisi ex intentione, sicut supra ostensum est. Si ergo bonitas voluntatis facit bonitatem in opere et bonitas intentionis facit bonitatem in voluntate, ergo, a primo, qualitas operis causatur a qualitate intentionis.
4. Item, potentius est bonum respectu boni quam malum respectu mali ; sed qualecumque sit opus et quantumcumque sit bonum, depravari potest per malam intentionem : ergo multo fortius, qualecumque sit opus et quantumcumque malum, rectificari potest ex bona intentione. Et potest huius argumenti illatio confirmari quasi a minori et a simili et per consequentiam in ipso, quia si oppositum est causa oppositi, et propositum propositi : Si ergo mala intentio semper causat malum, bona semper causat bonum.
5. Item, esto quod aliquis faciat opus malum bono fine, ita quod malitia sit in opere et bonitas in intentione : aut intentio permanet bona, opere existente malo, aut intentio fit mala ex opere malo aut intentio facit opus bonum. Si primo modo, ergo simul et semel merebitur quis et demerebitur ; quod est impossibile. Si secundo modo, sed contra : opus est effectus intentionis ; sed effectus non influit in causam, sed potius e converso : ergo potius intentio communicat suam proprietatem operi quam opus intentioni : ergo, si intentio est bona, necesse est opus esse bonum, quod ex ipsa procedit.
6. Item, quantumcumque opus de se sit malum, si tamen fiat ab eo qui operatur omnino praeter intentionem, sicut ab eo qui omnino caret usu rationis, non est aliquo modo culpabile : ergo, si privatio intentionis opus quantumcumque de se malum potest privare malitia et facere quod non sit malum malitia moris, pari ratione videtur quod rectificatio intentionis opus quantumcumque de se malum, potest facere bonum et rectum.

 

Sed contra :

1. Hugo de Sancto Victore : Amor transformat amantem in amatum ; hoc autem non dicitur e converso : ergo, qualiscumque sit intentio, si voluntas velit malum, necesse est eam effici malam : ergo non videtur quod qualitas operis correspondeat qualitati intentionis.
2. Item, Philosophus dicit quod aliqua sunt quae mox nominata coniuncta sunt malo, et talia dicunt theologi esse mala secundum se. Si igitur in talibus actibus inseparabiliter adhaeret malitia, videtur quod huiusmodi actus non possint fieri boni ex intentione nostra.
3. Item, aliquid est malum, quod est contra Dei mandatum ; sed intentio nostra non potest divinum mandatum infringere : ergo non potest, facere quod homo, faciendo contra Dei mandatum, non peccet : igitur, quantumcumque bonum intendat, si contra Dei mandatum faciat, non erit bonum, sed malum : ergo non est generaliter verum quod qualitas operis a qualitate intentionis, causetur.
4. Item, bonum absolutum praesupponit bonum ex circumstantia ; nihil enim est simpliciter et absolute bonum, nisi vestiatur debitis conditionibus et circumstantiis. Sed aliqua sunt opera, quae semper dicunt carentiam debitae circumstantiae, sicut interficere innocentem aut dicere falsum scienter et consimilia : ergo videtur quod, quantumcumque aliquis talia bona intentione faciat, non erunt simpliciter bona : ergo non videtur quod qualitas operis semper respondeat qualitati intentionis.

 

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod circa hoc ab antiquo duplex fuit opinio, sicut Magister in littera explicat.

 

Quidam enim dixerunt quod generaliter verum est quod opera bona vel mala pensantur ex intentione. Alii vero dixerunt quod opera non pensantur generaliter bona vel mala, sed solum illa quae indifferentia sunt ad hoc quod fiant bene vel male. Illa autem opera, quae sunt mala secundum se, ex intentione pensari non possunt, quia, quacumque intentione fiant, semper mala sunt.

 

Quaelibet autem harum opinionum verum dicit, si recte intelligatur. Intentionis enim qualitas dupliciter potest accipi, secundum quod intentio dupliciter dicitur. Uno enim modo intentio dicit voluntatem finis ; alio vero modo non tantum dicit voluntatem finis, sed etiam ordinationem eius quod est ad finem ad ipsum finem quem appetit. Et secundum hoc dupliciter potest dici intentio bona vel mala.

Uno modo dicitur intentio bona, in qua est perfecta et bona ordinatio operis ad finem intentum ; et econtra dicitur mala, in qua est ordinatio indirecta. Et hoc modo bonitas intentionis non tantummodo respicit bonitatem finis, sed etiam rectum ordinem eius quod est ad finem ad ipsum finem. Haec enim duo necessario requiruntur ad hoc quod oculus sit simplex, sicut dicit Bernardus, Ad Eugenium videlicet quod veritas sit in electione et caritas in intentione. Et hoc est dicere quod tunc est oculus mentis simplex sive intentio bona, quando hoc amat finaliter quod est amandum et eligit quod est eligendum. Et hoc modo qualitas operis semper respondet qualitati intentionis nec habet instantiam, immo si oculus est simplex, totum corpus est luminosum ; et si oculus est tenebrosus, hoc est intentio mala, et opus iudicatur malum.

 

Alio modo dicitur intentio bona, quia illud quod finaliter intendit, est bonum, et mala, quia illud quod finaliter intendit, est malum. Et hoc modo non est generaliter verum quod qualitas operis causetur a qualitate intentionis ; et hoc dico quantum ad qualitatem quae est bonitas. Si quis enim mentitur, utpote ad liberationem innocentis, vel furatur ut pascat pauperem, non dicitur bene facere, sicut dicit Augustinus, et etiam Apostolus : Non sunt facienda mala, ut eveniant bona.

Quantum autem ad qualitatem malitiae non habet instantiam, immo necessario malitia operis correspondet intentioni male intendenti. Qualecumque enim sit opus, dum faciat illud homo mala intentione, Deus, qui scrutatur corda, malum reputat. Cum enim ad bonitatem operis necessario requiratur intentio boni finis, sola illa desistente, opus iudicatur esse malum : non tamen, illa sola assistente, iudicatur esse bonum, quia plura exiguntur ad construendum quam ad destruendum.

 

Ex his patet responsio ad quaestionem propositam et etiam ad obiecta pro magna parte. Nam obiecta, quae probant quod veritas operis non correspondet bonitati intentionis, loquuntur de bonitati ; intentionis, prout respicit ipsum finem ; et sic verum concludunt, quia ad hoc quod opus sit bonum, non sufficit quod homo intendat bonum sed etiam exigitur quod recta via tendat ad bonum.

Argumenta vero ad oppositum pro magna parte procedunt alia via, videlicet prout intentio dicitur esse bona, non solum quia intentum est bonum, sed etiam quia ordinatio est bona.

 

[Ad obiecta] :

1-3. Et sic intelligitur auctoritas Ambrosii, qua dicitur : Affectus tuus operi tuo nomen imponit, et ratio secunda et tertia. Nam voluntas non dicitur esse bona in se nec etiam bona arbor ex bonitate intentionis, nisi secundum quod intentio dicitur esse bona, quia bono modo ad bonum finem tendit.

4. Ad illud quod obicilur, quod mala intentio sufficit ad faciendum opus malum, dicendum quod non sequitur ex hoc quod similiter intentio boni sufficiat ad bonum : facilius enim est destruere quam construere. Et quia bonum attenditur secundum constitutionem ex concursu multarum circumstantiarum, malum vero attenditur ex cuiuscumque privatione, hinc est quod malum est omnifariam et bonum uno modo ; et ideo non sequitur quod, si defectus alicuius rei sufficit ad faciendum malum, quod positio eius sufficit ad faciendum bonum : plura enim exiguntur ad bonum ; nec est ibi locus a simili nec a minori. Rursus, quia malum est privatio boni, in talibus non tenet consequentia in ipso, sed potius consequentia e contrario.
5. Ad illud quod obicitur, quod intentio potius debet influere in opus quam e converso, dicendum quod opus non facit intentionem malam aliquid influendo, sed potius deficiendo. Quia enim opus de se inordinatum est et intentio non potest illud ordinare, hinc est quod, dum illi operi se applicat, se ipsam deordinat.
6. Ad illud quod obicitur, quod privatio intentionis privat malitiam ab actu, dicendum quod non est simile, pro eo quod privatio intentionis dicitur privare malitiam ab actu, non quia aliquid intentionis conferat ipsi actui, sed potius quia trahit actum illum extra genus moris, quia non est opus morale nisi quod fit ex intentione. Et ideo consimilis : est modus arguendi in ista ratione et in praecedenti, qua arguebatur ex comparatione mali ad bonum. Non enim valet : sufficit ad destruendum, ergo sufficit ad ponendum.

 

 

QUAESTIO II.

Utrum quantum quis intendit tantum faciat.

 

Secundo quaeritur, utrum quantum quis intendat, tantum faciat, ut sicut opus ab intentione recipit aliquo modo qualitatem, ita etiam recipiat quantitatem. Et quod sic, videtur :

1. Super illud Matthaei 12, 35 : Bonus homo de bono thesauro, Glossa : Quantum bonum intendis, tantum facis.
2. Item, hoc videtur ratione. Omne agens per intentionem praefigit sibi finem, ad quem opus suum mensurat : ergo, si omne opus morale est ab agente per intentionem, omnis operis moralis mensurabo attenditur in comparatione eius ad finem. Sed comparatio ad finem est intentio : ergo quantitas omnis operis moralis penes intentionem attenditur.
3. Item, secundum quantitatem caritatis attenditur meritum exterioris operis, et secundum magnitudinem libidinis attenditur magnitudo exterioris peccati. Si ergo caritas, ut dicit Bernardus respicit intentionem, et similiter libido, quae dicit quietationem in bono creato, ergo videtur quod quantitas omnis operis moralis secundum intentionem mensuretur.
4. Item, si aliquod opus de natura sui generis est veniale peccatum, nihilominus ille qui facit illud, mortaliter peccat, si intendit peccare mortaliter ; hoc autem non esset, nisi opus reciperet quantitatem in genere moris ab intentione : ergo etc.

 

Sed contra :

1. Si quantum quis intendit, tantum facit, ergo, si Linus sive aliquis alius parvus Sanctus intenderet mereri gloriam Petri, mereretur gloriam Petri, et si amplius intenderet, amplius mereretur : ergo habenti minorem caritatem redderetur maius praemium ; quod est plane falsum.
2. Item, si quantum quis intendit, tantum facit, ergo, si aliquis adulterans intendit peccare venialiter, peccat venialiter. Si igitur hoc est plane falsum, manifestum est quod quantitas operis non causatur ex quantitate intentionis.
3. Item, quanto aliquis est humilior, tanto minus boni credit se facere ; sed intentio sequitur credulitatem, quia fides dirigit intentionem : ergo quanto quis humilior est, tanto minus bonum intendit facere. Si ergo bonitas operis mensuraretur penes quantitatem intentionis, videtur quod quanto quis esset humilior, tanto opus eius esset minus bonum ; sed hoc est plane falsum : ergo etc.
4. Item, unus simplex, cum facit parvum peccatum, credit esse gravissimum peccatum ; alius impius et iniquus, cum facit maximum peccatum, credit valde parum peccare. Si ergo opus mensuratur penes intentionem, videtur quod iniquus et malitiosus minus peccet in enormi genere peccati quam unus simplex in genere peccati quantumcumque levi. Si igitur hoc est plane falsum, ergo et illud ex quo sequitur, videlicet quod quantitas operis correspondeat quantitati intentionis.

 

Respondeo : Dicendum quod, sicut in praecedenti problemate duplex distinguitur qualitas intentionis, sic et in hoc intelligendum est quod quantitas intentionis dupliciter potest intelligi, videlicet aut ratione actus intendendi, aut ratione ipsius intenti. Et secundum hoc distinguitur ista locutio dupliciter : « quantum intendis, tantum facis », quia « tantum » et « quantum » possunt esse nomina vel adverbia. Si « tantum » et « quantum » sint adverbia, tunc dicunt quantitatem actus intendendi ; et tunc est locutio vera generaliter, sive respectu bonorum sive respectu malorum, quia quantum actus intendendi est intensus in bonitate et malitia, tantum operatio exterior est bona vel mala. Omne enim meritum et demeritum ad actum voluntatis reducitur, licet circumstantiae exteriores aliquo modo faciant ad maiorem voluntatis depravationem.

Si autem tantum et quantum sint nomina, tunc dicunt quantitatem ex parte intenti ; et sic non est generaliter verus ille sermo, quia opus exterius factum non semper commensuratur ei quod intentio intendit. Frequenter enim intendit homo facere magnum bonum, et facit parvum, quia modicam habet caritatem. Habet tamen aliquo modo veritatem in malis, videlicet intendendo, licet non diminuendo, et prout tantum et quantum dicunt quamdam comparationem proportionalitatis, non commensurationem aequalitatis. Unde qui intendit multum peccare, multum peccat, qualecumque opus faciat ; non tamen qui intendit parum peccare, parum peccat, maxime si opus facit quod multum habet de deformitate.

 

Ex his patet responsio ad quaestionem propositam. Concedo enim quod quantitas bonitatis et malitiae in opere correspondet quantitati bonitatis et malitiae In intentione, secundum quod quantitas intentionis attenditur quantum ad actum intendendi, sicut rationes ad primam partem inductae ostendunt. Concedo etiam nihilominus quod quantitas operis non semper correspondet quantitati intentionis, secundum quod quantitas intentionis attenditur ex parte intenti, sicut ostendunt rationes quae ad secundam partem inducuntur.

3-4. Ad alias tamen duas rationes, quae ultimo inducuntur, responderi potest quod non cogunt, pro eo quod non est idem dicere de aliquo quod credit facere magnum vel parvum bonum sive malum et quod intendit. Aliud enim est aestimatio, aliud est intentio ; et quamvis opus sequatur aestimationem, non tamen sequitur intentionem. Praeterea, illae duae rationes, sicut et aliae, procedunt de quantitate intentionis a parte intenti. Quamvis enim humilis homo parum intendat facere, nihilominus tamen magnae bonitatis est eius intentio, dum ex magna virtute movetur ad illud faciendum. Similiter, cum iniquus homo intendit modicum malum facere, tamen, quia ex magna libidine facit, multum seu valde prava est eius intentio, dum nimium adhaeret bono creato ; et ideo non sequitur quod minus peccet ille qui est magis malitiosus.

 

 

QUAESTIO III.

Utram intentio absque bonis operibus sufficiat ad merendum vitam aeternam.

 

Tertio quaeritur de bonitate operum quantum ad necessitatem, utrum videlicet intentio abque bonis operibus sufficiat ad merendum vitam aeternam. Et quod sic, videtur :

1. Bernardus, De libero arbitrio : Intentio sufficit ad meritum, bona actio requiritur ad exemplum. Ergo videtur quod quantum ad meritum vitae aeternae non sit necessaria bonitas actionis exterioris.

2. Item ; super illud Psalmi [31, 5] : Dixi, confitebor, Glossa : Votum pro operatione iudi Ergo tantum valet bene velle, quantum velle et operari : ergo etc.

3. Item, Gregorius, in quadam Homilia : Non est vacua manus a munere, cum arca cordis repleta fuerit bona voluntate. Ergo plenitudo intentionis et voluntatis aequivalet plenitudini operationis : igitur sine illa potest sufficere ad salutem.

4. Item, mereri vitam aeternam est in potestate nostra ; sed opera exteriora non sunt in potestate nostra : ergo videtur quod opera exteriora non sint necessaria ad merendum vitam aeternam : igitur ad meritum vitae aeternae videtur sufficere intentio sola.

5. Item, intentio et voluntas non pendent ex opere : ergo, opere non existente, potest esse bonitas tam in voluntate quam in intentione ; sed qui habet bonam voluntatem et intentionem est iustus, et omnis talis habet quod sufficit ei ad vitam aeternam : igitur ad meritum vitae aeternae videtur intentio sufficere absque exteriori operatione.

 

Sed contra :

1. Matthaei 25, 42 : Esurivi, et non dedistis mihi manducare ; ita Dominus dicet reprobis, et propter hoc feret sententiam damnationis contra eos. Si ergo propter defectum bonorum operum quis damnatur, exercitium bonorum operum est ad salutem necessarium : ergo intentio sine operibus non sufficit ad meritum.
2. Item, in Canonicae Iacobi 2, 26 : Fides sine operibus mortua est ; sed non est efficacior ad merendum intentio quam fides : ergo, si fides non sufficit ad meritum sine operibus, pari ratione nec intentio.
3. Item, Gregorius, in quadam Homilia : Amor Dei nunquam est otiosus ; operatur enim magna, si est ; si autem operari negligit, amor non est. Ergo si opera non adsunt, non adest veritas amoris ; sed nihil est meritorium vitae aeternae absque vero amore caritatis : ergo, circumscriptis operibus, intentio non sufficit ad meritum.
4. Item, Philosophus dicit quod ad virtutem tria requiruntur, videlicet scire et velle et impermutabiliter operari. Ergo, si non est operatio, non est salva virtutis ratio ; sed ubi non salvatur virtutis ratio, nec poterit salvari sufficientia meriti : ergo videtur quod absque operatione vitam aeternam non condigne sufficienter meremur.
5. Item, si sola intentio vel voluntas interior sufficeret ad meritum, sed habenti gratiam facillimum est velle bonum, ergo facillimum esset mereri vitam aeternam ; cuius contrarium dicit Dominus, Matthaei 7, 14, cum dicit quod arcta est via quae ducit ad vitam.

 

Respondeo : Dicendum quod, cum quaeritur, utrum intentio et voluntas interior sufficit ad meritum absque opere exteriori, distinguendum est : aut enim ille qui habet intentionem, habet facultatem bene operandi aut non. Si non habet facultatem, cum nemo obligetur ad impossibile, si bonam habet voluntatem et directam intentionem, tunc sola plenitudo voluntatis internae sufficit ei ad meritum vitae aeternae absque exteriori operatione. Si autem adsit facultas et se offert opportunitas, intentio non potest ad meritum sufficere absque opere.

 

Ratio autem huius est divini mandati obligatio et virtutis perfectio et voluntatis plenitudo. Divini mandati obligatio facit ut intentio sine operibus non sufficiat, cum se offert opportunitas et facultas. Mandata enim Dei non solum obligant ad volendum, sed etiam ad faciendum ; et ideo qui non implet divina mandata, cum possit, potius meretur iram quam mereatur gloriam.

Virtutis etiam perfectio est ratio quare non sufficit sola intentio, quoniam virtus est ultimum potentiae, et ideo elevat potentiam ad aliquod magnum et arduum. Potentiae autem animae non habent suam utilitatem sive perfectionem completam, nisi exeant in opera sibi debita, quando adest facultas et opportunitas. Et ideo illa intentio, qua quis vult et intendit bonum, et tamen non facit, cum possit, non est intentio virtuosa, ac per hoc nec meritoria.

Voluntatis etiam plenitudo ratio est quare non sufficit sola intentio, quoniam plena voluntas ponit effectum, si adsit facultas ; alioquin non dicitur homo plene aliquid velle, si non facit, cum possit facere ; sed semiplene et pigre vult, sicut piger qui vult et non vult. Et propterea dicit Gregorius quod nemo debet sibi blandiri de bona voluntate, immo de dilectione Conditoris lingua, mens et manus debet requiri, et, sicut hortatur nos beatus Ioannes, I Canonicae 3, 18 diligere debemus non solum verbo et lingua, sed opere et veritate.

Quoniam igitur, cum adest facultas et se offert opportunitas, absque operibus exterioribus nec est mandatorum Dei impletio nec virtutis perfectio nec voluntatis plenitudo, et absque his non est sufficientia meriti, hinc est quod ad meritum vitae aeternae non sufficit bonitas intentionis absque bonitate operis exterioris. Et rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud ergo quod primo obicitur in contrarium de Bernardo, quod bona intentio sufficit ad meritum, dicendum quod loquitur de intentione illorum operum quae non sunt in praecepto, non ratione aliorum quae in praecepto sunt.

Vel dicendum quod loquitur in eo casu, quando scilicet non adest facultas bene operandi exterius.

2. Ad illud quod obicitur, quod voluntas pro facto reputatur, dicendum quod verum est, quando non se offert bene operandi opportunitas et facultas.
3. Ad illud vero Gregorii, quod non est vacua manus a munere etc., dicendum quod facienda est vis in hoc quod dicit : cum arca cordis repleta fuerit bona voluntate ; nunquam enim, sicut dictum est prius, plene bonam voluntatem habet qui potest facere bonum illud, cuius habet voluntatem, et ad fructum non pervenit.
4. Ad illud quod, obicitur, quod opera non sunt in potestate nostra, dicendum quod hoc solum concludit quod in eo casu sufficit Intentio, quando deest facultas ad perficiendum operationem bonam.
5. Ad illud quod obicitur, quod bona voluntas non pendet ex opere, dicendum quod verum est ; attamen, cum adest facultas, plena voluntas necessario ponit bonum opus, ita quod, si bonum opus non ponitur, aut nunquam voluntas fuit plena aut desinit esse plena. Quod ergo sine operibus non sufficiat, hoc non est quia plenitudo bonae voluntatis ex operibus pendeat, sed quia bona voluntas, si plena est, necessario in bona opera redundat, offerente se facultate et, opportunitate.

 

 

ARTICULUS II.

De bonitate quam opera superaddunt bonitati intentionis.

 

Consequenter quaeritur quantum ad secundum principale de bonitate quam opera superaddunt bonitati intentionis. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum aliquid addant opera bonitatis vel meriti supra bonam intentionem ratione praerogativae dignitatis.

Secundo quaeritur, utrum addant ratione quantitatis ex parte dati.

Tertio quaeritur, utrum aliquid addant ratione numerositatis.

 

 

QUAESTIO I.

Utrum opera exteriora aliquid addant supra bonam intentionem.

 

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum opera exteriora aliquid addant supra bonam intentionem ratione suae excellentiae et dignitatis, sicut sunt opera privilegiata. Et quod sic, videtur :

1. Super illud ad Ephesios 1, 19 : Quae sit supereminens magnitudo, Glossa : Quoddam incrementum gloriae habebunt summi doctores ultra id quod communiter habebunt alii. Hoc autem non est nisi ratione doctrinae, quam aliis communicant : ergo etc.
2. Item, communiter in Ecclesia magis solemnizantur Martyres quam Confessores : sed constans est quod Ecclesia Sanctis exhibuit honorem secundum meritorum suorum exigentiam : ergo maiori gloria digni sunt qui mortem pro Christo perferunt quam illi qui pati solum volunt.
3. Item, Christus nobis aliquid meruit per passionem, quod ante non meruerat nobis, utpote apertionem ianuae et multorum charismatum diffusionem. Si ergo caritas Christi fuit eminentissima ab instanti conceptionis et maioris fuit efficaciae cum passione quam sine, videtur ergo quod in quolibet alio excellentia operis exterioris addat ad meritum bonae voluntatis sive intentionis.
4. Item, bonum additum bono facit magis bonum ; sed opus privilegiatum est bonum : ergo additum intentioni facit eam magis bonam ; sed quod addit ad bonitatem addit ad meritum : ergo etc.
5. Item, si opera privilegiata nihil adderent supra bonitatem intentionis, ergo qui ea faceret frustra laboraret. Si ergo impium est dicere quod qui facit opera excellentia frustra laborat, videtur quod opus excellens addat super intentionis bonitatem.

 

Sed. contra :

1. De beato Martino cantat Ecclesia : O beata anima, quam etsi gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen martyrii non amisit. Ergo ita videtur quod beatus Martinus habuit palmam martyrii per bonitatem intentionis sicut si sustinuisset acerbitatem passionis : ergo non videtur quod opus excellens aliquid addat supra bonitatem intentionis.
2. Item, operans non placet propter operationem, sed magis operatio propter operantem, quantumcumque operatio illa sit nobilis : ergo quantumcumque Deus approbat operantem, tantum approbat operationem. Ergo non videtur quod hoino maioris praemii efficiatur apud Deum dignus propter operationem exeellentem, superadditam bonitati voluntatis.
3. Item, si aliquis sustineret mortem pro mundo, potius demereretur apud Deum quam aliquid mereretur : ergo sustinentia mortis pro Christo, si quo modo placet Deo ; hoc non est ob aliud nisi quia ordinatur ad Christum ; sed illa ordinatio est mediante intentione : ergo tota bonitas operationis, quantumcumque excellentis, ex intentione habet ortum et propter illam Deo placet. Sed ubi unum propter alterum, utrobique tantum unum : igitur tantumdem placet intentio perfecta et bona cum opere, quantum placet Sirie opefe.
4. Item, si aliqua opera faciunt ad meritum, illa sunt maxime opera humilitatis et vilitatis : haec enim opera Deus maxime commendat ; sed opera privilegiata sunt opera cuiusdam excellentiae et dignitatis : ergo videtur quod minime inter omnia genera operum addant ad bonae intentionis meritum.
5. Item, ubi facultas deest, voluntas reputatur pro facto, sicut determinatum est supra ; et hoc non est ob aliud nisi quia alias non esset plena et perfecta voluntas. Si igitur voluntas per se sola pro opere reputatur, videtur quod in tali casu opus privilegiatum nihil addat super intentionis bonitatem et meritum.

 

Respondeo : Dicendum quod maius bonum potest aliquid dici dupliciter : aut intensive, utpote quia plus Deo placet, aut extensive, utpote quia pluribus prodest. Et secundum hoc dupliciter potest intelligi quod opus privilegiatum addat ad bonitatem intentionis : aut quantum ad proximorum aedificationem aut quantum ad Dei approbationem. Et primo modo attenditur augmentum quantum ad exemplum, secundo modo quantum ad meritum.

Si igitur loquamur de additione quantum ad exemplum, sic absque dubio opus privilegiatum addit ad bonitatem intentionis, quia bonitas intentionis hon lucet exterius nisi per ostensionem bonorum operum, et maxime privilegiatbrum.

Si autem loquamur secundo modo, scilicet quantum ad additionem, quae attenditur quantum ad meritum, sic distinguendum est quod est loqui de merito respectu praemii substantialis et respectu praemii accidentalis. Respectu praemii accidentalis opus privilegiatum addit supra bonam intentionem et voluntatem, quia praemium accidentale, quod est aureola, non debetur voluntati secundum se, sed voluntati in opere. Si autem loquamur de merito respectu praemii substantialis, adhuc oportet subdistinguere, quia est meritum congrui et est meritum condigni. Quantum ad meritum congrui, absque dubio opus privilegiatum addit supra bonitatem intentionis, pro eo quod voluntas in illo opere praeparatur et disponitur ad susceptionem maioris gratiae, per quam digna est maiori retributione. Si autem loquamur de merito condigni, sic absque dubio non addit ; pro eo quod quantitas meriti condigni pensatur ex quantitate radicis, et tantum placet Deo quis qui habet voluntatem plenam et non potest habere opus, quantum ille qui habet voluntatem et opus, quantum ad essentialis praemii retributionem, si sunt in aequali caritate.

Et sic patet quod opus privilegialum ratione dignitatis suae aliquid addit supra bonitatem intentionis, licet non addat omni modo additionis. Ideo concedendae sunt rationes quae ad primam partem in ducuntur.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud vero quod oblcitur de beato Martino ; quod palmam martyrii non amisit, dicendum quod ibi palma martyrii non accipitur pro praemio accidentali, quod est aureola, sed pro praemio substantiali, quod est aurea. Utrumque enim est martyrii palma, sed unum, scilicet aurea, respondet martyrio, quia sustinetur ex caritate ; alterum vero, scilicet aureola, respondet ei, quia est specialis privilegii et praerogativae.
2. Ad illud quod obicitur, quod operatio placet propter operantem, dicendum quod verum est ; attamen, dum operans bene utitur dono, per quod placet Deo, hoc ipso disponit se ad maius et aliquo dignus est, quo quidem non esset, si non ita bene uteretur. Et ideo non sequitur quod, si operatio placet Deo propter operantem, quod non magis placeat operans propter operationem quam sine ; nihil enim impedit de duobus bonis, quorum unum habet bonitatem ab altero, quin ambo melius valeant quam valeat alterum illorum per se.
3. Ad illud quod obicitur, quod mori pro mundo displicet Deo, dicendum quod verum est, sed tamen ex hoc non sequitur quod tota bonitas operis privilegiati veniat ex intentione, sed quod non potest esse opus perfecte bonum absque intentione. Nihilominus tamen opera privilegiata aliquam bonitatem de natura sui habent, quae, iuncta cum bonitate intentionis, aliquam excellentiam tribuunt bene operanti, quam non tribuerent alia genera operum. Et ideo illud verbum, quo dicitur quod, ubi unum propter alterum, utrobique tantum unum, non habet hic locum. Hoc enim intelligitur, quando illud, propter quod alterum participat aliquam proprietatem, est tota ratio illius participationis. Non sic autem est in proposito, ut visum est.
4. Ad illud quod obicitur, quod opera privilegiata sunt opera excellentia, et ideo minus debent facere ad meritum, dicendum quod opus excellens dupliciter potest dici : aut secundum vanam aestimationem, sicut aliquis reputat excellentiam vindicare se de adversariis et praedominari aliis ; aut secundum veritatis dictamen ; et sic sustinere ignominiosissimum genus mortis pro Christo est opus magnae excellentiae ; et tale opus excellentiae non condividitur contra opus humilitatis, immo simul cum illa stat et necessario eam requirit tamquam sociam ; et dum habeat in se difficultatem et dignitatem et caritatem praeambulam et humilitatem annexam, non, est mirum si disponit ad maiorem gloriam.
5. Ad illud quod obicitur, quod voluntas reputatur pro facto, ubi facultas deest, dicendum quod illud est verum quantum ad sufficientiam ad salutem et quantum ad praemium substantiale, quia nemo amittit regnum caelorum ex hoc quod non facit quod facere non potest ; non autem est verum quantum ad praemii excellentiam sive quantum ad praemium accidentale. Et hoc modo praedictum est quod opus privilegiatum addit supra intentionis bonitatem.

 

 

QUAESTIO II.

Utrum bona opera aliquid addant supra intentionem quantum ad quantitatem dati.

 

Secundo quaeritur, utrum bona opera addant supra bonam intentionem quantum ad quantitatem dati. Et quod sic, videtur :

1. II ad Corinthios 9, 6 : Qui parce seminat parce et metet ; et qui seminat in benedictionibus de benedictionibus et metet. Si igitur seminatio illa, de qua loquitur Apostolus, est in eleemosynae datione, videtur quod magnitudo dati faciat ad excellentiam gloriae.

2. Item, Tobiae 4, 9 : Si multum tibi fuerit, abundanter tribue. Si ergo ista exhortatio non est inutilis, videtur quod abundantia dati faciat ad incrementum meriti.

3. Item, quamvis Deus ex aequali bonitate conferat bona maiora et minora, tamen ille cui maiora contulit, tenetur ad maiorem gratiarum actionem. Ergo pari ratione, si ex aequali caritate detur maius munus et minus, munus, conveniens est Deum pro maiori munere maiorem reddere retributionem..

4. Item, si non magis meretur qui plus, tribuit quam ille qui minus, ergo non plus meretur qui relinquit omnia pro Deo et dat pauperibus quam ille qui dat unum solidum. Igitur omnes sunt stulti qui sequuntur divinum consilium ; quodsi impium est dicere divinum consilium esse indiscretum, videtur quod quantitas dati faciat ad amplificandum meritum.

 

Sed contra :

1. Marci 12, 43 : Amen dico vobis : quoniam haec plus omnibus misit in gazophylacium, loquitur de vidua. Ergo, si Christus plus appretiabatur datum illius viduae, quod fuit valde parvum, sicut in textu innuitur, quam magna dona aliorum, videtur quod Deus appretietur opera solum secundum quantitatem bonae intentionis et nullo modo secundum quantitatem muneris exterioris.
2. Item, Glossa super illum locum : Non offerentium substantiam considerat Deus, sed conscientiam ; nec perpendit quantum offeras, sed ex quanto. Si ergo merita tantum valent quantum Deus illa ponderat, videtur quod quantitas dati meritum intentionis bonae non augeat.
3. Item, super illud II ad Corinthios 8, 15 : Et qui multum habuit non abundavit, ibi Glossa : Ubi aequa est voluntas, aequalem habebit mercedem. Ergo sive aliquis det magnum sive parvum, dum tamen ex aequali caritate, videtur quod eis retribuatur aequaliter.
4. Item, si quantitas dati aliquid addit, aut addit ad meritum respectu praemii substantialis aut respectu praemii accidentalis. Non respectu praemii substantialis, quia illud respicit caritatis radicem et quantitatem gratiae. Non respectu accidentalis, quia praemium accidentale debetur operibus excellentibus et privilegiatis : non enim meretur aliquis aureolam ex hoc quod dat magnam eleemosynam. Videtur igitur quod quantitas dati ad bonae intentionis meritum nihil omnino addat.

 

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam notandum est quod de quantitate dati est loqui dupliciter : aut comparando datum ad datum solum aut comparando haec ad invicem et ad dantis facultatem.

Primo modo loquendo, maior quantitas dati aliquid addit ad bonitatem interitionis, non, inquam, respectu praemii essentialis directe, sed quia aliquo modo disponit hominem ad proficiendum in bono et ad recedendum a malo. Qui enim maius munus tribuit, ut sibi faciat amicum de mammona iniquitatis, magis recipientem obligat ad orandum pro se et quodam modo in obligando illum obligat Deum ; et ideo plus se disponit ad gratiam quam ille qui dat minus munus. Similiter plus se disponit ad recedendum a malo, quia in hoc quod facit maiorem eleemosynam absolvi meretur a maiori poena, secundum quod dicitur Lucae 11, 41 : Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis ; et Tobiae 12, 9 : Eleemosyna a morte liberat ; et propterea, Danielis 4, 24 : Redime peccata tua eleemosynis.

Similiter, si comparemus quantitates datorum in comparatione ad facultatem dantium, maior quantitas non addit quantum ad meritum praemii substantialis directe, sed quodam modo disposltlve. Qui enim, pensatis suis viribus, plus dat quam alter, suis viribus pensatis, magis ad donum gratiae se disponit, magis etiam a peccato recedit. Et sic, generaliter loquendo, quantitas dati, praesupposita aequalitate bonae intentionis sive voluntatis, quantum ad praemium essentiale non addit directe et proprie, sed quodam modo dispositive : vel quia disponendo ad caritatem disponit ad maiorem gloriam vel quia eripiendo a malo, celerius facit hominem pertingere ad coronam.

Et hoc quidem non habet instantiam, quando est excessus quantitatis dati et in comparatione ad datum et in comparatione ad facultatem dantis. Quando vero ex una parte datum unum excedit aliud in se et econtra exceditur ab aliquo in comparatione ad facilitatem dantis, per quem modum, dixit Dominus quod vidua plus miserat in gazophylacium quam omnes divites, quia totum victum suum posuerat, tunc se habent sicut excedentia et excessa. Secundum enim diversas conditiones unum datum plus promovet quam reliquum. Maior enim quantitas dati plus valet ad evadendam poenam, quia, sicut dicitur 13, 8 Proverbiorum : Redemptio animae viri sunt propriae divitiae. Maior vero quantitas dati secundum facultatem dantis plus valet ad acquirendam gratiam, pro eo quod talis magis se disponit ad perfectionem beatitudinis, scilicet paupertatis.

Concedendae sunt igitur rationes ostendentes quod quantitas dati aliquid auget ad meritum bonae intentionis, scilicet dispositive.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud vero quod primo obicitur in contrarium, quod vidua illa plus dedit, dici potest quod ibi loquitur Dominus de quantitate dati per comparationem ad facultatem dantis, quia illa totum dederat, quod patet per sequentem litteram. Praeterea, Deus, qui scrutatur corda, vidit quod vidua illa ex meliori voluntate oblationem suam dabat ; et ideo magis donum eius appretiabatur ratione voluntatis eius melioris. Cum autem quaerimus nunc, utrum quantitas dati aliquid addat ad bonitatem intentionis, hoc quaerimus, praesupposita aequalitate bonae voluntatis. Aliter enim nulla esset quaestio, quia planum est quod plus valet magnitudo bonae voluntatis cum parvo dono quam parvitas bonae voluntatis cum magno.
2. Ad illud quod obicitur de Glossa, quod Deus non considerat quantum, sed ex quanto, dicendum quod verum est principaliter, scilicet quantum ad retributionem praemii substantialis ; non negat tamen Glossa quin quantitas dati aliquo modo disponat de congruo ad maiorem gloriam vel ad gloriam celerius habendam.

3-4. Ad illud quod obicitur de alia Glossa, quod aequalis voluntas aequalem habet mercedem, iam patet responsio. Non enim fit maior retributio, voluntate remanente in sua aequalitate, sed quia quantitas dati disponit ad habendum meliorem voluntatem et puriorem ; hinc est quod aliquo modo facit ad augmentum gloriae.

Et per hoc patet responsio ad illud quod ultimo quaerebatur, quod aliquo modo facit ad praemium substantiale, licet non principaliter et per se, sed mediante gratia et caritate ad quam disponit. Verumtamen illud quod obicit de praemio accidentali, non cogit, pro eo quod meritum accidentale non tantum est aureola, sed etiam gaudium de aliquo bono creato, sive sit alicuius praerogativae et excellentiae sive non. Et hoc melius manifestabitur in sequenti problemate.

 

 

QUAESTIO III.

Utrum bonitas operum addat ad bonae intentionis meritum quantum ad numerositatem.

 

Tertio quaeritur, utrum bonitas operum addat ad bonae intentionis meritum quantum ad numerositatem. Et est quaestio, utrum bonum opus, additum operi, reddat operantem dignum maiori praemio essentiali. Et quod non, videtur :

1. Primo per illud Zachariae 4, 7 : Exaequabit gratiam gratiae. Ergo ubi est aequalitas gratiae, erit aequalitas gloriae : igitur, si aliqui duo ex aequali gratia inaequaliter operantur, nihilominus in mercede gloriae aequabuntur.
2. Item, super illud Iudicum 2, 7 : Qui longo tempore post eum vixerunt, Glossa : Solius Dei est nosse inter seniores quis eorum post se maiorem lucem emiserit, utrum Paulus an Petrus an Bartholomaeus. Sed certum est quod Paulus plus omnibus laboravit, sicut dicit I ad Corinthios 15, 10 : ergo magnitudo praemii non pensatur secundum multitudinem operum.
3. Item, Augustinus : Non multitudo operum, non diuturnitas temporum auget meritum, sed sola caritas et melior voluntas. Sed nihil hoc expressius dici potest.
4. Item, quantum homo diligit Deum, tantum diligitur a Deo, et quantum diligitur a Deo, tantum remuneratur a Deo : ergo, si est aequalitas in dilectione, aequalitas est in remuneratione. Sed multi sunt aequales in dilectione, qui tamen non sunt aequales in opere : ergo videtur quod multitudo operum non faciat ad meriti substantialis praemii incrementum.

 

Sed contra :

1. Ad Romanos 4, 4 : Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum meritum, Glossa : Merces non dabitur secundum gratiam fidei tantum, sed secundum meritum operationis suae. Ergo videtur quod pluribus operibus maiorem mercedem quis mereatur habere.
2. Item, super illud ad Galatas 6, 9 : Bonum autem facientes, non deficiamus, Glossa : Quantum seminaverimus in operibus, tantum metemus in fructibus. Ergo etc.
3. Item, per unum bonum opus homo meretur vitam aeternam ; ergo, si aliud sequens opus est ita bonum sicut prius, tantumdem merebitur sicut primum ; aut ergo meretur illud idem aut aliquid superadditum illi. Si aliquid superadditum illi, habeo propositum, quod multitudo operum prosit ad augmentum meriti. Si nihil, ergo videtur quod frustra operetur : ergo stultus est qui, facto uno bono, amplius facit aliud. Quodsi hoc est impium dicere, restat etc.
4. Item, peccatum non est magis efficax ad merendum, poenam quam sit bonum opus ad merendum gloriam ; sed peccatum sequens, additum praecedenti, si sit aequale ei, meretur duplo maiorem poenam : ergo bonum opus, additum praecedenti, meretur duplo maiorem gloriam.
5. Item, qui servit homini, quanto diutius ei servit, tanto maiorem assequitur mercedem. Si ergo Deus in retribuendo et est iustior et liberalior quam sit homo, videtur quod quanto aliquis, in pluribus ei servit et quanto plura opera pro Christo facit, tanto maiorem ab ipso recipiat retributionem.
6. Item, iste qui multiplicat opera bona, seminat in terra bona ; ergo necessario oportet quod aliquem fructum praemii ex eo accipiat. Aut igittir praemium substantiale aut accidentale aut aureae aut aureolae. Sed non aureolae, cum illa debeatur operibus excellentibus : ergo recipiet maius praemium substantiale sive aureae.

Est igitur quaestio, quantum prosint bona opera multiplicata et quem fructum afferunt.

 

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod proficere in merito vel ad meritum potest esse duobus modis secundum duplicem differentiam praemii. Quoddam enim est praemium substantiale, quod quidem consistit in visione et fruitione Dei ; quod ideo dicitur praemium substantiale, quia fundamentum et substantia totius nostrae beatitudinis est Deus, et, illo perfecte habito, perfecta est in nobis beatitudo. Aliud vero est praemium accidentale, quod quidem consistit in gaudio, quod habetur de bono creato vel de liberatione ab aliquo malo.

Accipiendo igitur meritum respectu praemii substantialis, contingit dicere quod aliquid valet ad profectum meriti tripliciter : aut quia per illud meretur homo maiorem gloriam, et hoc modo maior caritas vel melior voluntas facit ad profectum meriti ; aut quia disponit ad merendum maiorem gloriam, et talia sunt opera perfectionis, quae dicuntur facere ad meriti profectum ; aut quia conservat illud per quod meretur homo gloriam, et sic omnia bona opera proficiunt ad meritum, quia in ipsis caritas exercetur et conservatur et radicatur, ut homo finaiiter perseveret in illa. Et hoc non est parvum, quia, quidquid homo faciat, non salvatur nisi finaliter perseveret.

 

Et sic patet quod operum multiplicatio quodam modo valet ad profectum in merito respectu praemii substantialis ; et hoc dico disponendo et conservando, non autem merendo maiorem gloriam ex condigno.

Similiter ad profectum maioris praemii accidentalis potest aliquid valere tripliciter : aut ratione adeptionis aureolae, et sic opera specialis excellentiae faciunt ad profectum meriti voluntatis bonae ; aut ratione adeptionis alicuius delectationis internae, et sic omnia opera, quae fiunt ex gratia, quodam modo valent ad profectum praemii accidentalis, quia, secundum quod homo plura bona opera facit, secundum hoc de pluribus iucundabitur in conscientia sua ; aut ratione diminutionis poenae, et sic opera difficilia et poenalia faciunt ad profectum meriti et addunt ad meritum bonae voluntatis, quia remissionem alicuius poenae meretur homo ex voluntate cum opere, quam non meretur ex sola voluntate.

 

Haec autem distinctio non solum valet ad terminandum quod dictum est, sed etiam ad duo praecedentia. Generaliter enim verum est quod operum dignitas et dati quantitas et operum numerositas ad profectum meriti facit respectu praemii accidentalis, licet differenter. Verum est etiam generaliter quod ista omnia opera non faciunt ad profectum meriti respectu praemii substantialis nisi solum disponendo et conservando.

Unde rationes illae, quae ostendunt quod non multiplicatur merces praemii substantialis secundum multiplicationem operum, concedendae sunt ; verum enim concludunt.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud vero quod primo obicitur in contrarium, quod ei qui operatur, merces imputatur secundum meritum, dicendum quod textus ille, secundum quod Glossa exponit, non vult dicere quod quantitas mercedis respondeat operi principaliter ; sed hoc vult dicere quod ubi est opportunitas operandi, non sufficit gratia fidei sine bona operatione ; ubi autem opportunitas vel facultas deest, sola gratia sufficit ; unde sensus est : ei qui operatur, id est, ei qui habet tempus operandi.
2. Ad illud quod obicitur de Glossa, quod quantum seminaverimus in operibus, tantum metemus in fructibus, dicendum quod nomine fructuum intelligitur ibi gaudium, quod habebit quis de bonis operationibus ; non praemium substantiale, quod consistit in Deo. Si autem de illo, scilicet substantiali praemio, intelligatur, tunc tantum et quantum non dicunt commensurationem nec etiam dicunt dispositionem necessitatis, sed congruitatis.
3. Ad illud quod obicitur, quod per sequens opus meretur homo tantumdem quantum per primum, dicendum quod verum est ; sed non meretur aliud, sed idem ipsum quod prius meruerat, loquendo quantum ad essentiale praemium ; Et non sequitur quod in vanum laboret, quia, etsi primum opus erat meritorium vitae aeternae, non tamen merebatur efficaciter nisi caritate perseverante ; et caritas non potest In homine vivere quin exeat in bonos actus, cum potest et debet. Ideo sequens opus frustra non fit, quia, quamvis non addat ad praemii excellentiam, addit tamen ad meriti efficaciam ; disponit etiam nihilominus ad profectum et facit ad incrementum meriti respectu accidentalis praemii, sicut prius ostensum est.
4. Ad illud quod obicitur, quod peccatum additum peccato duplat meritum et supplicium, ergo et bonum additum bono, dicendum quod non est simile, propter hoc quod, quia mala facimus, mali sumus, sed non, quia bona facimus, boni sumus ; immo potius e converso bonitas operum ortum habet ex bonitate operantis. Et hinc est quod diversis peccatis meretur homo diversa supplicia, quamvis diversis bonis operibus mereatur homo unam gloriam, quia ratio merendi et acceptandi in pluribus bonis una est, ratio vero displicendi et demerendi est in pluribus peccatis diversa. :
5. Ad illud quod obicitur, quod apud hominem maius praemium meretur homo ex pluribus operibus, dicendum quod non est simile, quia homo non reputat opus dignum retributione propter bonitatem operantis, sed potius operam tem propter bonitatem operis. Homo enim indiget alieno servitio ; Deus autem, qui bonorum nostrorum non indiget, non operantem propter opera, sed opera propter operantem acceptat et remunerat ; et ideo non est simile ex parte ista et ex illa.
6. Ad illud quod ultimo obicitur, quod opera multiplicata non valent ad praemium accidentale, quia non assequuntur aureolam, dicendum quod accidentale praemium in plus est quam aureola. Nomine enim, aureolae non intelligimus quodcumque praemium accidentale, sed illud quod habet quamdam praerogativam et dignitatem, sicut et opus cui respondet. Nihilominus tamen gaudium de bonorum operum multiplicatione ad accidentale praemium spectat, cum sine ipso possit haberi vita aeterna : et ad hoc quidem faciunt bona opera multiplicata ; faciunt etiam ad essentiale praemium aliquo modo, sicut prius ostensum est.

Ex his patet responsio ad illud quod ultimo quaerebatur.

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI.

 

Dub, I.

In parte ista sunt quaestiones circa litteram. Et primo quaeritur de hoc quod dicit Ambrosius, quod affectus tuus operi tuo nomen imponit. Ergo si aliquis committit adulterium, intendens facere simplicem fornicationem, videtur quod illud peccatum debeat dici fornicatio, non adulterium.

Item, ex eodem affectu potest quis moveri ad credendum in Deum et ad amandum ipsum : ergo, si opus trahit nomen ab affectu, videtur quod credere et amare sint opus eiusdem speciei et eiusdem virtutis et eodem nomine debeant nominari.

 

Respondeo : Dicendum quod aliquid nominari contingit dupliciter, videlicet in generali et in speciali. Nomina generalia in moribus sunt bonum et malum ; specialia vero sunt nomina specialium differentiarum, ut specialium virtutum et vitiorum. Cum ergo dicitur quod affectus operi nomen imponit, hoc intelligitur de nomine generali ; ipse vero obicit de nomine speciali.

 

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Iustitia merito punit eum qui dicit se subtraxisse superflua diviti, ut praeberet pauperi. Videtur enim quod talem iustitia iniuste punit. Habere enim superflua vitium est : ergo resecare superflua est virtutis. Similiter dare pauperi unde alatur, hoc virtutis est : si ergo iniustum est aliquem puniri pro opere virtutis, iniuste facit iustitia quae talem punit.

Item, idem Deus, qui praecepit filiis Israel quod furarentur vasa Aegyptiorum, Exodi 12, 35, idem praecepit eleemosynam dari pauperibus ; sed illi qui furati sunt vasa, volentes implere mandatum divinum, non peccaverunt : ergo pari ratione ille qui furatur, ut de pauperi, furando non peccat.

Item, in omni peccato est conversio inordinata ad bonum commutabile ; sed iste qui furatur, ut det pauperi, nihil amat inordinate nec aliquid amat ex cupiditate : ergo videtur quod non peccat aliquo modo.

 

Respondeo : Dicendum quod talis absque dubio peccat, quia facit contra divinum mandatum ; facit etiam contra proximum, quia rem eius, ipso invito, contractat ; et ideo iuste punitur non solum a Deo, verum etiam, a proximo.

 

Ad illud vero quod obicitur, quod iuste facit, dum resecat superflua, dicendum quod ad unumquemque spectat resecare superflua propria ; superflua autem aliena resecare non spectat, quando non est constitutus super eum nec dominus nec iudex ; et ideo, cum aliena superflua resecat, quod non suum est usurpat ; et propter hoc punitur de iniustitia.

Ad illud quod obicitur de filiis Israel, dicendum quod non est simile, quia Dominus dispensavit cum eis, quando praecepit eis quod furarentur ; immo quod plus est, res alienas in dominium eorum transtulit ; et hoc bene poterat, quia ipse est Dominys omnium. Hoc autem Domini praeceptum, quo Dominus praecepit facere eleemosynam, non se extendit ad bona aliena, sed ad propria ; unde nullo modo illi mandato repugnat, quo praecipitur non furari ; immo illud supponit et illud cum illo concordat, secundum quod dicitur Proverbiorum 3, 9 : Honora Dominum de tua substantia.

Ad illud quod obicitur, quod nihil amat inordinate, dicendum quod inordinatio amoris dupliciter potest esse : aut quia amatur res quae non debet aut quia amatur res amplius quam debeat. Et dum quis facit contrarium eius quod Deus praecipit, sive moveatur magna affectione sive parva, peccat ; et est eius affectio inordinata, non ex magnitudine dilectionis, sed ex contemptu divinae prohibitionis.

 

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Iudaei crucifigendo Christum arbitrabantur se obsequium praestare Deo. Hoc enim videtur esse falsum, quia, sicut dicitur Sa pientiae 2, 20, ex malitia et invidia Christum, condemnaverunt morte turpissima ; et Matthaei 27, 18 dicitur : Sciebat enim quod per invidiam tradidissent eum. Si ergo sciebant se male facere, non arbitrabantur obsequium se praestare Deo.

 

Respondeo : Dicendum quod hoc non dicitur quantum ad omnes Iudaeos, sed quantum ad simplices, qui per maiores decepti sunt. Maiores enim Iudaei, sicut principes sacerdotum et scribae, moti sunt ex invidia et malitia, quia bene cognoscebant eius sanctitatem et innocentiam, quamvis lateret eos divinitas ; simplices vero et populares moti sunt ex ignorantia. Audientes enim a maioribus quod blasphemasset, putabant se, occidendo Christum, blasphemum interficere et sic obsequium Deo praestare. Ista tamen ignorantia non excusat, pro eo quod opera, quae Christus fecit, non solum magnis, sed etiam parvis notitiam sanctitatis eius praestare poterant.