DISTINCTIO XXIV

 

DIVISIO TEXTUS

 

Supra excepit Magister hoc nomen « persona » a generali regula nominum substantialium,

ostendens quod dicendum est « tres personae »,

non « tres essentiae » vel « tres substantiae ».

Hic incipit secunda pars,

in qua determinat, quid significetur cum dicitur « tres personae » ;

et haec pars habet duas partes.

 

In prima ostendit,

quid significetur per dictionem numeralem.

In secunda,

quid significetur per hoc nomen « persona », infra distinctione vigesima quinta :

 

Prima iterum pars habet duas :

In prima quaerit et solvit generaliter.

In secunda solutionem suam adaptat nominibus distinctivis in speciali,

ibi :

 

Et haec secunda pars habet quatuor partes.

In prima parte determinat,

quid significent « unus » et « plures ».

 

In secunda,

quid significent « duo » et « tres »,

ibi :

 

In tertia,

quid significent « discretus » et « distinctus »,

ibi :

 

In quarta,

quid significet « trinitas » et « trinus »,

ibi :

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM

 

Ad intelligentiam eorum, quae dicuntur in praesenti distinctione,

est quaestio de terminis numeralibus,

qualiter accipiantur in divinis.

Et circa hoc quaeruntur principaliter tria.

 

Primo quaeritur de termino numerali et partitivo,

sicut est hoc nomen « unus ».

Secundo,

de termino simpliciter numerali,

sicut est hoc nomen « tres ».

Tertio,

de nomine complectente utrumque,

sicut hoc nomen « trinus ».

 

Et quantum ad primum duo quaeruntur.

Primo quaeritur,

utrum hoc nomen « unus » dicatur positive, vel privative in divini.

Secundo,

utrum dicatur secundum substantiam, vel secundum relationem.

 

 

ARTICULUS I

De termino numerali et partitivo « unus ».

 

QUAESTIO I

Utrum hoc nomen « unus » positive vel privative dicatur in divinis.

 

Quod autem dicatur privative in omnibus,

hoc videtur.

 

1. Per eius rationem.

Nam Philosophus dicit,

quod unum est quod non dividitur ;

sed ista ratio data est per privationem :

ergo unum dicitur privative.

 

2. Item,

Commentator dicit super Metaphysicam,

quod unum et multa opponuntur sicut privatio et habitus,

quia unum dicit privationem, multitudo dicit habitum ;

quod si verum est,

unum non tantum in Deo, sed etiam in omnibus dicitur privative.

 

3. Item,

hoc ipsum videtur ratione,

quia unum opponitur ei quod est multa :

aut ergo contradictorie aut contrarie aut privative aut relative.

Non contradictorie,

hoc patet.

Iterum nec relative,

quia relativa sunt simul et unum dependet ab alio mutuo ;

sed unum non dependet a multis.

Non contrarie,

quia unum contrariorum non est alterius principium ;

sed unum est principium multorum :

ergo per locum a divisione opponitur privative.

Sed constat,

quod « multa » dicit positionem :

ergo « unum » non dicit nisi privationem.

 

4. Item,

quod in Deo specialiter dicatur privative, videtur,

quia unum,

secundum quod dicitur positive,

est principium multitudinis et quantitatis ;

sed in Deo nulla est quantitas :

ergo nec unum positive dicitur.

 

5. Item,

hoc ipsum videtur,

quia, si Deus est positive unus et lapis unus,

ergo Deus et lapis sunt duo :

ergo Deus et creatura constituunt numerum ;

et si hoc,

Deus est pars numeri,

quod supra improbatum est.

Si dicas,

quod non sequitur,

quia unum non dicitur univoce ;

illud enim nihil est, ut videtur ;

quia, si aliquid ponit,

cum istud etiam possit convenire creaturae, ad minus analogice,

et secundum analogiam attendatur numeratio,

ut cum dicitur :

humanitas et albedo sunt duae essentiae :

ergo hoc non solvit.

 

Contra

 

1. Ab eodem habet aliquid esse et esse unum,

quoniam forma, quae dat esse, dat esse distinctum ;

si ergo ens non dicitur privative, sed positive,

pari ratione nec unum de aliquo dicitur privative.

 

2. Item,

quod sonat in complementum sonat in habitum non in privationem ;

sed unum sonat in complementum,

quia quanto aliquid perfectius tanto magis accedit ad unitatem :

ergo unum non dicitur privative.

 

3. Item,

si unum est privativum,

constat quod non nisi multitudinis.

Sed contra :

Nulla privatio antecedit habitum naturaliter ;

sed unum naturaliter antecedit multa :

ergo unum non est privatio.

 

4. Item,

nulla privatio constituit suum habitum nec salvatur in illo ;

sed unum salvatur in multis et illa constituit :

ergo non opponitur ut privatio :

non ergo accipitur privative.

 

Respondeo

 

Dicendum quod quorumdam opinio fuit,

et Magistri principaliter,

quod,

quidquid sit de hoc nomine « unum » in creaturis,

in Deo non dicitur positive sed privative,

ut dicit in littera et assumit auctoritatem ab Hilario ;

quamvis Hilarius non dicat expresse,

nisi quod horum nominum usus in Deo inventus est magis causa privandi quam aliquid ponendi.

Et ratio sua fuit,

quia unum, positive dictum, est principium quantitatis et numeri ;

Deus autem non habet in se quantitatem nec in se est numerabilis nec alii connumerabilis.

 

Sed quamvis haec positio probabilis videatur,

tamen communiter non tenetur.

Et ratio huius est,

quia, cum unum multo completius sit in Deo quam in creaturis,

multo fortius ibi dicitur positive.

Et rursus,

cum omnis unitas ad primam unitatem reducatur,

et non est reductio habitus ad privationem,

necesse est,

quod « unus » in Deo aliquid ponat.

 

Et propterea dicendum quod est loqui de hoc nomine « unus » in creaturis

quantum ad rem intellectam vel quantum ad rationem intelligendi.

Si loquamur quantum ad rationem intelligendi,

sic dico quod dicitur privative ;

unde et ratio eius assignatur per privationem divisionis sive multitudinis.

Et hoc est,

quia unum est primum,

et prima non habent intelligi a nobis neque notificari nisi per posteriora ;

et inde est, quod privative dicitur.

Unde unitas in substantia vel quantitate vel qualitate,

quia habet aliquid prius per quod possit intelligi,

dicitur positive,

ut identitas, aequalitas, similitudo,

et eorum opposita privative.

 

Si autem loquamur quantum ad rem intellectam,

sic unum habet respectum ad materiam,

et habet respectum ad formam.

Ratione respectus ad materiam est in se indivisum,

tamen potentia divisibile est ;

et quia potentia materialis se habet per modum privationis,

similiter et « unum ».

Ratione respectus ad formam,

quae dat esse distinctum et limitatum,

sic dicit positionem.

Quoniam igitur in Deo unum est omnino secundum formam,

in creaturis attenditur et secundum formam et secundum materiam,

hinc est,

quod in Deo solum positive,

in creaturis aliquando accipitur positive, aliquando privative etiam secundum rem.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud ergo quod obicitur primo,

quod definitur sive notificatur privative,

patet responsio,

quia secundum rationem sui nominis, eo quod primum, sic debet notificari.

 

2. Ad illud quod obicitur secundo,

quod opponitur ut privatio,

dicendum quod unum per respectum ad materiam accipitur privative,

et sic accipit Commentator ;

per respectum ad formam,

accipitur contrarie, secundum quod multitudo formaliter accipitur ;

per respectum ad actum consequentem, qui est mensurare,

accipitur relative et secundum genus relativorum,

in quo unum non dependet ab altero,

sicut patet in scientia et scibili ;

et sic diversae super hoc opiniones sunt verae.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod in Deo non est principium numerandi etc.,

dicendum quod unum dicit privationem multitudinis secundum generalem nominis rationem ;

sed illa privatio,

etsi nomine tenus sit privatio,

tamen realiter est positio ;

quia quanto magis est privatio divisionis in aliquo, tanto illud est completius et perfectius.

Cum igitur in Deo sit perfectissima unitas,

ibi accipitur secundum omnimodam privationem multitudinis.

Hoc autem modo dicitur unum,

quod non habet in se actu multitudinem,

nec est in potentia ad multitudinem, neque per divisionem neque per aggregationem.

Hoc autem unum est perfectissimum et summum et infinitum,

et illud non est in potentia ad numerum,

et hoc non est alii connumerabile ;

et hoc modo est in solo Deo.

 

Et sic patet,

quod dicitur Deus unus positive,

et quomodo differat unitas eius a creatura.

 

4. Quod ergo obicitur,

quod unum est principium multitudinis,

dicendum quod verum est in unitate creata,

sed non est verum in unitate perfecta et increata

- dico principium intra, sicut pars.

 

5. Unde si dicatur :

Deus et creatura sunt duo,

aut hoc improprie dictum est,

et « duo » cadit a ratione numeri secundum rem ;

aut si dicit numerum,

hoc est solum a parte intelligentis ;

quia, cum intelligit diversa et distincta, accipit sub ratione numeri,

sicut, cum intelligit intellectus noster, concernit tempus.

 

 

QUAESTIO II

Utrum « unus » in divinis secundum substantiam, an secundum relationem dicatur.

 

Secundo quaeritur,

utrum « unus » dicatur secundum substantiam, an secundum relationem.

 

Et quod secundum substantiam,

videtur.

1. Quia
   ens et unum convertuntur,

sicut vult Philosophus et Boethius,

sed ens dicitur secundum substantiam :

ergo et unum.

 

2. Item,

haec conceditur : « Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt unus Deus » ;

sed si sunt unus Deus,

cum Deus non diminuat de ratione unius,

ergo sunt unus.

Sed nihil dicitur in summa de tribus singulariter, quod non dicatur substantialiter :

ergo etc.

 

Si tu dicas,

quod, quando adiective tenetur,

tunc non dicitur substantialiter.

Contra :

Eadem est significatio termini,

quando tenetur adiective, et quando tenetur substantive.

Item,

cum substantivatur in neutro, dicitur substantialiter :

cum ergo eadem sit significatio termini in masculino et in neutro,

cum una sit impositio,

ergo dicitur substantialiter in masculine.

Praeterea,

alia nomina in masculino dicuntur substantialiter,

ut hoc nomen « aeternus » ;

unde in Symbolo :

ergo similiter, unus.

 

3. Item,

cum dicitur : « Pater est unus »,

aut tenetur substantialiter, aut notionaliter.

Si substantialiter, habeo propositum ;

si notionaliter

- sed Pater habet duas notiones :

ergo non debet dici unus, sed duo.

 

4. Item,

notio et proprietas sunt idem :

ergo cum proprietas dicatur, quod convenit uni soli,

nulla notio potest dici de tribus.

Sed hoc nomen « unus » praedicatur de qualibet persona :

ergo non dicit notionem.

 

Contra

 

1. Regula est superius habita distinctione vigesima secunda :
   Omne quod praedicat substantiam vel essentiam, dicitur de tribus singulariter in summa ;

sed hoc non convenit huic nomini, quod est « unus » :

ergo etc.

 

2. Item,

nihil pertinens ad essentiam sive substantiam multiplicatur sive plurificatur ;

sed hoc quod est unus plurificatur,

quia Pater est unus, et Filius est unus,

et sunt duo, quia unus et unus :

ergo etc.

 

3. Item,

idem est esse unum et esse distinctum ;

sed cum dico : Pater est distinctus,

hoc quod est « distinctus » non dicitur substantialiter :

ergo nec hoc quod est « unus ».

 

4. Item,

respectu cuiuscumque termini est dicere alium in divinis,

ille terminus dicit relationem

- unde non dicitur alius Deus -

sed respectu eius quod est unus est dicere alium,

nam Pater est unus, et Filius est alius :

ergo etc.

 

Respondeo

 

Dicendum quod,

cum ratio unitatis sit ratio distinctionis cum indivisione,

in divinis autem ponamus

et essentiam distinctam ab aliis essentiis per se ipsam,

et personam distingui ab aliis per proprietatem,

necesse est in divinis ponere et unitatem essentialem et personalem.

Quoniam igitur persona non est aliud ab essentia,

unitas essentiae et personae non sunt duae unitates secundum rem,

sed una, ratione differens :

ideo unitas de hac et illa non dicitur aequivoce,

quoniam nec isti nec illi imponitur specialiter.

 

Quia ergo concretum accipit specialem significationem ab abstracto,

hoc nomen « unus » importat in divinis unitatem essentialem et personalem.

Et cum adiective tenetur,

indifferenter importat utramque ;

determinatur autem per adiunctum.

Cum ergo additur termino essentiali, importat essentialem ;

cum additur notionali, importat personalem.

 

Cum autem substantivatur,

tunc necesse est quod se ipso determinetur.

Et ideo,

cum neutrum genus importet, quod dicit, sub indistinctione,

in neutro genere convenienter attributum est

sive appropriatum unitati esssentiali.

In masculino vero,

quia importat distinctionem et suppositum certum et dicit rationem producentis,

appropriatum est unitati personali.

 

[Ad obiecta]

 

1. Et ideo patet,

quod sic non accipitur ut ens neque ut convertibile cum eo,

sed solum in neutro.

 

2. Patet etiam secundum,

quod ibi est fallacia figurae dictionis ex commutatione istius termini « unus ».

Quamvis enim non varietur significatio per substantivationem neque per generis diversitatem,

potest nihilominus variari modus supponendi,

maxime si usus hoc faciat,

et ratio sit conveniens usui.

 

Ad illud ergo quod obicitur,

quod aeternus dicitur essentialiter,

patet responsio,

quia aeternitas dicitur solum essentialiter, sed unitas personaliter.

Aliqui tamen dicunt quod hoc est in hoc nomine « unus »,

quia est nomen partitivum et habens in se articulum.

 

3. Ad illud quod obicitur : aut praedicat notionem, etc.,

dicendum quod praedicat notionem ;

sed attendendum,

quod non quamcumque, sed personalem,

quae facit esse unum, et illa est una in qualibet persona.

 

4. Ad illud quod obicitur,

quod notio dicitur de uno,

dicendum quod est significare notionem sub ratione propria,

ut per hoc nomen « paternitas » ;

et communiter,

ut per hoc nomen « relatio », « notio », « unitas » et « proprietas »,

quae idem dicunt sub rationibus diversis.

Sensus enim est :

persona est una, id est, unica personali proprietate in se indistincta et ab aliis distincta.

 

 

ARTICULUS II

De nominibus pure numeralibus.

 

Secundo principaliter quaeritur de secundo articulo,

scilicet de nominibus pure numeralibus, ut sunt « duo » et « tres » etc.

Et circa hoc similiter quaeruntur duo.

Primo quaeritur,

utrum dicantur positive aut privative.

Secundo,

utrum dicantur secundum substantiam, aut secundum relationem.

 

 

QUAESTIO I

Utrum nomina pure numeralia in divinis positive, an privative dicantur.

 

Et quod dicatur privative solum,

videtur.

1. Per auctoritatem Magistri in littera,

qui dicit quod

et videtur per auctoritates aliorum firmari auctoritas Magistri.

Dicit enim Boethius, in libro De Trinitate :

sed in divinis unum est verissime :

ergo in divinis non est numerus :

ergo isti termini in divinis aut falso dicuntur aut non praedicant numerum.

Sed non dicunt aliud quam numerum, si aliquid ponunt :

ergo etc.

 

2. Item,

Isidorus dicit,

quod numerus est virtus memeris, id est divisionis,

secundum etymologiam ;

sed in Deo non cadit divisio,

ergo nec numerus :

ergo idem quod prius.

 

3. Item,

Philosophus dicit,

quod

sed in Deo non cadit mensuratio,

cum ipse sit immensus :

ergo etc.

 

4. Item,

hoc videtur per rationem :

quia a quocumque removetur genus, et species ;

sed genus quantitatis removetur a Deo :

ergo etc.

 

5. Item,

in quocumque est genus,

necesse est ponere aliquam specierum :

ergo si numerus est in Deo,

vel est ibi binarius vel ternarius vel aliquis aliorum.

Sed Sancti omnes species negant,

ergo et genus :

ergo idem quod prius.

 

Contra

 

1. Si tantum privative dicerentur tres,

quia non sunt unus vel duo,

tunc ergo pari ratione posset dici :

chimaerae sunt tres,

quia non sunt una vel duae ;

sed illud non dicitur :

ergo etc.

 

2. Item,

quod dicat numerum, videtur.

Eusebius dicit :

sed si est ibi numerus :

ergo contingit illum significare esse.

Et si hoc :

ergo positive tenentur dictiones, quae illum significant.

 

3. Item,

Bernardus :

quasi dicat, nullus :

ergo etc.

 

4. Item,

hoc ipsum videtur ratione,

quia discreta quantitas est maioris abstractionis quam continua :

ergo et discretio magis quam duratio.

Sed nomen dicens durationem in divinis dicitur positive,

ut aeternus :

ergo et nomen dicens discretionem.

 

5. Item,

in quocumque est ponere speciem positive,

est ponere genus ;

sed in Deo est ponere trinitatem :

ergo et pluralitatem.

 

Respondeo

 

Ad praedictorum intelligentiam dicendum

quod positio Magistri fuit,

quod huiusmodi nomina numeralia in divinis non ponerent aliquid,

sed privarent,

sicut patet in littera.

Et ratio huius positionis fuit,

quia huiusmodi nomina,

si aliquid ponunt, numerum utique ponunt ;

sed numerum non esse in divinis ponendum,

et ratio dicit et auctoritas Sanctorum confirmat.

Cum enim in divinis non sit divisio et separatio,

non sit etiam aggregatio, non sit etiam mensuratio ;

et numerus separationem importet antecedenter,

et aggregationem et mensurationem consequenter :

numerus in divinis non videtur esse ponendus.

Et ideo dictiones numerales in divinis non dicunt aliquid,

sed magis privant, maiorem scilicet numerum et minorem.

 

Sed nec positio nec ratio positionis est conveniens,

si interius attendatur.

Positio enim destruit se ipsam.

Ponit enim,

quod nomina designantia pluralitatem dicantur privative,

similiter et nomina designantia unitatem.

Et si hoc,

si sic invicem opponuntur, ut utrumque sit privatio alterius,

erit ibi circulatio in notificando ;

et si utrumque alterius privatio est

- cum privatio non sit privationis, sed habitus -

utrumque aliquid ponit ;

et ita,

si dicuntur privative, dicuntur positive ;

et propterea positio non est conveniens.

 

Ratio similiter positionis non est convenienter sumta.

Nam numerus importat distinctionem et super hoc compositionem aggregationis ;

et quamvis in divinis non sit aggregatio, nihilominus est distinctio ;

et ideo numerus non est simpliciter removendus a divinis,

sed numerus talis.

Et Magister omnino removet :

ideo positione sua defecit.

Et in isto articulo non sustinetur communiter a magistris Parisiensibus.

 

Concedendum ergo,

quod huiusmodi nomina dicuntur positive,

sicut probant rationes ad hoc inductae.

Et concedendum,

quod in divinis aliquo modo est numerus, aliquo modo non.

Nam secundum quod dicit distinctionem personarum secundum originem,

sic dicendum est esse in divinis ;

secundum autem quod aggregationem et divisionem substantialem dicit,

non est ponendus numerus in divinis.

 

Ex his patent obiecta

 

1-5. Nam rationes ad primam partem procedunt de numero secundum eam acceptionem,

qua sumitur in his inferioribus quantum ad conditiones praedictas.

Unde in sensu suo verum concludunt, quod ibi non est numerus.

 

1-5 (c). Similiter rationes ad partem oppositam procedunt,

secundum quod numerus distinctionem certam importat,

et hoc quidem est ponere in divinis ;

et ideo verum concludunt in suo sensu.

Unde in divinis negandum est esse numerum simpliciter,

sed concedendum est esse numerum personarum.

 

4 (c). Ad illud tamen quod obicitur de quantitate continua et de specie numeri,

dicendum quod nec quantitas continua est in Deo,

quia aeternitas non est quantitas,

nec Trinitas est species numeri.

 

 

QUAESTIO II

Utrum nomina numeralia in divinis secundum substantiam, an secundum relationem dicantur.

 

Secundo quaeritur,

utrum nomina praedicta dicantur secundum substantiam aut secundum relationem.

 

Et quod secundum substantiam,

videtur.

1. Sicut dicit Boethius et Augustinus :
   Quantitas in substantiam transit ;

sed numerus quantitatem dicit,

ergo transit in substantiam :

ergo dictiones numerales secundum substantiam dicuntur.

 

2. Item,

omne nomen quod dicitur ad se,

dicitur secundum substantiam ;

sed « duo » et « tres» est nomen, quod dicitur ad aliud :

ergo dicuntur secundum substantiam.

 

3. Item,

cum dicitur : Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt tres,

hoc quod est « tres » aut dicitur notionaliter aut essentialiter ;

non notionaliter,

quia nulla est notio, quae communiter dicatur de tribus :

ergo dicitur essentialiter.

 

4. Item,

notiones sunt quinque ;

sed si termini numerales important pluralitatem notionum,

ergo erit quinarius in divinis :

ergo non tres sed quinque sunt.

Sed hoc falsum :

ergo non dicuntur notionaliter,

ergo dicuntur essentialiter sive substantilaiter.

 

Contra

 

1. Omne nomen pertinens ad substantiam non dicitur pluraliter ;

sed « tres » tantum dicitur pluraliter :

ergo nullo modo dicitur secundum substantiam,

ergo dicitur secundum relationem.

 

2. Item,

omne nomen substantiale praedicatur de qualibet persona ;

sed « tres » de nulla pesona praedicatur :

ergo etc.

 

3. Item,

si hoc nomen « tres » secundum substantiam dicitur,

ergo licet ei addere terminum substantialem :

ergo possumus dicere tres deos vel tres substantias,

quorum utrumque est contra fidem.

 

Respondeo

 

Dicendum quod aliqui dicere voluerunt,

quod huismodi termini numerales in Deo nihil aliud dicant

quam hoc nomen « personae pluraliter.

Unde si dicatur :

personae sunt tres, idem subicitur et praedicatur.

Et ratio et modus intelligendi hic est :

quia si ponerentur formae esse ab aeterno,

sicut imponitur Platoni quod posuit ;

tunc plures essent et in aliquo certo numero.

Sed numerus ille non esset proprietas nec passio consequens,

sed ipsae formae numerales.

Et per hunc modum dicere « tres » in divinis non est dicere nisi ipsas personas.

 

Sed illus non oportet dicere,

quoniam si idem esset omnino,

tunc videretur esse nugatio,

si dicerentur tres personae, una persona ;

et videretur nihil plus dici,

cum dicitur : tres sunt personae,

quam : personae sunt personae.

 

Et propter hoc alius modus dicendi est,

quod huiusmodi termini numerales dicuntur secundum relationem

et important ipsas notiones.

Et hoc patet,

quia in divinis important distinctionem ;

distinctio autem est a proprietatibus :

unde « tres » importat proprietatem trium personarum in concretione.

Notio autem,

in quantum convenit soli, dicitur proprietas ;

in quantum vero ab alio distinguit, dicitur unitas :

unde dicuntur personae tres proprietatibus suis distinctae.

Et si tu quaeras,

quid dicitur quando dicitur : tres notiones,

dicendum quod se ipsis distinguuntur proprietates,

ideo non dicit nisi notiones ipsas.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud ergo quod obicitur,

quod quantitas transit in substantiam,

dicendum quod numerus in creaturis est quantitas,

sed in Deo dicit relationem ;

et hoc patet sic.

Distinctio in creaturis est per alicuius proprietatis vel qualitatis appositionem,

et ita per additionem ;

ubi autem additio ibi limitatio ;

ubi limitatio ibi unius ab alio divisio,

et ubi haec sunt ibi aggregatio diversorum et mensuratio.

Et quia quantitatis est mensurare,

ad distinctionem in inferioribus sequitur numerus

et est modus essendi consequens materiam cum forma.

In divinis autem est distinctio solum per originem non per additionem alicuius,

et ideo nulla additio, nulla limitatio ;

et ubi hoc non est, nec mensuratio,

et ideo nec quantitas.

Sed ubi origo ibi habitudo et relatio ;

et ideo in divinis numerus non dicit quantitatem,

sed magis relationem.

Et quoniam relatio non transit in substantiam,

ideo nec termini numerales.

 

2. Ad illud quod obicitur,

quod dicuntur ad se,

dicendum quod nomen dici ad aliud,

hoc potest esse dupliciter :

vel intra vel extra, vel implicite vel explicite.

Et illud nomen substantialiter dicitur,

quod non dicitur ad aliud,

nec intra nec extra, nec implicite nec explicite.

Sed terminus numeralis dicit relationem ad aliud intra,

quia importat distinctionem numeratorum et implicat relationem.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod nulla notio dicitur de tribus,

dicendum quod verum est :

nulla notio determinata ;

sed commune ad notiones secundum rationem dicitur de tribus,

ut hoc nomen « relatus » et hoc nomen « distinctus » et nomina consimilia.

 

4. Ad illud quod obicitur,

quod notiones sunt quinque,

dicendum quod « tres » non quascumque notiones importat, sed solum personales.

Illa enim notio,

quae facit personam esse personam et ab omnibus distinctam,

illa dicitur unitas personae, in quantum dat esse distinctum ;

et illa notio est una unius,

sicut una est unitas unius ;

et illae sunt tantum tres.

Et ideo cum tantum sint tres unitates in tribus personis,

hinc est,

quod personae solummodo tres dicuntur.

 

 

ARTICULUS III

De nomine « trinus » et « trinitas ».

 

Tertio loco est quaestio principalis de tertia differentia nominum numeralium,

sicut est hoc nomen « trinus » et « trinitas ».

 

Et circa hoc quaeruntur duo.

Primo quaeritur,

utrum huiusmodi nomina importent unitatem.

Secundo, dato quod sic, quaeritur,

cuiusmodi sit illa unitas, quam important.

 

QUAESTIO I

Utrum nomina, quae significant simul unum et numerum, importent unitatem.

 

Quod autem importent unitatem, videtur.

1. Primo per etymologiam :

trinitas enim dicitur quasi trium unitas, similiter et trinus.

 

2. Item,

hoc videtur,

quia in divinis recipitur hoc nomen « trinitas »,

sed non hoc nomen « ternarius » ;

sed haec duo eamdem pluralitatem important :

ergo hoc non est ratione pluralitatis :

ergo hoc nomen « trinitas » ultra pluralitatem aliquid importat, et non nisi unitatem :

ergo etc.

 

3. Item,

in divinis recipitur hoc nomen « trinus »,

sed non recipitur hoc nomen « triplex »

- non enim dicitur Deus triplex,

sicut dicit Magister in littera,

sed fides communiter dicit Deum trinum

- ergo aliquid dicit ultra hoc, quod est triplex ;

sed non pluralitatem :

ergo unitatem.

 

4. Item,

Magister dixit supra, distinctione vigesima secunda

quod hoc nomen « trinitas » est nomen collectivum ;

sed nomen collectivum non tantum importat pluralitatem, sed etiam unitatem :

ergo etc.

 

Contra

 

1. Ex tribus personis nihil unum fit ;

sed ex pluribus unitatibus creatis aliquid unum resultat :

ergo numerus, in creaturis dictus,

potius debet importare unitatem quam in divinis.

Sed cum dicitur in creaturis binarius vel ternarius,

ita importat numerum, quod non unitatem :

ergo nec hoc nomen « trinitas » debet in divinis importare.

 

2. Item,

si trinus et trinitas important pluralitatem et unitatem ;

cum nullum nomen sic distinctum et indistinctum habeat pluralitatem distinctionis et unitatem indistinctionis,

de nullo nomine in divinis poterit dici.

 

3. Item,

si unitatem importat :

ergo cum idem non debeat sibi copulari,

male et nugatorie dicitur in hymno Confessorum in fine :

 

Respondeo

 

Dicendum quod

quia in divinis singulari modo est numerus,

scilicet ex distinctione suppositorum cum unitate formae,

speciali modo debuit exprimi nomine,

quod simul dicit pluralitatem et unitatem.

Quia ergo huiusmodi nomina important pluralitatem et unitatem,

ideo sunt similia nominibus collectivis.

Sed quia unitas collectivorum est unitas aggregationis quae consequitur pluralitatem,

hic autem est unitas formae quae non est pluralitatem consequens :

ideo non est collectivum tale nomen.

Et ideo dicit Magister,

quod est quasi collectivum.

 

[Ad obiecta]

 

1. Et per hoc patet primum in contrarium.

Concedendum ergo,

quod importat pluralitatem et unitatem.

 

2. Ad illud ergo quod obicitur,

quod nullum nomen simul importat pluralitatem et unitatem,

dicendum quod hoc verum est ratione formae ;

sed cum sit unum in forma,

potest habere pluralitatem suppositorum ;

et hoc non est inconveniens vel impossibile.

 

3. Ad illud quod obicitur de nugatione,

dicendum quod,

sicut hoc verbum « cede » habet intellectum huius verbi « dandi » et « loci »,

sed cum dicitur « cede locum »,

cadit ab intellectu alterius ;

similiter in proposito,

et similiter intelligendum in relativis,

cum dicitur : filii pater.

 

 

QUAESTIO II

Utrum unitas, quam important nomina trinitas et trinus,

sit unitas essentiae, an suppositi.

 

Secundo quaeritur,

cuiusmodi sit illa unitas, quam importat hoc nomen « trinitas » vel « trinus »,

utrum videlicet suppositi, an essentiae.

 

Et quod essentiae,

videtur :

1. Quia hoc quod est « trinitas » dicitur de omnibus simul et in singulari ;

sed hoc solum convenit termino importanti unitatem substantialem :

ergo etc.

 

2. Item,

nulla unitas est trium nisi essentia vel essentialis ;

sed trinitas est trium unitas :

ergo hoc nomen « trinitas » dicit unitatem essentialem ;

pari ratione et hoc nomen « trinus ».

 

3. Item,

nec hoc nomen « trinitas » nec hoc nomen « trinus » dicitur de persona :

ergo non importat unitatem personalem.

Non enim conceditur :

persona est trina, vel persona est trinitas.

 

Contra

 

1. Huiusmodi nomina important simul pluralitatem et unitatem ;

sed sola unitas personae est plurificabilis, non essentiae :

ergo important unitatem personae.

 

2. Item,

unitas essentiae praedicatur de Patre ;

sed neque hoc nomen « trinus », neque hoc nomen « trinitas » praedicatur de Patre :

ergo etc.

 

3. Item,

unitas essentiae praedicatur de essentia ;

sed haec nequaquam dicitur :

essentia divina est trina, nec : trinitas est trina :

ergo non dicit unitatem essentialem.

 

Quaeritur ergo,

quam unitatem importent,

et utrum dicantur nomina ista secundum substantiam, an secundum relationem.

Et cum dicantur de omnibus simul in singulari,

videntur dici secundum substantiam ;

cum iterum non dicantur de aliquo singillatim,

non videntur dici secundum substantiam.

 

Respondeo

 

Dicendum quod ad hoc consuevit dici,

quod hoc nomen « trinitas » duplicem habet etymologiam.

Uno modo trinitas dicitur : unitas ter ;

et sic nomen numerale cadit in eo ut complementum,

et sic dicitur secundum relationem, sicut termini numerales ;

et unitas, quam importat, est unitas personalis non essentialis,

quia illa plurificatur.

Alia etymologia est : trinitas est unitas trium ;

et tunc unitas non numeratur,

sed significatur ut communicabilis a tribus ;

et quoniam haec unitas est essentialis,

ideo importat unitatem essentialem.

Et haec quidem etymologia ultima absque dubio habet veritatem :

sed prima non videtur habere veritatem.

Nam cum eamdem significationem habeat trinus et trinitas,

si illa est etymologia : unitas ter,

tunc « trinus » diceretur « unus ter ».

Hoc autem non potest dici de Deo,

scilicet « ter unus »,

cum tamen dicatur « trinus ».

Propter hoc dicendum

quod huiusmodi nomina important unitatem formalem sive essentiae cum pluralitate suppositorum ;

et ideo habent quodam modo naturam

termini substantialis in hoc quod dicuntur de tribus singulariter,

et termini numeralis in hoc quod de nullo dicuntur per se.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud quod obicitur,

quod sola unitas personae est plurificabilis,

dicendum quod trinitas non importat pluralitatem circa unitatem in recto,

sed solum in obliquo,

quod sit trium vel tribus ;

et hoc est essentiae.

 

2. Ad illud quod obicitur,

quod unitas essentiae praedicatur de Patre,

dicendum quod verum est,

sed non ratione hac, quia plures in eo conveniunt

- sicut animal praedicatur de homine,

non tamen ea ratione, qua diversae species in eo conveniunt -

et quia trinitas importat illam unitatem ut in pluribus,

ideo etc.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod non dicitur essentia trina, neque trinitas trina,

dicendum quod hoc nomen « trinus » importat unitatem ut in concretione,

et ita ut inhaerentem pluribus.

Et ideo de eo solo dicitur,

quod importat unitatem ut in concretione, ut hoc nomen « Deus »,

quod quidem supponit personas.

Et quia tale est hoc nomem « Deus »,

ideo conceditur : Deus est trinus,

non : deitas est trina :

quia « deitas » non supponit personam ;

similiter nec hoc nomen « trinitas » ;

et sic patent omnia.

 

 

NOTANDA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

 

In parte ista circa litteram est notandum

super hoc quod dicit :

quia in divinis recipimus unitatem, non singularitatem nec solitudinem ;

quia singularitas excludit communicabilitatem, solitudo excludit pluralitatem ;

et nos ponimus unam essentiam in pluribus :

ideo haec non recipimus.

Similiter notandum ex parte pluralitatis,

quod recipimus ista quatuor,

scilicet alietatem, pluralitatem, discretionem atque distinctionem ;

sed haec quatuor e contrario non recipimus,

scilicet diversitatem, multiplicitatem, divisionem et separationem.

 

Ratio autem huius est,

quia separatio supponit divisionem, divisio multiplicitatem, multiplicitas diversitatem,

diversitas autem ponit formae vel naturae distinctionem.

Et quia in divinis est naturae omnimoda unitas,

ideo, cum non recipiatur diversitas, nec aliquod istorum quatuor.

E contra discretio praesupponit distinctionem, distinctio pluralitatem, pluralitas alietatem.

Alietas autem non tantum attenditur quantum ad formam,

sed etiam quantum ad suppositum ;

et quia sunt plures hypostases,

ideo praedicta quatuor in divinis recipiuntur.

 

Distinctio autem nominum praedictorum haec est.

Nam de primis quatuor alietas et pluralitas important distinctionem a parte rei ;

sed distinctio et discretio per comparationem ad nostram cognitionem,

sed alietas per modum substantiae,

pluralitas per modum quantitatis, quamvis non sit ibi vere quantitas.

Distinctio autem et discretio differunt,

quia discretio dicitur in comparatione ad visum,

sed distinctio in comparatione ad tactum.

 

Alia autem quatuor differunt sic :

nam diversitas attenditur secundum substantiam ;

multiplicitas quantum ad veram quantitatem ;

divisio quantum ad positionem sive ad discontinuationem ;

sed separatio quantum ad ubi.

 

Vel aliter :

diversitas quantum ad principium intrinsecum ;

multiplicitas quantum ad numerum ;

divisio quantum ad terminum ;

separatio vero attenditur quantum ad medium interiectum.