DISTINCTIO V

 

 

DIVISIO TEXTUS

 

In praecedenti distinctione movit Magister

quaestionem de comparatione generationis ad terminum essentialem concretum,

qualis est hoc nomen « Deus ».

In praesenti movet

quaestionem de comparatione generationis ad terminum essentialem abstractum,

qui est « essentia ».

 

Et dividitur haec pars in duas partes.

In prima parte movet

quaestionem ex comparatione generationis ad essentiam in ratione termini,

videlicet utrum essentia generetur.

 

In secunda in ratione principii,

utrum essentia generet etc.,

ibi :

 

Item

prima pars habet quatuor partes.

In prima parte proponit problemata,

videlicet utrum essentia generet vel generetur.

 

In secunda adducit rationes tres probantes,

quod essentia non generatur a Patre,

ibi :

 

In tertia adducit rationes in contrarium,

ibi :

 

In quarta et ultima solvit et exponit,

ibi :

 

 

Haec est secunda pars istius distinctionis,

in qua Magister determinat secundam partem quaestionis,

quae est de comparatione generationis ad essentiam in ratione principii.

 

Et habet haec pars tres partes.

In prima determinat istam quaestionem dicens,

quod essentia non generat ;

et hoc confirmat per rationem ducentem ad impossibile.

 

In secunda vero adducit auctoritates,

quae sunt directe contrariae praedictae solutioni,

ibi :

 

In tertia vero adducit auctoritates,

ex quibus potest elici contrarietas,

ibi :

 

Item

secunda pars habet quatuor partes.

In prima parte adducit auctoritates Augustini contrarias praedictae solutioni.

 

In secunda auctoritates adductas exponit,

ibi :

 

In tertia vero contra praedictas expositiones adducit auctoritates alias Hilarii,

in quibus notatur expressior contrarietas,

ibi :

 

In quarta vero auctoritates praedictas explanat

et explanationem suam per verba Hilarii confirmat,

ibi :

 

 

Haec est tertia pars,

in qua obicit contra solutionem per auctoritates,

ex quibus elicitur praedictae solutionis contrarietas

quia in his non dicitur,

quod essentia generet vel generetur,

sed quod de essentia vel substantia Patris Filius generetur.

 

Et haec pars quatuor habet particulas.

In prima adducit auctoritates in contrarium.

 

In secunda vero adductas explanat,

ibi :

ubi resumit praedictam expositionem.

 

In tertia ex praedictorum opinione elicit quoddam corollarium,

ibi :

 

In quarta et ultima redit ad propositum

et ostendit expositionem suam bonam esse,

per auctoritatem Augustini,

ibi :

 

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM

 

In parte ista ad intelligentiam duarum principalium partium huius distinctionis duo principaliter quaeruntur.

Primo

quaeritur de comparatione generationis ad substantiam sive essentiam in ratione principii.

Secundo

quaeritur de comparatione eiusdem ad essentiam in ratione termini.

 

Et duo quaeruntur quantum ad primum,

duo vero quantum ad secundum.

 

Quantum ad primum quaeritur :

Primo,

utrum substantia vel essentia generet.

Secundo,

utrum de substantia generetur aliquis.

 

 

ARTICULUS I

De comparatione generationis ad substantiam sive essentiam in ratione principii.

 

 

QUAESTIO I

Utrum substantia sive essentia generet.

 

Circa primum, quod substantia non generet,

ostenditur sic.

 

1. Generare dicit relationem :

ergo cui convenit generare, convenit et referri ;

sed essentiae non convenit referri :

ergo nec generare.

 

2. Item,

generare importat distinctionem :

ergo cui convenit generare, per consequens et distingui ;

sed essentia cum sit una, non distinguitur :

ergo etc.

Aut si generat, plures sunt essentiae.

Et ad haec duo inconvenientia ducit Magister.

 

3. Item,

generare dicit actionem personalem :

ergo de illo solo dicitur,

quod significat personam vel supponit personam ;

sed essentia non significat personam, cum sit communis,

nec personam supponit, cum sit omnino abstractum :

ergo etc.

 

4. Item,

generare est proprietas personae, communicabilitas est essentiae :

ergo sicut se habet communicabilitas ad personam,

ita proprietas personalis ad essentiam ;

sed communicabilitas nunquam est personae,

quia haec est falsa :

Pater est communicabilis ;

ergo nec proprietas personalis erit essentiae :

ergo nec generare, cum sit personae.

 

Contra

 

1. Quaecumque sic se habent,

quod unum est idem alii, et non habent diversas proprietates,

quidquid dicitur de uno, et de altero ;

sed persona et essentia sunt huiusmodi,

quia persona est essentia, nec habent diversas proprietates,

quia proprietas in divinis est relatio distinguens ;

sed si essentia haberet aliquam proprietatem,

tunc distingueretur et referretur :

ergo etc.

Si dicas,

quod quamvis persona et essentia non habeant diversas proprietates,

tamen differunt per habere proprietatem et non habere.

Contra :

Summa oppositio est contradictio ;

sed talis diversitas est per contradictionem :

ergo magis differunt essentia et persona quam persona et persona ;

sed persona non praedicatur de persona : ergo nec persona de essentia ;

hoc autem est falsum :

ergo etc.

 

2. Item,

quaecumque sic se habent,

quod unum praedicatur de altero,

unum supponit pro altero,

quia subiectum vere subicitur praedicato ;

sed essentia vere praedicatur de Patre ;

unde haec est vera : Pater est essentia :

ergo et supponit :

ergo sicut Deus Pater generat,

sic potest dici, essentia generat.

 

3. Item,

de quocumque praedicatur subiectum, et propria passio ;

sed generare est sicut propria passio Patris ;

sed haec est vera :

Divina essentia est Pater :

ergo et haec similiter : divina essentia generat.

 

4. Item,

de quocumque praedicatur definitum, et definitio ;

sed definitio patris est : filii pater.

Cum igitur haec sit vera : divina essentia est Pater,

et haec erit vera : divina essentia est Filii Pater :

ergo a convertibili : Filius est Filius essentiae.

 

 

Respondeo

 

Ad praedictorum intelligentiam est notandum,

quod fides vera dicit quasi fundamentum, Deum esse trinum et unum,

et ita trinum quod trinitas non confunditur,

et ita unum quod unitas non multiplicatur.

 

Si ergo quod credimus oportuit significare,

opportune inventa sunt nomina in divinis,

immo a Deo nobis manifestata,

quae significent trinitatem sub distinctione et unitatem sine omni multiplicatione.

Sicut igitur nomina imposita personis omnino sunt incommunicabilia

et quantum ad suppositum et quantum ad significatum ;

unde haec oratio est falsa :

Pater est Filius, vel Pater est communicabilis ;

ita ex parte essentiae vel naturae oportuit nomina imponi,

quae non distinguerentur nec quantum ad significatum nec quantum ad suppositum.

 

Notandum autem,

quod triplex est genus nominum significantium essentiam.

Quaedam enim significant in concretione,

ut hoc nomen « Deus » ;

quaedam in omnimoda abstractione,

ut hoc nomen « essentia » ;

quaedam medio modo,

ut lumen, sapientia, voluntas et consimilia ;

et ista dicuntur medio modo significare,

quia non concernunt suppositum per modum inhaerentiae,

sed concernunt suppositum ratione eius,

quod dicunt aliquam rationem actus vel originis, quae sunt ipsorum suppositorum.

Cum igitur tres sint nominum differentiae,

nomen concretum supponit pro persona proprie ;

nomen medium supponit partim proprie, partim improprie ;

nomen abstractum et absolutum non supponit nisi omnino improprie.

 

Unde haec est propria : Deus generat, et in usum adducenda ;

haec autem : sapientia generat de sa­pientia, partim propria, partim impropria ;

ideo est sustinenda, sed non extendenda ;

haec autem : essentia generat, omnino impropria,

et ideo neganda est, et si legatur alicubi, est exponenda.

Sancti enim quandoque ad confundendas haereses expressius loquuntur, quam proprietas sermonis sustineat.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud ergo quod primo obicitur,

quod essentia et persona non habent diversas proprietates,

dicendum quod diversitas rationis dupliciter est in divinis.

Uno modo per habere diversas proprietates ;

et illud inducit distinctionem,

et sic differunt ratione nec praedicantur de eodem,

ut Pater et Filius.

Alio modo est per habere proprietatem et non habere ;

et illud non inducit distinctionem nec facit, quod unum non praedicetur de altero ;

facit tamen, quod aliquid dicitur de uno quod non dicitur de altero,

ut patet in Petro et homine : Petrus est individuum, homo non ;

et tamen homo vere praedicatur de Petro.

 

Ad illud, quod summa oppositio est affirmationis et negationis,

dicendum quod verum est,

ubi negatio nihil ponit, sicut inter aliquid et nihil ;

sed ubi ponit extrema,

minima potest esse et surgit ex quantulacumque parva differentia sive rei sive rationis ;

unde non sufficit ad distinguendum.

 

2. Ad illud quod secundo obicitur,

quod praedicatum supponit pro subiecto,

dici potest uno modo quod

- sicut in inferioribus

est praedicatio secundum substantiam, ut homo est animal,

et est praedicatio secundum rationem, ut animal est genus ;

et praedicatum supponit pro eo de quo praedicatur secundum substantiam,

sed mutata praedicatione secundum substantiam in praedicationem quae est secundum rationem,

est ibi accidens ;

unde non sequitur : animal est genus, homo est animal,

ergo homo est genus -

similiter dicunt in divinis,

quod cum sint ibi res et ratio, est ibi praedicatio secundum substantiam ;

et illa salvata,

quidquid dicitur de praedicato, et de subiecto ;

sed mutata praedicatione secundum substantiam in praedicationem secundum rationem,

est ibi accidens ;

et talis est hic : Pater generat ; sed divina essentia est Pater :

ergo divina essentia generat.

 

Sed ista similitudo non videtur conveniens,

quia in divinis ratio praedicatur de essentia,

unde haec est vera : essentia est paternitas et generatio ;

quod quidem in inferioribus non reperitur.

Et propterea aliter dicendum,

quod in divinis est duplex modus praedicandi : per identitatem et per inhaerentiam.

Per identitatem,

ut cum dicitur : essentia est Pater.

Per inhaerentiam sive denominationem,

sicut faciunt adiectiva et verba.

 

Praedicatio per identitatem est in divinis ratione summae simplicitatis,

quae non patitur personam minus esse simplicem quam essentiam ;

quae quia non est in creaturis,

ideo in eis non reperitur praedicatio per identitatem omnimodam, nisi idem enuntietur de se,

ut cum dicitur : humanitas est humanitas.

Sed omnis propria praedicatio est per inhaerentiam,

quia nihil est omnino simplex unde haec est falsa : humanitas est animalitas.

 

In praedicatione vero per inhaerentiam terminus aliud significat et aliud supponit,

quia significat formam communem et supponit pro inferiori,

et in tali verum est,

quod illud quod praedicatur de altero, supponit pro illo.

Sed in praedicatione per identitatem idem significat et supponit.

 

Unde tunc est sensus,

quod significatum per hunc terminum « Pater » est idem,

quod significatum per hunc terminum « essentia »,

et ideo paternitas est essentia ;

et quia hoc nomen « essentia » non significat personam,

ideo pro ipsa non supponit,

cum nullo modo de ipsa praedicetur nisi praedicatione per identitatem.

 

3. Ad illud quod obicitur tertio de passione et subiecto et consimilibus,

dicendum quod quaedam sunt vocabula in divinis substantialia,

quae claudunt intra se rem,

circa quam ponunt formam importatam per ipsa,

ut hoc nomen « Pater » ;

et talia possunt praedicari per identitatem,

cum dicitur : essentia est Pater, id est, ille qui est Pater.

 

Quaedam sunt, quae sunt omnino in adiacentia,

sicut verba et nomina adiective retenta,

ut « generat » et « genitus » et « natus » ;

et talia ponunt rem suam circa ea, de quibus praedicantur,

ideo tantum per inhaerentiam praedicantur.

Et ideo generare ponit distinctionem, quam importat, circa essentiam, cum de ea dicitur ;

et ideo haec est falsa : essentia generat ;

haec tamen vera : essentia est generatio.

Et quando a praedicatione per identitatem itur ad praedicationem per inhaerentiam,

potest esse ibi accidens.

Quod ergo dicitur :

de quocumque praedicatur subiectum, et propria passio,

istud habet instantiam,

ubi proprietas est extranea ei,

de quo praedicatur subiectum,

ut haec intentio « species »,

quamvis sit proprietas hominis, et homo dicatur de Petro,

non tamen dicitur de eo hoc quod est species.

 

Et si obicias,

quod in divinis non cadit ratio extranei, quia non cadit ibi accidens,

dicendum quod etsi non sit extraneitas nec diversitas quantum ad rem,

est tamen quoad rationem sive quoad modum praedicandi,

qui triplex est in divinis, sicut infra patebit.

Unde sicut hic est accidens : essentia est persona ;

sed persona distinguitur : ergo et essentia ;

ita et in proposito.

 

4. Ad illud quod ultimo obicitur de hac :

essentia est Pater Filii,

distinguitur a Praepositino,

quod Pater potest ponere suam rem sive respectum per ipsum importatum circa ipsum subiectum,

quod est essentia ;

et tunc est locutio falsa ;

est enim sensus, quod essentia refertur ad Filium.

 

Vel potest claudere intra se rem sui substantivi,

ut sit sensus : essentia est Pater Filii,

id est, essentia est ille qui refertur ad Filium ;

et hoc modo vera est locutio, et non valet argumentum :

ergo Filius est Filius essentiae, immo est ibi accidens.

Sicut enim non sequitur : Filius refertur ad illum qui est Pater, et ille est essentia :

ergo refertur vel distinguitur ab essentia ;

sic et in proposito.

 

 

QUAESTIO II

Utrum concedenda sit locutio, quod Filius generetur de substantia Patris.

 

Secundo quaeritur,

utrum sit concedendum, quod aliquis generetur de substantia Patris, ut Filius.

 

Et quod sic, videtur :

1. Per multas auctoritates in littera et maxime per illam :

   Dicitur quoque et frequenter in Scriptura legitur : Pater de sua substantia genuisse Filium ;

sed Scriptura non dicit nisi verum nec frequentat nisi proprium :

ergo praedictus sermo est verus et proprius.

 

2. Item,

ratione ostenditur sic :

quicumque est ab aliquo et est ei consubstantialis, est de eius substantia ;

sed Filius est a Patre et est ei consubstantialis :

ergo est de eius substantia.

 

3. Item,

Pater generat Filium :

aut ergo de aliquo aut de nihilo :

non de nihilo, quia tunc esset creatura :

ergo de aliquo ;

non de aliquo alio a se :

ergo de sui substantia.

 

4. Item,

in inferioribus filius,

qui habet partem substantiae a patre,

dicitur esse de substantia patris :

ergo multo fortius,

qui habet totam substantiam,

dicitur esse de substantia generantis :

ergo haec est vera :

Filius est de substantia Patris.

 

Contra

 

1. Praepositiones sunt transitivae,

et ubi transitio, ibi est distinctio et diversitas :

ergo cum dicitur : Filius de substantia Patris,

haec praepositio « de » notat distinctionem inter substantiam Patris et Filium :

ergo cum nulla sit distinctio,

quia Filius est substantia Patris, propositio praedicta est falsa.

Si dicas,

quod haec praepositio « de » cadit a generali significato praepositionum, retinens speciale :

ergo est ibi soloecismus,

sicut si dicatur sublime volat pro sublimiter,

quod stultum est dicere. 

 

2. Item,

obicitur de significato speciali.

Haec praepositio « de », prout accipitur specialiter,

aliquando tenetur materialiter, ut cultellus de ferro ;

aliquando ordinaliter, ut de mane fit meridies, id est post mane ;

aliquando originaliter, ut si dicatur, radius de sole vel splendor de igne.

Sed quocumque istorum modorum accipiatur, falsa est locutio :

si materialiter, est falsa, quia Filius caret materia ;

si ordinaliter, falsa,

quia sensus est,

quod Filius sit post Patrem sive post substantiam Patris ;

si originaliter, similiter falsa,

quia tunc est sensus,

quod Filius habeat ortum a substantia Patris ;

sed ista non admittitur : substantia Patris generat Filium ;

ergo est omni modo falsa.

 

Si dicas,

quod nullo istorum modorum,

sed tenetur quarto modo substantialiter.

Quaeritur,

unde ortum habeat haec significatio et ubi consimiliter accipiatur.

Et videtur quod hoc nihil sit,

quia tunc haec esset vera : Pater est de substantia Filii,

quam nemo concedit.

 

3. Item,

hoc idem ostenditur sic :

differt haec praepositio « de » et « a » :

quia « a » proprie dicit habitudinem principii activi,

sed haec propositionem « de » dicit habitudinem principii passivi ;

sed Deo et eius substantia Patris, quam « de » ;

sed haec non recipitur :

ergo nec alia debet recipi.

 

4. Item,

« de » aut dicit identitatem quod praepositiones sunt transiti, aut diversitatem ;

si identitatem :

ergo cum summa identitas sit in essentia vel substantia,

quam negat Magister ;

si diversitatem ;

sed non distinguitur substantia Patris a Filio,

quia Filius est ipsa substantia Patris :

ergo omnino est falsa.

 

 

Respondeo

 

Dicendum quod praedicta locutio est concedenda. 

Et ad intelligentiam praedictorum,

notandum quod praeter praedictos tres modos,

quibus haec praepositio « de » accipitur,

quarto modo etiam postest accipi,

scilicet substantialem convenientiam inter extrema ;

sed hanc nunquam pure dicit,

cum sit praepositio et importet aliquam habitudinem et respectum ad extrema.

Si enim tantum substantialiter teneretur ;

sicut dicitur : filius de substantia patris,

ita diceretur : pater de substantia filii :

quod absonum est.

 

Propterea notandum quod substantialiter accipi consuevit tripliciter.

Aliquando accipitur substantialiter et partialiter,

ut cum dicitur,

quod partes sunt de toto sive de substantia totius,

ut urceus vini de dolio.

 

Aliquando accipitur substantialiter et ordinaliter,

ut cum dicitur :

de pane fit corpus Christi ;

ibi enim est ordo,

quia substantia panis non manet in corpore Christi,

sicut nec mane in meridie ;

sed ulterius substantialiter,

quia substantia panis transit in substantiam corporis Christi.

 

Aliquando accipitur substantialiter et originaliter,

ut cum dicitur :

Filius de substantia Patris ;

ratione ablativi tenetur substantialiter, ratione genitivi originaliter ;

et ideo importat aliquam distinctionem Filii ad Patrem,

non ad eius substantiam,

et ita praepositio tenet ibi generale significatum et speciale.

 

[Ad obiecta]

 

1-2. Et sic patet reponsio ad primum argumentum et secundum.

Tamen quod dicitur,

quod praepositiones sunt transitivae,

non intelligitur quod notent ex hoc diversitatem necessario ;

sed sicut dicitur,

quod obliqui sunt transitivi quantum ad modum ;

quia transitive construuntur cum verbis,

ut « video me » ;

similiter hoc de praepositionibus dicitur, quae cum obliquis construuntur.

 

3. Patet etiam tertium,

quod « de » non tantum dicit habitudinem principii passivi nec tantum habitudinem principii activi,

sed habitudinem consubstantialem cum habitudine originis ;

quod non facit haec praepositio « a » ;

et ideo non est simile.

 

4. Ad illud quod ultimo obicitur, convenientiam inter extrema.

Sed patet responsio,

quia « de » non dicit hanc nunquam pure dicit,

cum sit ibi penitus identitatem nec diversitatem,

sed consubstantialitatem cum habitudine originis.

 

 

ARTICULUS II

De comparatione generationis ad essentiam in ratione termini.

 

Consequenter circa secundum articulum huius quaestionis,

qui est per comparationem generationis ad essentiam in ratione termini,

duo quaeruntur.

Primo quaeritur,

utrum substantia sive essentia generetur.

Secundo,

utrum per generationem communicetur.

 

 

QUAESTIO I

Utrum substantia sive essentia generetur.

 

Quod autem substantia generetur,

sic obicitur.

1. Generatio in inferioribus est motus ad substantiam ;

quod motus est, hoc est imperfectionis, quod ad substantiam est, hoc est perfectionis ;

si ergo quod est perfectionis est transferendum ad divina :

ergo et generatio terminatur ad essentiam.

 

2. Item,

generatio in divinis terminatur :

aut ergo ad substantiam aut ad accidens, quia omne ens est substantia vel accidens ;

sed in divinis non terminatur ad accidens, cum non sit ibi :

ergo ad substantiam.

Si dicas,

quod in divinis, quamvis non sit accidens, est tamen relatio, quae distinguitur a substantia.

Tunc arguitur sic :

aut generatio terminabitur ad substantiam aut ad relationem ;

sed non ad relationem,

quia in « ad aliquid » per se non est origo, nec terminatur productio :

ergo terminatur ad substantiam :

ergo substantia generatur.

 

3. Item,

sicut dicit Philosophus :

et hoc est,

quia universale habet idem esse cum singulari :

ergo cum multo magis sit eadem substantia cum persona, et substantia sit in persona,

si persona generatur, et substantia.

 

4. Item,

generare tam in divinis quam in creaturis est simile sibi producere ;

sed non est similitudo in persona, sed in substantia et in natura :

ergo cum terminetur ad simile, in quantum est simile,

ergo ad substantiam, secundum quam attenditur similitudo.

 

Contra

 

1. Omne quod generatur ab alio generatur,

quia nihil se ipsum gignit ;

sed substantia divina non habet alium, nec aliud est in divinis :

ergo non generatur.

 

2. Item,

omne quod generatur habet principium a quo ;

sed omne quod habet principium, est principiatum ;

sed principium et principiatum distinguuntur :

si ergo substantia generatur, distinguitur :

aut ergo a substantia aut a persona ;

sed utrumque est impossibile :

ergo etc.

 

3. Item,

omne quod generatur est de substantia generantis ;

si ergo substantia generatur,

substantia vel essentia est de substantia generantis ;

sed non est nisi una omnino substantia :

ergo idem est de se ipso,

quod est impossibile.

 

4. Item,

generatio est productio ;

sed productio est quaedam actio, et omnis actio creaturae terminatur ad singularia ;

ergo cum generatio sit quaedam actio,

in divinis terminabitur ad singulare sive suppositum ;

sed tale non est substantia :

ergo non terminabitur ad ipsam.

 

 

Respondeo

 

Dicendum quod generatio de sua communi ratione ad substantiam terminatur.

Sed attendendum quod substantia dicitur dupliciter :

prima,

quae est individuum et hypostasis sive persona,

et secunda,

quae est commune.

 

Dico ergo quod est loqui de termino generationis dupliciter :

aut quantum ad productionem, aut quantum ad intentionem.

Quantum ad productionem,

cum sit circa singulare, terminatur ad substantiam primam,

et quantum ad intentionem ad naturam communem,

quia natura producens hunc hominem intendit formam communem dare ei.

 

Sed quoniam in creaturis forma communis numeratur in suppositis,

ideo in illis forma communis producitur et corrumpitur ;

et ideo in creaturis generatio non tantum secundum intentionem,

sed etiam secundum productionem ad substantiam communem terminatur ;

et ideo universale in singulari generatur, quia numeratur.

Sed quoniam in divinis substantia non numeratur nec advenit ei novum esse :

ideo generatici secundum productionem terminatur solum ad substantiam primam,

quae est persona,

quia persona secundum Boethium

Et quoniam illud solum dicitur proprie generari, ad quod terminatur generatio secundum rationem producendi :

ideo persona generatur, non substantia vel essentia.

Et ideo haec non recipitur : essentia generatur.

Et sic patent omnia obiecta ad utramque partem ;

procedunt enim diversis viis.

 

3. Patet etiam,

quare in divinis non sequitur quod, generata persona, generetur substantia, sicut in creaturis.

Posset tamen aliter dici,

quod non generetur commune nisi « in hoc » ;

et non tantum in creaturis hoc verum est, sed etiam in divinis.

Commune autem ut « in hoc » non significatur in abstractione, sed in concretione ;

et ideo,

quia hoc nomen « Deus » significat substantiam in concretione,

Deus generatur et Deus generat Deum.

Quia vero substantia vel essentia significat in abstractione,

ideo nec generat nec generatur ;

et ita procedunt rationes ad partes oppositas.

 

 

QUAESTIO II

Utrum substantia sive essentia divina per generationem communicetur.

 

Ultimo quaeritur,

utrum substantia per generationem communicetur.

 

Et quod sic,

ostenditur hoc modo.

1. Per illud res communicatur, per quod fit, ut sit in pluribus ;

sed substantia est in pluribus personis

et non est nisi per generationem et per processionem :

ergo per generationem communicatur.

 

2. Item,

causa est, qua posita ponitur res et qua remota removetur ;

sed posita emanatione in divinis, ponitur communitas et distinctio ;

remota generatione vel emanatione, essentia est in uno solo, sicut hypostasis ;

ergo generatio est ratio communicandi essentiam.

 

3. Item,

quod datur alicui et non desinit haberi a dante,

per illud per quod datur, per illud communicatur ;

sed substantia a Patre datur Filio per generationem et non desinit haberi a Patre, dum datur Filio :

ergo per generationem communicatur.

 

4. Item,

generatio in his inferioribus est ratio communicandi substantiam sive naturam ;

sed in divinis natura est illis multo communicabilior, quia simplicior :

ergo in divinis per generationem substantia vel essentia communicatur.

 

Contra

 

1. Generatio est principium distinguendi ;

sed non est idem principium distinguendi et communicandi :

ergo per generationem non est ratio communicandi in divinis :

ergo per generationem nihil communicatur.

 

2. Item,

quod facit aliquid esse « in hoc », non est ratio communicandi,

sed appropriandi et individuandi ;

« sed » generatio facit esse substantiam in tali persona, utpote in persona Filii :

ergo non est ratio communicandi,

sed appropriandi.

 

3. Item,

omne illud quod per generationem communicatur, per generationem est commune.

Si ergo substantia per generationem communicatur,

generatione circumscripta, non erit communis :

ergo propria ;

sed proprium per generationem non potest communicari :

ergo nec substantia.

 

4. Item,

quod per generationem communicatur, per generationem datur et recipitur,

et omne tale, si non est generationi accidentale, generatur ;

sed substantia non accidit generationi :

ergo etc.

 

 

Respondeo

 

Ad hoc intelligendum,

notandum est quod commune, quantum est de se,

indifferenter se habet ad actum et potentiam.

Commune enim potest dici illud quod est communicabile,

quamvis non sit in pluribus ;

sicut patet in multis universalibus,

ut in sole et luna et huiusmodi.

Commune etiam dicitur communicatum, quod est actu in pluribus.

Dico ergo,

quod quemadmodum forma universalis, quantum est de se, est communicabilis,

sed tamen actu communicatur per propagationem plurium,

sic natura divina vel essentia de se quidem communicabilis est,

sed quod actu communicetur,

non est nisi per illud quod multiplicat vel plurificat ei supposita ;

haec autem est generatio.

Quoniam igitur per generationem personae plurificantur, et substantia in illis non numeratur,

hinc est,

quod verissime substantia vel essentia per generationem communicatur,

quia per generationem fit, ut sit una in pluribus.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud quod obicitur,

quod generatio est principium distinguendi,

dicendum quod generatio per se est principium distinguendi suppositum a supposito,

quia ad illud terminatur per se ;

etiam est principium communicandi naturam communem,

quia similem ex simili.

Sed quoniam natura in inferioribus numeratur in suppositis,

ideo est principium distinguendi etiam commune, sed per accidens ;

in Deo autem nec est per se nec per accidens.

 

2. Ad illud quod obicitur,

quod facere commune esse « in hoc » est ratio appropriandi,

dicendum quod illud habet veritatem,

quando commune est appropriabile vel appropriatum per esse « in hoc ».

Divina autem essentia non est sic appropriabilis, vel appropriata per esse « in hoc »,

quia non est appropriabilis quoad significatum nec quoad suppositum,

quia idem significat et supponit,

sicut supra ostensum est ;

significatum autem eius nulla additione distinguitur.

Haec enim est vera : essentia Patris et essentia, quae est in Patre, est Filius.

 

Vel aliter potest dici,

quod facere esse « in hoc » est dupliciter :

aut absolute ;

et sic est ratio appropriandi ;

aut in comparatione,

ut illud quod erat prius in uno, fiat postea in alio ;

et sic est ratio communicandi naturam.

Sed quaedam natura est, quae distinguitur in suppositis,

ut puta illa cui fit additio,

quaedam non, ut divina ;

et in prima est ratio communicandi et distinguendi,

in divina solum communicandi.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod, si per generationem communicatur, generatio substantiam facit communem,

dicendum quod verum est,

secundum quod commune dicitur secundum actum, quia in pluribus,

sed non secundum potentiam.

Unde circumscripta generatione, substantia est communis, quia communicabilis ;

sed non est communis, quia communicata.

 

4. Ad illud quod obicitur,

quod illud quod per generationem datur, generatur,

dicendum quod falsum est :

quia generari dicit productionem et distinctionem,

sed datio dicit auctoritatem et communicationem ;

et quoniam per generationem substantia non distinguitur, quamvis communicetur :

ergo etc.

 

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

 

In parte ista incidunt dubitationes circa litteram.

 

Dubium I

Et prima dubitatio est de rationibus Magistri.

Nam prima eius ratio ducit ad hoc inconveniens,

scilicet quod,

si essentia generaretur a Patre, essentia poneretur pro relativo.

Et haec ratio ponitur ibi :

Sed hoc nullum videtur inconveniens.

Si enim magis convenit essentia cum supposito, quam universale cum singulari ;

si non est inconveniens, quod universale ponatur pro singulari,

nec est inconveniens, quod essentia ponatur pro relativo.

Respondeo

Dicendum quod si essentia poneretur pro relativo, esset inconveniens,

non a parte rei, sed a parte expressionis fidei.

Tunc enim videretur et notaretur unitas essentiae in quadam distinctione.

Esset etiam inconveniens,

quia quod ponitur pro relativo in quantum huiusmodi, non indicat essentiam.

Si ergo essentia poneretur pro relativo,

essentia aliquando non indicaret essentiam,

quod est omni rationi contrarium.

 

Dubium II

Item,

secundo dubitatur de secunda ratione, in qua ducit ad hoc inconveniens,

quod eadem res gigneret se ipsam,

et ponitur,

ibi :

quia essentia dicit quid commune, sicut et hoc nomen « Deus ».

Sed si dicatur :

homo Petrus generat hominem, et ipse est homo : ergo generat se,

argumentum istud nihil valet.

Similiter videtur hic :

Pater generat Deum : ergo etc.,

pari ratione nec in proposito.

Respondeo

Dicendum quod commune dicitur quod est in multis ;

sed hoc potest esse tripliciter :

aut quod plurificatur in multis et quantum ad formam et quantum ad suppositum,

ut hoc nomen « homo » ;

et tale habet unitatem rationis,

quae admittit distinctionem et quantum ad rem et quantum ad modum.

Unde bene dicitur homo esse ab homine,

et : duos esse homines.

 

Alio modo est commune quod plurificatur quantum ad suppositum, non quantum ad formam,

ut hoc nomen « Deus » ;

et tale habet unitatem rei,

secundum quod res nominat naturam cum multiplicatione suppositorum :

et ideo recipit distinctivum, quod importat distinctionem ut modum,

non ut rem.

Unde conceditur : Deus de Deo,

sed non : Deus est alius a Deo.

 

Est tertio modo commune secundum nomen, quod est in multis,

nec tamen plurificatur quantum ad formam,

quia est unum in multis,

nec quantum ad supposita,

quia pro illis non supponit, ut hoc nomen « essentia ».

De tali communi verum est dicere,

quod non recipit distinctionem nec quantum ad modum, nec quantum ad rem ;

tunc enim notaretur idem distingui a se.

Et ita argumentum Magistri est bonum :

et loquitur de communi a parte vocis significantis,

non a parte rei ;

quia a parte rei eadem communitas est in hoc quod est Deus et in hoc quod est essentia.

 

Dubium III

 

Item,

tertio obicitur contra tertiam rationem :

si Pater genuit divinam essentiam, tunc genitum gignenti causa est, ut sit et Deus sit,

et ponitur ibi :

Sed haec ratio nihil videtur valere,

quia ratio causae non cadit in divinis ;

causa enim est cuius esse sequitur aliud ;

sed in divinis non est aliud :

ergo etc.

 

Item,

non sequitur :

Pater genuit sapientiam :

ergo est sapiens sapientia genita :

ergo pari ratione nec praedicta locutio valet.

Respondeo

Dicendum quod,

sumendo nomen causae proprie, non cadit in divinis,

cadit tamen et recipitur ratio principiantis et ratio informantis,

et pro his accipitur nomen causae.

Quoniam igitur ratio essendi significatur per hoc nomen « essentia » :

ideo essentia significat quodam modo in ratione causae respectu entis.

Si ergo essentia esset genita ab ente,

significaretur in ratione effectus sive principiati,

et idem esset tunc principium et principiatum respectu eiusdem,

quod est impossibile.

Et in hoc fundatur ratio Magistri.

 

Ad illud quod obicitur de sapientia,

dicendum quod factum est de ipsa in quaestionibus extra litteram,

quia nomen ita abstractum,

sicut essentia, non supponit pro relativo,

sapientia bene supponit pro relativo ;

et ita est ibi accidens :

Pater est sapiens sapientia et genuit sapientiam :

ergo est sapiens sapientia quam genuit, vel sapientia genita.

In nomine autem essentiae non est accidens,

quoniam idem significat et supponit.

 

Dubium IV

Contra hoc obicit Ioachim,

tam contra positionem quam contra rationem.

Contra positionem,

quia si essentia non generat nec generatur nec procedit :

ergo in divinis est « res » generans et genita et procedens,

et « res » nec generans nec genita nec procedens ;

et ita est ibi quaternitas, si sunt quatuor res.

 

Item,

irridet rationem Magistri :

si essentia generat essentiam,

et essentia est una res :

ergo una res generat se ipsam.

Similiter, inquit Ioachim,

potuisti dicere, Petre :

Deus generat Deum,

et unus est Deus :

ergo eadem res generat se ipsam.

Respondeo

Dicendum quod Ioachim non recte arguit,

et deficit uniformiter,

quia cum dicitur « res » primo modo, ibi accipitur « res » pro re naturae ;

sed cum dicitur secundo modo, accipitur pro ipsa natura divina.

Praeterea,

deficit ab insufficienti,

quia non valet :

si aliquid dicitur de aliquo, et non dicitur de alio,

quod propter hoc illa faciant numerum.

Unde non valet :

Petrus est individuum :

homo non est individuum :

ergo Petrus et homo sunt duo.

Habere enim proprietatem et non habere non sufficit, ad distinguendum.

 

Ad instantiam eius,

dicendum quod non recte instat ;

quia essentia est res una quantum ad suppositum et significatum ;

non enim supponit personas ;

sed Deus est res una quantum ad significatum, sed plures quantum ad suppositum.

Et ideo ignoranter Ioachim reprehendit Magistrum,

et quia, cum esset simplex, non est reveritus Magistrum,

ideo iusto Dei iudicio damnatus fuit libellus eius in Lateranensi Concilio,

et positio Magistri approbata.

 

Dubium V

 

Item,

quaeritur de hoc quod dicit Hilarius :

Quaeritur ergo de hoc verbo « accepit »,

utrum dicat substantiam vel relationem.

Si substantiam : ergo Pater similiter accepit.

Si relationem : ergo cum essentiam acceperit Filius, essentia est accepta :

ergo essentia refertur.

Respondeo

Dicendum quod accipere dicit duo,

scilicet habere et esse ab alio ;

quantum ad habere respicit essentiam ;

sed quantum ad hoc quod est esse ab alio, respicit personam.

Unde per verbum accipiendi significatur,

quod essentia habetur a persona, quae est ab alio.

 

Dubium VI

Item,

quaeritur de hoc quod dicit :

quia videtur falsum.

Quoniam Filius subsistit a Patre,

tamen refertur ad Spiritum sanctum.

Respondeo

Hoc potest intelligi dupliciter :

uno modo,

quod Filius non habet respectum nisi ad unam personam ;

et hoc intelligitur in quantum Filius,

quia in quantum spirans est, refertur ad alium ;

vel quod persona Filii non habet respectum nisi ad unam naturam ;

et hoc verum est,

quia Filius non habet in se nisi naturam Patris.

 

Dubium VII

Item,

quaeritur de hoc quod dicit :

In divinis enim non est prius nec posterius,

et ita nec praecedere nec sequi.

Si tu dicas,

quod est secundum rationem intelligendi.

Hoc nihil est,

quia Deus gignens nec secundum rem, nec secundum intellectum sequitur aliquid.

Respondeo

Dicendum quod Hilarius improprie loquitur,

et ideo addit determinationem :

ut ita dicam ;

et tantum vult dicere sequi, quantum inseparabiliter comitari et consociare et ab illo non recedere,

et hoc patet per sequens.

 

Dubium VIII

 

Item,

quaeritur de auctoritatibus Augustini,

primo de hoc quod dicit,

quod

Videtur enim male dicere « semel »,

quia « semel » dicit vicissitudinem ;

sed in generatione aeterna nulla cadit vicissitudo :

ergo etc.

Respondeo

Dicendum quod « semel » potest dicere nunc temporis, vel nunc aeternitatis.

Et si dicat  nunc temporis,

cum tempus habeat diversa nunc, notat intercisionem.

Si autem nunc aeternitatis,

et illud nunc semper est et invariabile et unum,

« semel » dicit omnimodam invariabilitatem, perfectionem et unitatem.

 

Dubium IX

 

Item,

quaeritur de hoc quod dicit :

utrum caritas accipiatur ibi essentialiter aut notionaliter.

Si essentialiter :

ergo Christus Filius est essentiae,

quod non conceditur.

Si tu dicas,

quod est impropria locutio,

et est sensus : Filii essentiae, id est, qui est essentia ;

tunc nullus videtur sensus,

et pro nihilo additum hoc quod est caritatis.

Et rursus Augustinus exponit, « Filii caritatis », id est Filii dilecti ;

sed Pater diligit Filium Spiritu sancto :

ergo etc.

Si propter hoc dicas,

quod tenetur notionaliter ;

tunc ergo Filius Dei est Filius Spiritus sancti,

quod absurdum est omnino.

Respondeo

Ad hoc dicunt aliqui,

quod ille genitivus nec proprie essentialiter nec proprie notionaliter,

sed medio modo tenetur, id est appropriate

Licet enim caritas sit omnibus communis et proprium Spiritus sancti,

uno tamen modo appropriate convenit Patri,

quia caritas est amor gratuitus.

Et sic dicit Richardus,

quia amor gratuitus est qui tantum dat et nihil accipit ;

et hoc est in persona Patris, ideo appropriatur Patri.

 

Alio modo dici potest,

quod caritas ibi tenetur essentialiter,

sicut dicit Augustinus,

quod nihil aliud est dicere « Filii caritatis » quam « Filii substantiae » ;

sed genitivus non construitur in ratione principii,

sed ex vi declarationis essentiae,

et est sensus : « Filii caritatis », id est Filii cari ;

et « Filii substantiae » vel naturae, hoc est Filii consubstantialis et naturalis.

 

Dubium X

Item,

quaeritur de hoc quod dicit,

quod

quia

- cum filius naturalis partem substantiae trahat a patre, partem a matre in his inferioribus,

et in Deo totam substantiam trahat a Patre -

videtur quod Pater non tantum deberet dici pater, sed etiam mater,

et multo fortius mater, quia mater plus dat quam pater.

Item,

Filius Dei vocat se sapientiam

et sapientiam, quae concipitur et parturitur, Proverbiorum 8, 24 25.

Ergo cum hoc proprium sit matris,

videtur quod Pater proprius deberet dici mater quam pater.

Respondeo

Dicendum quod nomen matris non transfertur ad divina.

Et unam rationem assignat Anselmus, in Monologio :

quia principium maternum praeexigit aliud principium prius.

Et ratio huius est,

quia mater est principium passivum,

et omne tale movetur ab alio :

ergo ante ipsum est principium aliud.

Quoniam igitur principium generationis Filii est primum et est pure actuale,

ideo nullo modo transfertur maternum principium ;

transfertur tamen actus maternus, ut concipere et parturire,

pro eo quod ibi agit unum principium quod hic duo.

 

Dubium XI

Item,

quaeritur de hoc quod dicit,

quod

Videtur enim falsum,

quia illud quod de nulla praeiacente materia est,

de nihilo est ;

sed Filius et Spiritus sanctus sunt huiusmodi :

ergo etc.

 

Si tu dicas,

quod Filius et Spiritus sanctus sunt de aliquo, ut de Patre.

Quaeritur tunc,

utrum Pater sit, ex nihilo.

Et videtur quod sic,

quia non aliquid et nihil convertuntur ;

sed Pater non est ex aliquo :

ergo est ex nihilo.

 

Item,

quia Pater non habet principium effectivum,

ideo dicitur esse a nullo :

ergo cum non habeat materiam,

debet dici de nihilo.

Si conceditur de Patre.

Contra :

Omne quod habet esse de nihilo, est creatum :

ergo etc.

Respondeo

Dicendum quod

cum dicitur aliquid esse de « nihilo »,

secundum Anselmum in Monologio tripliciter potest intelligi.

Uno modo,

ut « nihil » accipiatur simpliciter privative vel negative,

ut cum dicitur de tacente : iste loquitur de nihilo.

Alio modo positive,

ut si ita dicatur vel intelligatur aliquid fieri ex nihilo,

sicut cultellus de ferro.

Tertio modo partim positive, partim privative,

ut si dicatur aliquid fieri ex nihilo,

quia post nihil est aliquid,

sicut dicitur : de paupere fit dives.

 

Ratio autem huius multiplicitatis est haec.

Nam primo distinguendum est,

quod negatio eius quod est nihil,

potest sistere intra, vel ferri ad hoc verbum fieri.

Si feratur ad verbum,

tunc fieri de nihilo hoc est non fieri de aliquo,

sicut loqui de nihilo, id est de nulla re.

Si autem non feratur ad verbum,

tunc affirmatur fieri ;

et tunc duplex est,

quia « de » potest intelligi materialiter ;

et tunc significatur, quod nihil sit materia alicuius,

et habetur secundus sensus.

Item,

potest teneri ordinaliter,

et tunc est tertius sensus,

sicut creatura dicitur fieri de nihilo.

 

Dicendum ergo

quod secundum primum sensum Deus potest dici de nihilo esse,

sive Pater sive divina essentia ;

tamen hic modus non est usitatus.

 

Quantum ad secundum modum,

omnino nihil fit ex nihilo,

quia nihil nullius est materia.

 

Quantum ad tertium modum,

secundum quem loquitur Augustinus,

quod sola creatura fit de nihilo sive est de nihilo,

quia « de » notat ibi ordinem,

ut habeat esse post non esse,

hoc quod est de nihilo privat materiam praeiacentem.

Quamvis ergo Pater et Filius et Spiritus sanctus non habeant materiam praeiacentem,

quia tamen non habent esse post non esse,

ideo non dicuntur esse ex nihilo :

et ideo non valet primum argumentum,

quia procedit ab insufficienti.

 

Secundum vero et tertium argumentum,

« de Patre factum », procedit,

secundum quod negatio eius quod est nihil,

fertur extra ad verbum et facit orationem negativam

- aliter enim non aequipollet non esse de aliquo et esse de nihilo -

et secundum hunc sensum,

sicut conceditur, quod Pater a nullo sit, ita de nihilo.

Tamen, sicut dictum est, sensus iste non est usitatus ;

communiter enim utimur hac locutione,

secundum quod negatio de nihilo sistit intra,

et hoc quod est « de » accipitur ibi ordinaliter.