DISTINCTIO XXII

 

 

 

DIVISIO TEXTUS

 

Supra egit Magister de sacra Trinitate,

secundum quod catholice creditur et intelligitur.

In hac parte agit de ea,

secundum quod credita et intellecta per catholicos sermones exprimitur.

Unde, sicut ipse Magister dicit in littera,

intendit hic agere de nominum divinorum diversitate.

 

Et haec pars habet duas partes.

In prima parte determinat de nominibus divinis in generali.

In secunda in speciali,

et hoc distinctione vigesima tertia :

 

Prima pars dividitur in duas.

In prima parte ponit Magister multiplices nominum divinorum differentias ;

in secunda omnes reducit ad duas,

secundum illud Boethii, in libro Divisionum,

quod omnis divisio est bimembris vel ad bimembrem reducibilis,

et hoc ibi :

 

Item,

prima pars dividitur in duas.

In prima ponit Magister differentias nominum divinorum secundum Augustinum et secundum Ambrosium.

In secunda ad maiorem explanationem superaddit alias tres differentias,

ibi, secundo capitulo :

 

Similiter secunda pars, in qua reducit haec membra ad duo, habet duas partes.

In prima ostendit,

quod nomina in divinis

quaedam dicuntur relative, et haec pertinent ad personas ;

quaedam ad se, et haec dicuntur de omnibus simul.

In secunda ostendit, hoc esse verum,

ibi :

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM

 

Ad intelligentiam eorum quae in hac parte dicuntur de nominibus divinis, quatuor quaeruntur.

Primo quaeritur,

utrum Deus sit nominabilis.

Secundo,

utrum uno solo nomine, vel pluribus debeat nominari

Tertio,

supposito quod plura sint nomina divina, quaeritur,

utrum omnia dicantur translative, aut etiam quaedam dicantur proprie.

Quarto,

utrum nomina dicta de Deo dicantur secundum substantiam, an etiam aliquo alio modo.

 

 

ARTICULUS UNICUS

De nominibus divinis.

 

QUAESTIO I

Utrum Deus sit nominabilis.

 

Circa primum, quod Deus sit in nominabilis, ostenditur auctoritatibus et rationibus.

 

Auctoritatibus sic :

1. Dionysius, De divinis Nominibus :
   Deum neque dicere neque intelligere possibile est.

Et iterum :

ergo Deus est omnino innominabilis.

 

2. Item,

Philosophus, in libro De Causis :

sed quod est superius omni narratione est inenarrabile, et omne tale innominabile :

ergo etc.

 

3. Item,

ratione ostenditur sic :

nomen proportionem et similitudinem aliquam habet ad nominatum, ut vox ad significatum ;

sed Deus est infinitus omnino, vox autem omnis finita :

ergo cum nulla sit proportio, nulla per vocem erit expressio :

ergo nec nominatio.

 

4. Item,

omne nomen imponitur a forma aliqua ;

sed in Deo non est ponere certam formam ;

unde Augustinus :

ergo etc.

 

5. Item,

omne nomen significat substantiam cum qualitate :

sed in Deo est substantia mera sine quantitate et qualitate :

ergo non contingit Deum significare per nomen.

 

6. Item,

quod nec per pronomen.

Pronomen enim non habet significationem determinatam nisi per demonstrationem vel relationem.

Demonstratio autem fit mediantibus accidentibus, quae possunt oculis conspici ;

sed haec non sunt in Deo :

ergo videtur, quod Dei neque sit nomen, neque pronomen.

 

Contra

 

1. In Psalmo [67, 5] :
   Dominus nomen illi.

Et iterum [8, 2] :

ergo Deus habet nomen.

 

2. Item,

Dionysius fecit librum De divinis nominibus :

aut ergo Deus est nominabilis aut scientia ibi tradita cassa est et inutilis.

 

3. Item,

ratione videtur :

quia omne quod se exprimit verbo, potest se exprimere signo verbi ;

sed signum verbi est vox :

ergo cum Deus se suo verbo exprimat, potest exprimi voce ;

sed quod potest voce exprimi, potest nominari :

ergo etc.

 

4. Item,

quod contingit intelligere contingit significare sive enuntiare ;

sed contingit Deum a nobis cognosci ; hoc certum est et supra probatum :

ergo etc.

 

5. Item,

quod contingit laudare contingit et nominare ;

sed Deum contingit laudare, immo ipse est summe laudabilis :

ergo et nominabilis.

 

Respondeo

 

Dicendum quod sicut intelligere dicitur dupliciter,

sic effabile et nominabile.

Uno enim modo intelligere dicitur perfectam comprehensionem ;

alio modo per semiplenam cognitionem.

Sic effabile dupliciter dicitur :

uno modo per perfectam expressionem,

alio modo per semiplenam narrationem.

Sic etiam nominabile.

 

Si dicatur effabile sive nominabile secundum perfectionem expressionis,

sic dicendum quod,

sicut Deus sibi soli est intelligibilis,

sic sibi soli est effabilis et nominabilis,

non alio nomine quam ipse sit, nec alio verbo quam ipse sit ;

et sicut nobis est incomprehensibilis,

ita et ineffabilis, ita etiam et innominabilis ;

et per hunc modum loquitur Dionysius et Philosophus.

 

Si vero dicatur effabile et nominabile secundum qualemcumque narrationem,

sic, quemadmodum Deus est nobis cognoscibilis,

ita et effabilis et nominabilis ;

et qui melius cognoscit melius effatur

et melius nominat et expressius.

 

Unde expressius nominat fidelis quam infidelis,

et scriptura, quae fidei suffragatur, ut sacra Scriptura, quam ratio vel philosophia.

Et hoc modo procedunt rationes et auctoritates ad secundam partem.

 

[Ad obiecta]

 

1-2. Ad illud ergo quod obicitur de Dionysio et Philosopho,

iam patet responsio per hoc quod loquuntur de nominatione,

in qua est perfecta expressio.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod vox in nomine est proportionabilis verbo interiori sive significato,

dicendum quod hoc intelligitur de nominatione,

quae totam rei significationem includit ;

aliter non habet veritatem,

nisi intelligatur esse proportio ad rem sub ratione cognoscibilis ;

et sic potest esse nominabilis.

Quamvis enim Deus sit infinitus, tamen finite cognoscitur a nobis.

 

4. Ad illud quod obicitur,

quod Deus non habet formam,

dicendum quod non habet formam perviam nostro intellectui,

cuiusmodi est forma, cuius est imago in sensu ;

habet tamen formam,

quia ipse est forma, quae est ratio cognoscendi,

quam etsi nos non cognoscimus in se, ipse cognoscit se in se,

et nos eum in forma creata.

Unde a forma creata nos nomina imponimus, quam intelligimus et videmus.

 

5. Ad illud quod obicitur,

quod nomen significat substantiam et qualitatem,

dicendum quod substantia et qualitas non accipiuntur ibi proprie, sed communiter ;

substantia dicitur quod cognoscitur,

qualitas dicitur quo cognoscitur, et hoc per modum quietis ;

et hoc dico propter verbum et participium et adverbium, quod est dispositio verbi.

Et quoniam in creaturis, ut plurimum differt quod cognoscitur et quo,

ideo nomen in creaturis ut plurimum haec importat per diversitatem.

In Deo vero idem est cognitum et ratio cognoscendi quantum est de se :

ideo significat nomen divinum illa duo per indifferentiam secundum rem ;

et ita salvatur ibi ratio substantiae et qualitatis, ut congruit nomini.

 

 

QUAESTIO II

Utrum Deus habeat unum solum nomen, an plura.

 

Secundo quaeritur, utrum Deus habeat unum solum nomen, an plura.

 

Et quod plura, videtur.

1. Auctoritate Scripturae, quae ipsum diversis nominibus appellat.

Exodi 6, 3 :

Exodi 15, 3 :

Et Psalmo [67, 5] :

Si ergo ista sunt diversa nomina,

patet auctoritate Scripturae, quod Deus habet plura nomina.

 

2. Item,

Dionysius, in libro De Divinis Nominibus plura assignat nomina Dei ;

Ambrosius similiter, in libro De Trinitate,

et Magister similiter in littera.

 

3. Item,

hoc ipsum ratione videtur ;

quia nullum nomen sufficienter exprimit esse divinum nec in se nec in comparatione ad nostrum intellectum.

Quod patet,

quia omnis perfectio et est et intelligitur esse in Deo ;

et nullum nomen exprimit omnis conditionis perfectionem :

ergo cum non possit fieri per unum, indigemus pluribus.

 

4. Item,

illud in quo res conveniunt et in quo differunt,

aut necesse est pluribus nominibus dicere

aut necesse est unum aequivocari ;

sed aequivocatio generat ambiguitatem et tollenda est :

ergo congruum est diversis exprimere nominibus.

Cum ergo in divinis sit commune et proprium et hoc in pluribus,

necesse est plura nomina esse.

 

5. Item,

quamvis una sit prima veritas, tamen articuli fidei sunt multi :

si ergo fides de Deo multos articulos credit,

multos potest et debet articulos ore confiteri ;

sed multi articuli uno nomine non expresse et explicite exprimuntur :

ergo oportet habere plura nomina.

 

Contra

 

1. Hilarius :
   Non sermoni res, sed rei sermo est subiectus :

ergo cum in Deo sit omnimoda realis unitas,

ergo et vocis et nominis.

 

2. Item,

omne quod est in Deo, est Deus,

ergo quod significat aliquid quod est in Deo, est Deus ;

sed Deus unus est :

ergo omnia divina nomina habent unum significatum ;

sed omnia talia sunt synonyma, nominibus autem synonymis non plus dicitur pluribus quam uno :

ergo videtur quod omnia alia ab uno sint praeter necessaria.

 

3. Item,

multiplicatio divinorum nominum

aut venit a parte rei aut a parte intellectuum aut a parte effectuum.

Si a parte rei

tunc bonitas et veritas non sunt nomina diversa, quia res omnino una ;

si a parte effectuum

tunc ergo unitas et aeternitas non sunt diversa, cum non connotent effectum ;

si a parte intellectuum solum :

ergo videtur,

quod huiusmodi nomina cassa sint et vana,

cum non habeant aliquid respondens in re.

 

4. Item,

in Scriptura nomen Dei singulariter proponitur, sive addatur uni,

ut cum dicitur :

Dominus nomen illi, sive pluribus,

ut cum dicitur :

ergo cum eadem sit ratio rei et unius rei, et nominis et unius nominis,

ergo Deus tantum unum habet nomen.

 

Respondeo

 

Dicendum quod in nomine tria sunt,

scilicet vox et significatio et ratio innotescendi.

Unde et nomen multipliciter accipitur :

Aliquando pro voce significante,

ut cum dicitur : Petrus est nomen Apostoli ;

et sic constat, quod in Deo sunt plura nomina.

 

Aliquando nomen accipitur pro re significata,

ut cum dicitur : bonum et honestum sunt idem nomine ;

et sic in divinis quodam modo est dicere nomen unum, quodam modo plura.

Si enim res significata dicatur essentialiter, sic omnia unum ;

si personaliter, sic plures et plura nomina correspondentia.

 

Aliquando nomen accipitur pro ipso notamine sive ratione innotescendi ;

et sic dicendum quod quodam modo nomen unum, quodam modo plura.

 

Si enim accipitur ratio innotescendi ex parte Dei,

sic innotescit per virtutem quae una et magna est ;

et sic unum nomen Dei est et magnum sive maximum.

Unde Ieremiae 10, 6 :

quantum ad rationem innotescendi sive virtutem per quam innotescit,

secundum quod dicitur in Psalmo [75, 2] :

 

Si autem accipiatur ratio innotescendi ratione effectuum sive creaturarum, sic diversa sunt nomina.

Nam Deus innotescit nobis tripliciter,

scilicet per causalitatem, per ablationem et per excellentiam ;

et secundum hoc est multitudo nominum.

Si enim nominetur per causalitatem,

multa sunt nomina, quia multos habet effectus ;

si per ablationem,

multa sunt nomina, quia multa removentur, scilicet omnia creata ;

si per excellentiam,

multa, quia in multis, in omnibus scilicet conditionibus nobilitatis, excedit creaturas.

 

Ex praedictis patent obiecta

 

4. Quod enim obicit,

quod Scriptura nomen Dei exprimit singulariter ;

dicendum quod,

Scriptura, ut plurimum nomen Dei praedicat magnum, admirabile, sanctum et laudabile ;

et sic non loquitur de nomine, secundum quod vox,

sed secundum quod ratio innotescendi a parte Dei ;

et sic unum.

Tamen non sequitur :

loquitur singulariter, ergo unum, solum,

quia frequenter quod dicitur singulariter dicitur et universaliter,

ut patet in multis exemplis in Lege,

cum dicebatur : homo de domo Israel, vel homo qui fecerit hoc vel illud,

intelligebatur de quolibet homine.

 

1. Ad illud quod obicitur,

quod unitas est a parte rei,

dicendum quod pluralitas a parte rei est, ut accipiatur res pro persona.

Si autem pro natura, etsi non sit pluralitas in se, tamen in quantum innotescit.

Et ideo plura nomina.

 

2. Ad illud quod obicitur,

quod nomina talia sunt synonyma,

dicendum quod

tunc sunt nomina synonyma, cum differunt a parte vocis solum.

Hic autem est differentia secundum rationem innotescendi,

et ideo non sunt synonyma.

Alia ratio dicta fuit supra, distinctione octava in primo problemate.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod si venit a parte intelligendi solum,

ergo talia nomina sunt vana,

dicendum quod non venit ab hoc solum,

quoniam illi rationi innotescendi respondet pluralitas in creaturis,

et in Deo respondet vera unitas complectens illam totam pluralitatem.

Unde quia intelligimus Dei potentiam et sapientiam per diversa,

diversimode nominamus ;

et quia in Deo est vere sapientia et potentia, ideo non est ibi vanitas.

 

 

QUAESTIO III

Utrum omnia divina nomina dicantur translative.

 

Tertio quaeritur, utrum omnia nomina divina dicantur translative, an etiam quaedam dicantur proprie.

 

Et quod omnia dicantur translative, videtur.

1. In Regulis fidei dicitur :
   Omne simplex proprie est, et improprie dicitur ;

sed quod improprie dicitur, improprie nominatur :

cum ergo Deus sit simplex, nominatur improprie ;

sed improprietas reducitur ad proprietatem :

ergo nomina de Deo dicuntur improprie,

de aliis proprie ;

sed quod dicitur de aliquo improprie,

dicitur translative, si de alio proprie :

ergo etc.

 

2. Item,

unumquodque, sicut contingit intelligere, contingit et significare ;

sed non contingit Deum intelligere nisi per proprietates et conditiones creaturarum,

ergo nec nominare ;

sed quod nominatur secundum alienas proprietates semper translative nominatur :

ergo etc.

 

3. Item,

non est nisi duplex theologia,

scilicet mystica et symbolica,

secundum quod vult Dionysius ;

sed utraque Deum nominat translative

- nam mystica per creaturas spirituales et invisibiles,

sed symbolica per corporales -

ergo omnis nominatio Dei translativa est.

 

4. Item,

omne nomen divinum est impositum propter nostram instructionem ;

sed omnis nostra doctrina incipit a sensu :

ergo omne nomen Dei accipitur secundum aliquod sensibile ;

sed in Deo nulla est proprietas sensibilis secundum veritatem, sed solum translative :

ergo etc.

 

Contra

 

1. Apostolus dicit ad Ephesios 3, 15, loquens de Deo :
   A quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur ;

sed si paternitas in terris nominatur a paternitate Dei :

ergo Deus proprius et principalius dicitur Pater quam alia,

non ergo translative.

Hoc ipsum dicunt Dionysius et Damascenus,

innitentes huic auctoritati Apostoli.

Inquit enim Damascenus :

ergo etc.

 

2. Item,

beatus Ambrosius dicit, et habetur in littera,

quod triplex est nominum divinorum differentia,

et una ex illis sunt nomina translativa :

non ergo omnia dicuntur translative.

 

3. Item,

quaedam dicuntur de Deo,

quae habent oppositum in omni creatura, ut aeternitas et immensitas ;

sed nomen translativum attenditur secundum aliquam similitudinem :

ergo talia nomina non sunt translativa.

 

4. Item,

quaedam dicuntur de Deo,

quorum significatum est proprie in solo Deo,

ut hoc nomen « bonum » et « qui est »,

Lucae 18, 19 :

Et Augustinus dicit,

quod

 

Respondeo

 

Ad hoc voluerunt quidam dicere,

quod quaedam sunt nomina quae Deus sibi imposuit,

quaedam quae nos ei imposuimus.

Si loquamur de nominibus quae Deus sibi imposuit,

cum ipse se proprie intelligat, huiusmodi nomina sunt propria ;

et talia dicuntur esse « bonum » et « qui est ».

Unde Dionysius videtur velle,

quod illud nomen « bonum » solum sit proprium et principale ;

Damascenus vero, quod illud nomen « qui est » solum est proprium et principale ;

et unus attendit in nomine perfectionem, alter absolutionem, uterque tamen proprietatem.

Si autem loquamur de nominibus, quae nos ei imposuimus,

sic cum non cognoscamus Deum nisi per creaturas,

non eum nominamus nisi per nomina creaturarum ;

et ideo solum translative,

sive quia proprius et prius conveniunt creaturae,

sive quia prius imposita sunt creaturae, quamvis non proprius conveniant creaturae.

Et haec est translatio quaedam,

quamvis, proprie loquendo, sit translatio, quando proprius conveniunt iis, a quibus transferuntur,

ut ridere hominibus proprius quam pratis.

 

 Sed haec positio non videtur stare.

Cum enim nos cognoscamus Deum tripliciter,

scilicet per effectum, per excellentiam et per ablationem,

constat quod omnibus his modis contingit Deum nominare.

Si per effectum, nulla est ibi translatio ;

similiter, si per ablationem, quoniam translatio attenditur secundum aliquam similitudinem :

omnes enim transferentes secundum aliquam similitudinem transferunt.

 

Et propterea aliter dicendum quod

quaedam sunt nomina, quae significant rem,

cuius veritas est in Deo et oppositum in creatura,

ut immensus et aeternus ;

et talia nullo modo transferuntur, nec secundum rem nec secundum impositionem.

Quaedam significant rem,

cuius veritas est in Deo et similitudo eius in creatura,

ut potentia, sapientia et voluntas ;

et talia nomina transferuntur a creaturis ad Deum,

non secundum rem, sed secundum impositionem ;

quia prius imposita sunt creaturis quam Deo, licet prius sint in Deo.

Quaedam sunt nomina, quae significant rem,

cuius veritas est in creatura et consimilis proprietas in Deo,

ut lapis et leo

- res enim significata est in creatura, sed similitudo proprietatis, ut stabilitas et fortitudo in Deo est -

et ista sunt proprie translativa.

Concedendum ergo quod in divinis sunt aliqua nomina translativa, non omnia.

 

[Ad obiecta]

 

1. Ad illud ergo quod obicitur,

quod simplex improprie dicitur,

dicendum quod « dicere » ibi non est nominare, sed enuntiare,

quia simplici non est compositio in essendo,

sed est compositio in enuntiando, et ideo improprie ;

non sic in nominando.

 

Vel dic, quod non omne dictum improprie est dictum translative.

 

2. Ad illud quod obicitur,

quod solum per creaturas intelligitur,

dicendum quod,

quamvis intelligatur solum per creaturas,

non tamen solum per similitudinem,

immo per negationem et dissimilitudinem est cognoscibilis.

 

3. Ad illud quod obicitur,

quod symbolica et mystica theologia nominant Deum translative,

dicendum quod

quamvis mystica nominet Deum translative quantum ad proprietates excellentiae,

tamen non solum sic nominat, sed etiam per abnegationem ;

et ideo non solum translative.

 

4. Ad illud quod obicitur,

quod omnis nostra doctrina incipit a sensu,

dicendum quod verum est ;

et omne nomen aliquid habet sensibile, scilicet vocem, ut audiatur ;

sed non oportet, quod habeat sensibilem significationem,

quia verbum intelligentiae, quod est insensibile, induit vocem sensibilem.

 

 

QUAESTIO IV

Utrum omnia nomina dicta de Deo secundum substantiam dicantur.

 

Quarto et ultimo quaeritur, utrum omnia nomina dicta de Deo dicantur secundum substantiam.

 

Et quod non, immo aliter, ostenditur :

1. Auctoritate Augustini, V De Trinitate :

sed Pater et Filius dicitur ad aliquid :

ergo etc.

 

2. Item,

Boethius, in libro De Trinitate :

ergo relatio vere et proprie manet in Deo,

ergo et modus dicendi relative.

 

3. Item,

hoc ipsum videtur ratione,

quia in divinitate sunt aliqua nomina incommunicabilia,

ut patet in omnibus personalibus ;

sed substantia est communicabilis, cum sit una in tribus :

ergo talia nomina non indicant substantiam :

ergo in divinis est alius modus dicendi quam secundum substantiam.

 

4. Item,

in divinis est alio et alio modo se habere,

quia aliter se habet ad Patrem Filius quam Spiritus sanctus ;

sed non est aliud et aliud esse sive subsistere :

ergo cum hoc contingat intelligere et intellectum dicere,

necesse est, quod sit ibi alius modus dicendi et intelligendi quam secundum substantiam :

ergo etc.

 

Contra

 

1. Omne quod dicitur,

aut dicitur secundum substantiam aut secundum accidens,

quia substantia et accidens sufficienter dividunt ens ;

sed in divinis nihil dicitur secundum accidens :

ergo secundum substantiam.

 

2. Item,

omne quod dicitur,

aut dicitur per se aut non per se.

Si per se, tunc secundum substantiam ;

si non per se, tunc ergo per aliud et in alio ;

sed omnia quae dicuntur de Deo, dicuntur per se :

ergo omnia dicuntur secundum substantiam.

 

3. Item,

dici secundum substantiam et secundum relationem

aut dicit diversitatem a parte rei aut a parte modi intelligendi sive modi dicendi.

Si a parte rei : ergo in Deo est diversitas et compositio ;

si a parte modi dicendi :

tunc cum diversus sit modus dicendi in hoc quod est bonus et in hoc quod est magnus et in hoc quod est Deus

- quia si quaeratur : quantus est Deus ? Respondetur magnus, non respondetur bonus ;

similiter si quaeratur : qualis est Deus ? Respondetur, bonus, non magnus -

ergo non tantum essent duo modi, sed etiam multo plures quam duo.

 

4. Item,

quod respondetur ad quaestionem factam « per quid »,

dicitur secundum substantiam et quantum ad rem et quantum ad modum ;

sed nomina relativa respondentur ad quaestionem factam « per quid » de Deo :

ergo dicuntur secundum substantiam.

Probatio minoris :

Augustinus, in libro De doctrina christiana :

Si quaeratur, quid est Deus, convenienter respondetur : Pater et Filius et Spiritus sanctus.

 

5. Item,

cum quaedam sint in divinis,

quae non dicuntur secundum substantiam nec secundum relationem,

ut hoc nomen « incarnatus », hoc nomen « ingenitus »,

videtur quod ista divisio non complectatur omnia nomina divina.

 

Respondeo

 

Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod est dici diversimode secundum triplicem differentiam.

Uno modo dici diversimode attenditur secundum diversum modum essendi,

qui est per se et per accidens ;

et hoc quidem modo non est dici diversimode in divinis,

quia ista diversitas modi ponit diversitatem essentialem in re dicta ;

et quantum ad hoc unus solus modus dicendi est in Deo.

Nam omnia quae dicuntur de Deo, sunt ipse Deus et eius substantia.

 

Alio modo dici diversimode est secundum diversum modum intelligendi,

qui quidem attenditur secundum aliam et aliam rationem sive medium cognoscendi ;

et sic non tantum est dici diversimode in nominibus divinis, immo omnimode,

quia Deus non tantum cognoscitur per diversa, immo per omnia rerum genera ;

et sic nomina dicta de Deo,

quaedam dicuntur per modum substantiae, ut Deus ;

quaedam per modum quantitatis, ut magnus ;

quaedam per modum qualitatis, ut bonus ; et sic de aliis omnibus.

 

Tertio modo dici diversimode est secundum diversum modum se habendi ;

quod quidem attenditur quantum ad absolutum et ad comparatum sive relatum ;

et hic quidem modus diversitatis minor est quam primus, et maior quam secundus.

Minor quam primus,

quia secundum primum attenditur diversitas essentialis et compositio ;

maior quam secundus,

quia secundum illum nulla omnino attenditur in re distinctio.

 

Secundum autem istum modum attenditur in eo unitas et pluralitas :

unitas secundum absolutum, pluralitas secundum respectum.

Et quantum ad hunc modum sunt solum duo modi dicendi,

scilicet secundum substantiam, ut illa quae dicuntur ad se,

et secundum relationem, ut illa quae dicuntur ad aliquid.

 

Quia vero haec non dicunt alium modum essendi,

ideo haec praedicantur de illis et sunt unum ;

et quia dicunt alium modum se habendi,

ideo secundum illa unitas, secundum haec pluralitas.

Ex his patent obiecta.

 

[Ad obiecta]

 

1. Quod enim obicitur,

quod omne quod dicitur, dicitur secundum substantiam vel secundum accidens,

dicendum quod in divinis habet instantiam, ubi relatio non est accidens,

nec tamen dicitur secundum substantiam.

 

2. Ad illud quod obicitur secundo,

quod omne quod dicitur in divinis, est ens per se,

dicendum quod verum est,

sed tamen non sequitur : dicitur ut ens per se, ergo secundum substantiam,

quia non dicitur : nomen dici secundum substantiam, ut substantia dicitur per se,

sed ut dicitur ad se.

 

3. Ad illud quod obicitur,

qualis sit haec diversitas,

aut secundum rem, aut secundum modum intelligendi,

dicendum quod secundum modum se habendi,

qui non tantum est in nostro intellectu, sed etiam in re.

 

4. Ad illud quod obicitur quarto,

quod nomina relativa respondentur ad interrogationem factam de substantia,

dicendum quod substantia dicitur dupliciter :

aut ens per se aut ad se.

Si ut ens per se,

sic omnia et relativa et absoluta dicunt in Deo substantiam ;

et quia hoc modo substantia respondetur ad quaestionem factam per quid,

ideo omnia possunt responderi.

Si autem dicatur substantia ut ens absolutum, non comparatum,

sic dicitur secundum substantiam, quod dicitur ad se.

Et sic non accipit Augustinus ;

et sic Pater et Filius, et nomina relativa secundum substantiam non dicuntur.

 

5. Ad illud quod ultimo obicitur,

quod multa dicuntur de Deo, quae non dictintur secundum substantiam nec secundum relationem,

dicendum quod dici relative in divinis potest esse dupliciter.

Quaedam enim nomina dicuntur relative ex principali nominis intellectu, quaedam ex consequenti.

 

Et prima differentia dividitur in tres :

quia quaedam significant relationem et dicuntur relative, ut Pater ;

quaedam significant relationem, ut paternitas,

quae non dicitur ad alterum, sed est ipsum quo alterum refertur ;

quaedam dicuntur relative, quia privant relationem, ut ingenitus, improcessibilis ;

tamen ista non est privatio pura, ut infra videbitur.

 

Quae autem important relationem ex consequenti intellectu,

similiter sunt secundum triplicem differentiam.

Quaedam enim dicuntur dici relative,

quia ponuntur pro relativis, ut cum dicitur : Deus generat Deum, id est Pater Filium.

Quaedam dicuntur relative,

quia claudunt in suo significato interius relationem, ut cum dicitur : incarnatus

- sensus enim est, id est carni unitus ;

unio enim dicit relationem, quae singularem personam respicit -

sive assumere carnem et huiusmodi.

Quaedam dicuntur relative,

quia claudunt relationem in suppositis, ut similis et aequalis ;

non enim sunt similes, nisi qui referuntur et distinguuntur.

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

 

Dubium I

 

In parte ista sunt dubitationes circa litteram,

et primo de hoc quod dicit :

quia aut divisiones Augustini et Ambrosii sunt sufficientes aut non.

Si sic : ergo Magister superflue addit ;

si dicantur insufficientes, pro inconvenienti est habendum.

Respondeo

Dicendum quod nec divisio Augustini nec Ambrosii est diminuta ;

nec additio Magistri superflua,

quoniam membra divisionis Magistri includuntur in membris divisionis Ambrosii.

Illa enim est per immediata ;

cum enim sit trimembris, reducitur ad has divisiones :

quia omne nomen Dei aut est proprium aut translativum ;

si proprium, aut spectat ad substantiam aut ad personas.

Magister autem ista membra magis specificat,

quia nomen aliquod potest spectare ad unitatem substantiae ab aeterno vel ex tempore ;

similiter ad personas ab aeterno vel ex tempore ;

et ad personas dupliciter :

vel divisim, ut hoc nomen « Pater », vel simul et coniunctim, ut hoc nomen « Trinitas » ;

et ita sunt sex membra.

 

Dubium II

 

Item,

quaeritur de hoc quod dicit,

quod

Videtur enim male dicere,

quia

ergo etc.

Respondeo

Dicendum quod hoc nomen « Trinitas » deficit in duobus a nomine proprie collectivo.

Primo, quia illa quae nomen collectivum colligit, habent simpliciter diversitatem ;

et secundo, quia habent unitatem secundum quid ; sed e contra est in nomine « Trinitatis ».

Tamen in hoc est similitudo,

quia sicut nomen collectivum plures simul dicit et de nullo per se praedicatur,

ita nec hoc nomen « Trinitas » praedicatur de aliqua personarum, et tamen omnes simul importat ;

et ideo Magister non dicit, quod sit collectivum simpliciter, sed quasi.

 

QUINQUE REGULAE DE NOMINIBUS DIVINIS

 

Circa hoc notandum,

quod ex verbis Augustini, quae hic ponuntur et in libro De Trinitate,

eliciuntur quinque regulae de nominibus divinis.

 

Prima est haec :

omne nomen, quod dicitur de Deo,

dicitur secundum substantiam vel secundum relationem,

excepto hoc nomine « homo ».

 

Secunda est haec :

omne nomen, quod dicitur de tribus personis,

ita quod de qualibet singulariter,

dicitur secundum substantiam,

exceptis nominibus partitivis.

 

Tertia est haec :

omne nomen dictum secundum substantiam

praedicatur de tribus personis simul sumtis singulariter,

excepto hoc nomine « persona ».

 

Quarta est haec :

omne nomen dictum de Deo respectu creaturae

indicat essentiam,

exceptis his quae pertinent ad unionem.

 

Quinta est haec :

omne nomen, quod dicitur de Deo ex tempore et non dicitur de personis singulis,

praedicat notionem vel quasi ;

hoc dicitur propter hoc nomen « missus », quod dicit esse ab alio.

 

Dubium III

Item,

quaeritur de hoc quod, dicit :

quia cum dicamus tres potentes,

videtur quod pari ratione possumus dicere tres omnipotentes.

Respondeo

Dicendum quod verbum semper adiective et in adiacentia significat,

et ideo semper trahit numerum a supposito ;

similiter participium manens participium, quia habet naturam verbi.

Sed nomen,

quia in quiete significat, aliquando substantivatur,

et quando numeratur,

tunc numeratur sicut nomen substantivum a parte suae formae.

Et ideo, quia « potens » potest esse participium, « omnipotens » est nomen tantum :

ideo non sic recipitur tres omnipotentes sicut tres potentes,

nisi « omnipotens » sit adiectivum vel adiective retentum.

 

Ratio autem, quare « omnipotens » non potest esse participium, est propter compositionem,

quam non admittit verbum.

Participium enim, ut dicit Grammaticus, transit in nomen quatuor modis :

scilicet compositione, ut indoctus ;

comparatione, ut doctior ;

constructione, ut amans illius ;

temporis amissione, ut amandus, secundum quod idem significat vel idem sonat, quod amari dignus.

 

Dubium IV

Item,

quaeritur de ratione ista Augustini :

Si est participatione magnus, ergo magnitudo est maior quam ipse,

et ponitur ibi :

Et videtur ista ratio non valere.

Non enim valet :

iste est albedine albus per participationem ;

ergo albedo est albior vel maior quam ipse.

Respondeo

Dicendum quod ratio Augustini bona est et fundatur supra ipsam nominis expositionem,

quia participare est partem capere,

et si partem capit, ergo minus est quam totum.

Quod ergo obicitur de albedine,

dicendum quod est esse maius dupliciter :

vel quantum ad esse, vel quantum ad posse.

 

Dicendum igitur quod participatio subiecti attenditur respectu formae universalis

et quamvis ipsa sit tota in subiecto quantum ad esse,

non tamen quantum ad posse, quia potest in aliis esse ;

Deo autem nihil potest esse maius nec quantum ad esse, nec quantum ad posse.

Et ideo argumentum Augustini bene tenet,

quod Deus nihil possit participare.

 

Aliter potest dici quod argumentum Augustini bene tenet in his formis,

quae natae sunt aliquid denominare per essentiam ;

et in talibus,

quod est per participationem reducitur ad illud quod est per essentiam ;

et quandocumque sic est,

illud quod est ens per essentiam, excellit illud quod habet ens per participationem.

Si ergo magnitudo est magna per essentiam, et Deus per participationem,

necessario sequitur, quod magnitudo est maior quam Deus.

Non sic est de albedine,

quia non est nata se denominare nec de aliquo per essentiam praedicari, denominando illud.