DISTINCTIO XI

De transsubstantiatione.

 

A. De modo conversionis.

B. Oppositio.

 

 

DIVISIO TEXTUS

Si autem quaeritur, qualis sit illa, etc.

Hic incipit Magister agere de modo conversionis.

Et dividitur in tres partes :

in quarum prima tangit conversionem ex parte actus transsubstantiationis, et ex parte terminorum.

In secunda autem, tangit modum conversionis ex parte formarum remanentium : et haec incipit in distinctione XII, ibi, A : Sub alia etiam specie tribus de causis, etc. Et ibidem tangit de materia huius sacramenti.

In tertia autem, tangit actus sacramentales : ut fractio, partitio, et comestio, super quid sint ? Utrum super formam remanentem, vel super aliud aliquid in sacramento ? et hoc tangit in distinctione XIII, ibi, A : Solet etiam quaeri de fractione et partitione, etc.

 

Circa primum autem in residuo huius distinctionis facit Magister in Littera quaestionem : et ad solutionem huius tres opiniones inducit, aliquas probans, et aliam improbans per auctoritates.

Quaestio autem est haec, utrum illa conversio sit formalis, aut substantialis ? Et determinat, quod non est formalis : quia forma remanet, transmutatum autem secundum formam non remanet.

Et postea solvendo inducit tres opiniones, quae patent in Littera, et ex disputatione patebit intentio capituli : quia omnes tres opiniones in uno capitulo inducuntur.

 

 

ARTICULUS I.

An in sacramento corporis Christi sit aliqua conversio sive transmutatio ?

 

Quaeramus ergo circa principium capituli quatuor : scilicet, an sit in hoc sacramento aliqua conversio ?

Secundo, cuiusmodi conversio, vel transmutatio ?

Tertio, utrum illa transmutatio sit in tempore vel subito ?

Quarto, et ultimo quaeritur, qualiter se habeat ad transmutationem creationis, et operationem naturae, et operationem illam qua fiunt miracula ? Et ibidem determinabitur, utrum sit mirabilis, vel miraculosa ?

 

Ad primum horum sic proceditur :

1. In omni transmutatione necesse est accipere subiectum, et duo extrema inter quae fit transmutatio : subiectum autem est quod est idem sub utroque extremorum, licet differant secundum formam et esse : in sacramento autem non est accipere sic : ergo non est aliqua transmutatio in sacramento. Probatur autem prima per dicta omnium Philosophorum. Cum enim transmutatio sit via ad esse, oportet eam esse in aliquo sicut in subiecto. Similiter cum transmutatur, fit renovatio situs, vel esse, vel formae alicuius accidentalis : et oportet esse duo extrema, unum a quo, et alterum ad quod fit transmutatio. Secunda autem probatur per hoc quod nihil additur corpori Christi : nec aliquid secundum materiam est sub forma corporis Christi post consecrationem, quod ante modo fuit.
2. Item, si est transmutatio : aut est secundum totum, aut secundum partem. Si secundum totum, ita quod totum manens totum ad alium transfertur situm, tunc erit loci mutatio, quod est falsum. Si autem secundum partem : aut essentialem, et tunc erit generatio, vel corruptio : aut accidentalem, et tunc erit alteratio, vel augmentatio, vel diminutio. Constat autem, quod nihil horum est. Ergo patet, quod nulla transmutatio est in sacramento.
3. Si forte tu dicas, quod illae rationes non tenent hic, sed tantum in mutatione naturali : haec autem mutatio est mirabilis. Contra : In omnibus mirabilibus mutationibus video, quod est potentia obedientiae quae postea terminata est sub actu mirabiliter inducto, et manet sub illo. Licet enim caecus non possit videre, cum collata sit ei potentia, terminata illa et completa, manet sub visu restituto per miraculum. Ergo videtur, quod etiam hic aliquid panis in quo fundatur potentia obedientia conversionis in corpus Christi, maneat sub actu corporis Christi : nihil autem manet, ut dicunt Sancti : ergo non est hic aliqua converso, vel transmutatio, ut videtur.
4. Item, Boetius in libro de Duabus naturis in una persona Christi, dicit, quod omnis transmutatio est secundum aliquid commune. Cum ergo Auctor dicat hoc tractando materiam fidei, videtur quod teneat hoc etiam hic in sacramentis quae fide accipiuntur : ergo si esset transsubstantiatio hic, oporteret aliquid unum numero et substantia prius esse sub forma panis et vini, et postea sub forma corporis Christi.
5. Item, idem eodem modo manens nullo modo mutatur : ergo a destructione consequentis, si mutatur aliquid idem et unum, non manet eodem modo : diversus autem modus non attenditur nisi penes diversitatem formae panis, et postea sub forma corporis Christi : ergo aliquid idem et unum est primo sub forma panis, et postea sub forma corporis Christi : sed hoc falsum est, ut dicitur ab omnibus, et in Littera probatur esse falsum per dicta Sanctorum : ergo nihil immutatur in sacramento : ergo nulla est in eo transmutatio, ut videtur.
6. Si forte tu dicas, quod aliter est in operibus naturae : quia Deus operando, non quaerit materiam supra quam operetur : sicut creatio est actus divinus non quaerens materiam nec supponens, et ita potest facere transmutationem quae non fundatur in aliquo transmutato. Si, inquam, sic dicas, illud videtur absurdum, et contra fidem, triplici ratione. Primo quidem : quia creatio est ex nihilo : sed transsubstantiatio est de pane et vino, unde praesupponit sibi ens de quo fit, sed non creatio.

Secundo : quia transsubstantiatio quae est in sacramento, est alicuius, et non potest dici, quod nullius : transsubstantiatio autem quae est alicuius, aut est illius ut ad quod, aut illius ut in quo et a quo : non autem est hic ut ad quod : quia sic non diceretur transsubstantiatio panis, sed potius corporis Christi : ergo dicetur alicuius ut in quo, et sic habetur propositum : et si est ibi transmutatio aliqua, videtur quod manet ibi aliquid commune, quod prius improbatum est : ergo non est transmutatio aliqua.

Tertio vero, quia non quaeritur, in rebus quid Deus possit facere, sed quid in rebus possit fieri, ut dicit Augustinus in IV super Genesim ad litteram : sed nec intellectus capit, nec natura sustinet, quod transmutatio sit a tota substantia rei, id est, a forma et materia : quia potius esset annihilatio, quam transmutatio : ergo non est in sacramento aliqua transmutatio, ut videtur : quia si esset, a tota substantia rei esset.

 

Solutio. Dicendum hic videtur sine praeiudicio melioris sententiae, quod in sacramento isto est transmutatio, quae proprie transsubstantiatio vocatur : eo quod est a tota substantia rei in totam substantiam rei alterius, hoc est, a tota substantia panis et vini in totam substantiam corporis et sanguinis Iesu Christi quantum ad formam substantialem et materiam, et desinit totum compositum panis et vini quantum ad substantialia, et est ibi totus Christus quoad materiam. Utrum autem panis annihiletur, vel non : erit postea quaestio in hoc eodem capitulo, ubi disputabitur secunda opinio.

 

Dicendum ergo ad primum, quod in veritate in omni transmutatione necesse est habere duo extrema, sed non est necesse in omni transmutatione haberi subiectum. Et est instantia in creatione : cuius ratio est, quia non est vere transmutatio transmutatio enim dicit fieri ipsius rei, et exitum eius de potentia ad actum. Cum autem res est in actu illo, tunc non est sub forma a qua est transmutatio, nec est sub illa ad quam est nisi in potentia tantum, et est ipsa transmutatio actus quidam imperfectus et permixtus potentiae, et ideo tale fieri non est sine motu, et motus non potest esse nisi in eo quod movetur, propter quod oportet aliquid subiici tali transmutationi. Est autem transmutatio quae non est motus, sed mutatio sola. Et haec est duplex, scilicet ab agente physico : et sic est generatio simplex absolute considerata, et sic iterum indiget subiecto, eo quod agens physice non agit, nisi subiecta sibi materia aliqua in quam agat. Est etiam agens primum infinitae virtutis, cuius transmutatio est sine motu et indivisibilis, eo quod nihil est ibi nisi existentia huius ex illo, et post esse suum substantiale : et ideo non oportet ibi subiici materiam aliquam : unde meo iudicio illa transmutatio non habet nisi terminos, et non subiectum commune quod est tertium in mutatione physica.

 

Ad aliud dicendum, quod bene conceditur, quod nulla transmutatio quae a Philosophis ponitur, est hic : quia nec ipsi posuerunt omnes : sed illas tantum in quibus est exitus de potentia ad actum, qui actus prius est in potentia mutari quam mutatum esse.

Ad aliud quod obicitur de operibus miraculorum, dicendum quod miracula sunt ad restaurandum defectiones naturae, ut quando caeci illuminantur, et huiusmodi. Et ideo necesse est in eis esse potentiam naturalem perfectam, per actum inductum miraculose : quia si natura posset inducere sic actum, non alium induceret quam eumdem : sed opus huius sacramenti totum est gratiae ad nutrimentum spiritus, et ideo nihil corporeae potentiae potest in eo manere : sed in ipso accipimus spiritum cui sumus uniendi, non quidem mutatum in se vel in alio, quia sic non esset perfectus, sed eodem modo manentem.

Ad aliud dicendum, quod Boetius loquitur contra Nestorium et Eutychetem haereticos, ponentes quod substantia divina in unione naturarum in Christo conversa fuerit in humanam, sicut aqua in vinum convertitur. Et hoc improbat ipse per illa principia, quod non transmutantur ad invicem, nisi quorum est materia una communicabilis utrique : et non vult dicere, quod nulla transmutatio divina sit, quae non supponat materiam aliquam quae sit subiectum transmutationis. Unde illud non contradicit isti, quod licet sit in materia divina fidei, non tamen quantum ad eumdem modum articuli vel mutationis.

Ad aliud dicendum, quod bene conceditur, quod panis non eodem modo se habet : sed est non eodem modo se habere quoad totam substantiam et formam, et non habere se eodem modo quoad partem substantialem vel accidentalem. Dico igitur, quod non eodem modo se habet in tota substantia, quia transmutatur a tota substantia : Christus autem eodem modo se habet tunc, et ante, et post, eo quod nihil additur ei nec aliquid advenit.

Ad ultimum est magis difficile respondere : quia hoc est contra totum quod hactenus suppositum est in solutione : dici tamen potest, quod licet transsubstantiatio praesupponat sibi ens ex quo fit : non tamen praesupponit sibi, ut materiam quae una sit in actu eius a quo et in quo fit transsubstantiatio : quia sic non esset transsubstantiatio a tota substantia, sed a forma substantiali tantum : et ideo nihil remanet : quia sicut actui creationis in quantum actio, nihil subiicitur ut subiectum, ita etiam isti transsubstantiationi nihil subiicitur ut subiectum : sed verum est, quod dissimile est in termino a quo : quia ibi non praesupponitur ens, sed nihil, sed hic praesupponitur ens.

Ad aliud dicendum, quod in veritate transmutatio est alicuius non in quo, sed ut a quo, unde denominat id a quo est : quia illud transmutatur, et illud est ens, et non cedit in non ens, licet sit mutatio a tota substantia. Ad hoc autem quod contra hoc obicitur, dicendum quod panis formae accidentales manent, et non forma substantialis, et quoad hanc est ibi transmutatio.

Si autem aliquis obiciat, quod species transmutationum magis distinguuntur penes terminum ad quem, quam a quo, ut generatio, et corruptio, et huiusmodi : ergo et ista debet distingui penes terminum ad quem. Dicendum, quod non sequitur : quia illae transmutationes sunt via in actu a quo specificantur, et inducunt illum, et actus ille est in potentia exeunte ad actum purum potentiae non permixtum. Sed hic non est ita : quia non puto tutum esse concedere, quod haec transmutatio aliquo modo attingat corpus Christi : unde non fundatur nisi in altero terminorum secundum quod dicit mutationem. Tamen quidam sunt qui dicunt duos esse terminos huius mutationis, ut mutatio est a tota substantia existente, in totam substantiam existentem : de hoc autem infra inquiretur.

Ad ultimum dicendum, quod Augustinus loquitur ibi de institutione operum naturae, scilicet qualiter aqua est super caelos, et huiusmodi : in quibus quidam ignorantes volunt evadere, quod essent potentiae Dei attribuenda : et in illo casu est verum quod dicit : quia cum creavit mundum, non disposuit partes mundi secundum potestatem suam, sed potius secundum exigentiam uniuscuiusque naturae, secundum quod haec conservatur ab illa, et iuvat ad mundi propagationem : hic autem totius cursus operis mirabilis est : et ideo non valet hic dictum illud, sicut nec in aliis miraculis.

 

 

ARTICULUS II.

Qualis est huiusmodi transmutatio vel conversio ?

 

Secundo quaeritur, cuiusmodi mutatio vel conversio sit ista quae est in sacramento ?

Videtur enim, quod non sit a tota substantia.

1. Si enim sit mutatio a tota substantia, non manebit postea actus illius substantiae proprius : ergo a destructione concedentis, si maneat actus substantiae proprius, non est mutatio a tota substantia : sed manet actus substantiae qui est reficere : ergo manet substantia vel aliquid substantiae : et sic non est mutatio a tota substantia.
2. Item, Damascenus dicit, quod sicut ex duplici sumus substantia, scilicet anima et carne : ita duplex est cibus : substantiae enim panis coniunxit divinitatem ut faceret nobis edulium : ergo videtur, quod substantia panis manet.
3. Item, in aliis sacramentis sicut in baptismo, confirmatione, etc., manet substantia materiae : ergo videtur, quod etiam hic manere debeat : cum ergo substantia panis sit materia, materia debet ibi manere, et non est mutatio ab ipsa, ut videtur.
4. Item, fundamento non manente, nihil eorum quae sunt superaedificata, manent : accidens autem aedificatur quoad esse super substantiam, sicut super fundamentum : ergo substantia non manente, nec accidens illius substantiae manet : sed manet accidens : ergo manet substantia illius accidentis, ut videtur.
5. Item, communiter dicitur, quod accidentalis forma manet, ideo quia aliter non duceret in rationem cibi : et hoc est contra rationem sacramenti, de cuius ratione est quod sit sensibile signum aliud faciens venire in notitiam. Constat autem, quod licet accidens faciat ad cognitionem eius quod quid est, tamen unumquodque verius cognoscitur forma substantiali, quam accidentali : ergo ratio et cognitio cibi quae in sacramento accipienda est, verius et melius accipitur per formam substantialem, quam accidentalem : ergo magis debet manere forma substantialis, quam accidentalis.

Item, omne quod mutatur, est aliter se habens quam prius : sed quod causatur a tota substantia, non habet se aliter post mutationem, quia annihilatum est : ergo non debet esse transmutatio a tota substantia, ut videtur.

6. Item, non videtur esse intelligibile, quod aliquid mutetur a tota substantia : quod enim mutatur, hoc aliter se habet quam prius : quod autem aliter se habet quam prius, aliud est nunc quam prius fuit : ergo oportet, quod maneat aliquid eius nunc ut prius : non igitur est mutatio a tota substantia, ut videtur.
7. Praeterea, detur, quod mutetur aliquid a tota substantia ipsius : ergo nihil manet : nec enim forma, nec materia : cuius autem nihil manet, nihil illius in aliquid convertitur : substantiae autem panis si mutatio est a tota sub stantia, nihil manet : ergo nihil eius convertitur in aliud : ergo substantia panis non convertitur in corpus Christi, quod est contra omnes, quia nulla est hic transsubstantiatio nisi panis et vini in corpus Christi, ut videtur omnibus.
8. Item, aliud est hoc esse hoc, et aliud est hoc transmutari in hoc, et aliud est hoc esse post hoc. Cum igitur dicitur panis transmutari in corpus Christi, oportet quod secundum unum illorum sensuum dicatur, scilicet quod panis sit corpus Christi sine transmutatione, et hoc est falsum : quia panis et corpus Christi disparata sunt, et unum removetur ab altero, ut homo et asinus. Aut quod mutatur in illud : et cum omne quod transmutatur, prius sit in fieri quam in facto esse, oporteret quod quandoque panis fieret corpus Christi, quod est falsum, quia sic corpus Christi esset in potentia et in exitu de potentia ad actum, et inciperet esse de novo : omne enim quod exit de potentia ad actum, est novum et generatum vel simpliciter vel secundum aliquid sui. Et haec omnia fides circa corpus Christi abhorret. Si autem tertio modo dicatur, quod idem sit transmutari in hoc quod est hoc esse post illud. Contra : Non est intelligibile, quod de pane post panem fiat corpus Christi sine mutatione media : ergo videtur, quod non sit ille sensus.
9. Praeterea, si sic panis erit corpus Christi, tunc quandoque verum erit dicere, panis est corpus Christi : quidquid enim erit in futuro verum, in aliquo praesenti verificabitur : numquam autem verum erit dicere, panis est corpus Christi : ergo haec numquam fuit vera, panis erit corpus Christi.
10. Praeterea, cum dicitur : Hoc fit hoc, quid supponit ly hoc ? Si panem, tunc panis erit corpus Christi, quod iam improbatum est : si aliud, tunc aliud quam panis convertitur in corpus Christi, quod falsum est.

 

Solutio. Dicendum sine praeiudicio, quod in materia ista et in materia de Trinitate non sunt sufficientia verba quae exprimant modum divinae operationis : sed balbutiendo in quantum possumus, excelsa Dei resonamus : unde puto, quod verius ista transmutatio vocatur transsubstantiatio, sicut etiam quidam antiquorum dixerunt : et modus eius est quod sit a tota substantia, panis quoad formam, et quoad materiam, ita scilicet, quod de toto composito quoad essentiales partes nihil maneat.

 

Ad primum ergo dicendum, quod non oportet, quod actus proprius substantiae non maneat, non manente substantia : actus enim substantiae est mediantibus viribus et potentiis : potentiae autem sunt proprietates quae non sunt de esse primo, sed secundo : et ideo in ista transsubstantiatione manet actus cibandi et reficiendi in potentiis, fundatus in his quae immediate consequuntur compositionem panis, quae sunt sapor, et quantitas, et huiusmodi : sed si illa non manerent, tunc verum esset, quod actus proprius panis etiam non maneret.

Si autem obiciatur per auctoritatem qua dicit Damascenus, quod destructa substantia non manet eius actus proprius, videtur dicendum quod ipse intelligit de destructione in toto quoad essentialia et potentias consequentes substantiam : talis autem destructio non est hic, et ideo mutatione facta a toto substantiae, adhuc manet actus substantiae.

Ad aliud dicendum, quod dictum Damasceni intelligitur quoad formas et accidentia panis, quibus Deus Dominicum coniunxit corpus : ergo non quoad substantiam panis manentem.

Ad aliud dicendum, quod non est hic simile et in aliis sacramentis : quia in aliis sacramentis actus divinus non est supra materiam, quae oculis subiicitur, sed potius super animam suscipientis sacramentum, et illam transmutat alterando ad gratiam : in isto autem sacramento propter rem contentam in sacramento extra suscipientem, de qua dictum est supra, actus divinus est supra materiam quae oculis subiicitur in sacramento. Et ideo illa transsubstantiatur.

Ad aliud dicendum, quod substantia fundat accidens quoad esse : sed duplex est usus accidentis. Unus est in materia : et in hoc necesse est, quod fundetur in substantia. Alter est ad opus divinum ostendendum : et in hoc non est necesse quod fundetur in substantia, sed sufficit sibi continentia virtutis divinae cuius opus demonstrat, ut signum ostendit signatum : et sic est hic : unde non oportet, quod subiecto sublato non maneat accidens. De hoc tamen infra quaeretur in sequenti distinctione capituli ultimi.

Ad aliud dicendum, quod forma substantialis proprie est unius secundum esse, et diversorum specie non est forma substantialis una, et ideo non facit innotescere nisi illud cuius est forma proprie : et ideo si forma substantialis maneret, duceret in panis substantiam, et non in substantiam corporis Christi, et sic esset occasio erroris. Sed de accidentali forma non est sic : quia accidens est proprium plurium, et potest ducere in ipsum cuius ipsum est proprium, praecipue consignificando proprietates diversas, sicut illa est, quod ex multis granis colligitur panis, et corpus Christi verum de multis guttis sanguinis et multis membris, mysticum autem de multis fidelibus, et sic de aliis quae in parte sua tacta sunt. Et ideo accidens verius ducit in rationem cibi, quam alterius modi ens, sive fuerit forma accidentalis, sive forma substantialis : et ideo manet ad usum sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod hic dicitur aliquid mutari, ita quod mutari sit idem quod a tota substantia transsubstantiari, et in tali mutatione non est necesse, quod aliquid unum habeat se diversimode, sed tantum quod ipsum secundum se totum convertatur in aliud totum : sed ratio illa est de mutatione physica, et tales plures solutae sunt in praecedenti articulo quaestionis.

Ad aliud dicendum, quod medius intellectus est hic, scilicet quod convertitur in illud : sed non sequitur, quod sit in potentia in illo : quia, sicut prius dictum est, ista transsubstantiatio non habet fieri proprie dicta, nec habet ad hoc subiectum commune utrique terminorum, sed est simplex conversio totius in totum.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, panis fit corpus Christi, in sensu in quo ista recipitur, demonstratur substantia panis quae oculis subiicitur sub accidentibus sensibilibus : et non sequitur id quod ulterius infertur : quia fieri est hic transsubstantiari a tota substantia.

Et bene concedo, quod haec non est vera, panis erit corpus Christi : et de hoc infra est quaestio in hoc eodem capitulo : nec sequitur, quod aliquando sit verum dicere, quod panis est corpus Christi : ideo quia illud fieri dicitur a tota substantia transmutari, et tunc nec panis manet, nec aliquid de substantia panis, gratia cuius verificetur ista, panis est corpus Christi.

 

 

ARTICULUS III.

Utrum illa transmutatio fiat subito sive successive ?

 

Tertio quaeritur, utrum illa transmutatio fiat successive vel subito ?

Videtur autem, quod successive : quia

1. Virtus transsubstantiandi est verbum, secundum quod est in prolatione : sed in prolatione est successive : ergo operatur transsubstantiationem successive.
2. Item, verbum cum dictum est, non est : nihil autem operatur cum non est : ergo verbum non operatur, cum dictum est : ergo operatur prout est in actu dicendi : sed in actu dicendi est successive : ergo transsubstantiationem operatur successive.
3. Item, quidquid habet totum, praecipue discretum, hoc habet a partibus : haec autem oratio, Hoc est corpus meum, est quoddam totum quantitatis distinctae, vel distincta quantitas : ergo virtutem operandi habet a partibus : partes autem sibi succedunt : ergo operatur successive, ut videtur.

 

Sed contra hoc est, quod

1. Omne quod transmutatur in aliud successive, prius est in medio, quam in extremo : medium autem neutrum extremorum est : ergo aliquando est, quando nec panis, nec corpus Christi est : quod falsum est, quia sic transsubstantiationi aliquid subiiceretur, quod iamdudum improbatum est.
2. Item, omne quod mutatur successive, disponitur dispositionibus contrariis formae a qua mutatur, sicut aer, quando fit ignis, accipit dispositiones ignis quae contrariantur formae aeris : sed in ista transsubstantiatione manent omnia accidentia panis : ergo non disponitur contrariis dispositionibus formae panis : ergo non mutatur successive.
3. Item, supra habitum est, quod virtus Verbi increati operatur in verbo creato, ut est habitum in Littera, quod invisibilis sacerdos et Spiritus sanctus in verbo creato operantur : horum autem operatio non est successiva, sed subita.

 

Ad hoc autem dico, quod quaeritur de instanti conversionis, in quo ultimo est panis, et in quo primo est corpus Christi ?

Aut enim hoc est unum instans, aut diversa. Si unum. Contra : Instanti in quo ultimo est panis, verum est dicere, quod est panis : et sequitur a disparatis, quod ipsum non est corpus Christi : sed in quo primo est corpus Christi, sequitur quod verum est dicere, quod ipsum est corpus Christi. Si ergo illa sunt idem instans, in eodem instanti est illud corpus Christi, et non est corpus Christi : ergo contradictoria sunt simul vera respectu eiusdem instantis : ergo contradictio non est oppositio cuius non est medium secundum se, quod est contra philosophiam Aristotelis. Si autem sunt diversa instantia, et inter quaelibet duo est tempus : ergo tempus est post instans, in quo ultimo est panis, et ante instans in quo primo est corpus Christi : ergo in toto illo tempore intermedio, nec est panis, nec corpus Christi, quod falsum est.

Ad hoc autem quidam volunt dicere quod in veritate motus mensuratur tempore, et finis motus sine tempore : unde finis motus est motum esse, finis fieri factum esse : et ideo factum esse corporis Christi, mensuratur instanti : sed ultimum esse panis, cum hoc sit mutari, mensuratur tempore : tempus autem bene continuatur ad motum esse, ita quod nihil intercedit medium : et ideo dicunt, quod ultimo est panis in tempore, sed nunc primo corpus Christi in nunc. Ad hanc rationem confirmandam etiam alia potest induci ratio : quia cum ex aere fit ignis, desiccatio aeris est cum motu factum autem esse ignis, est terminus motus, et sine motu : ergo mensuratur diversis. Et similiter est transmutatio panis cum motu : sed factum esse corporis Christi sine motu est : et ideo unum mensuratur tempore, et aliud nunc ad quod continuatur tempus illud. Tertia ratio confirmans illud idem est haec quia in continuo permanente habente positionem in partibus, sunt duo termini in actu, scilicet primum punctum, et ultimum : et non est recipere actu penultimum punctum, vel id quod sequitur primum : quia illa non sunt nisi in potentia, et ubicumque designetur quantitas lineae, ibi inter duo puncta erit linea, licet non possit signari nisi in puncto : ergo similiter erit in successivo continuo, quod est accipere nunc ad quod continuatur tempus ut ad terminum, et illud est in termino transsubstantiationis, in quo scilicet primo est corpus Christi : non tamen est accipere penultimum ante hoc, sed potius totum tempus usque ad illud nunc, in quo toto desinit panis, et hoc tempus continuatur ad nunc, et hoc non est inconveniens. Sic ergo dixerunt quidam, et bene esset dictum, ut videtur, de mutatione physica : sed ad propositum nihil valet, quod sic probatur : Supra iam probatum est, quod non est ibi mutatio quae sit fieri successive : sola autem talis mutatio mensuratur tempore, et non alia divina quae est in sacramento : ergo esset panis in ultimo instanti sine motu : ergo sicut verum est dicere in toto tempore et in quolibet instanti quod est post illud in quo primo fuit corpus Christi, quod ipsum est corpus Christi : ita verum est in quolibet instanti quod est ante ipsum, quod ipsum est panis. Et sic sequitur primum inconveniens. Item, Esse mensuratur nunc, sicut mutatio tempore : sed in toto illo tempore non est nisi esse panis, et non mutatio aliqua : ergo in quolibet nunc verificatur, quod est panis.

Ideo fuerunt alii qui dixerunt, quod in veritate panis est, et corpus Christi in uno instanti : sed tamen non sequitur contradictoria esse simul vera : quia non sunt secundum idem in instanti illo quia instans illud est principium futuri, et sic in ipso est corpus Christi : et est finis praeteriti, et sic in ipso est substantia panis. Quod autem hoc non sit verum, nec possit stare, sic probatur : Quod instans est principium futuri, et finis praeteriti, hoc non facit ipsum instans esse divisibile : sicut nec punctum quod accipitur ut finis unius partis lineae, et ut principium alterius. In illo ergo indivisibili secundum esse : aut hoc quod est in altari, est sub forma panis, aut sub forma corporis Christi, aut sub utraque, aut sub neutra. Si sub forma panis : ergo nihil eius est quod sit sub forma corporis Christi. Probatio. Detur enim, quod aliquid eius sit in quo sit sub forma corporis Christi, sequitur tunc, quod instans sit divisibile, quod falsum est. Si ergo nihil eius est in quo sit forma corporis Christi, non erunt in eodem instanti forma panis et forma corporis Christi, et sic illa positio est falsa. Si autem sub forma corporis Christi, per eumdem modum sequitur, quod nihil sit illius instantis in quo sit sub forma panis, et sic redeundum iterum quod in eodem instanti nihil sit sub forma panis et corporis Christi. Si autem sub utraque parte est in eodem instanti : ergo in uno indivisibili secundum esse accepto, possum dicere quod est panis, et est corpus Christi : ergo in illo est verum dicere, quod panis est corpus Christi, et e converso, quod falsum est : ergo in illo instanti non est sub utraque forma : ergo sub neutra, et hoc iterum falsum est : quia sic quandoque nec esset panis, nec corpus Christi, et materia quandoque esset sub nulla forma : quae omnia impossibilia sunt.

Ideo iterum sunt alii qui dicere praesumunt, quod in veritate in uno indivisibili est panis et corpus Christi : sed in uno indivisibili bene concedunt esse prius et posterius, dicentes quod est prius et posterius tempore, et haec non sunt in uno indivisibili : et est prius et posterius natura, et haec bene sunt in uno indivisibili : unde prius natura panis est, et posterius natura corpus Christi. Hoc autem confirmant duabus rationibus, quarum una est a simili : sint enim duae lineae sibi per longitudinem coniunctae eodem spatio, constat quod illae contingent se in puncto uno : et punctum illud refertur ad utrumque secundum prius et posterius natura. A simili dicunt hic : quia duo esse sunt, scilicet esse panis, et esse corporis Christi, quae se contingunt in uno indivisibili temporis, in quo unum cedit non alii, sed in alterum sine omni mutatione media : et secundum prius natura est ibi esse panis, et secundum posterius est ibi esse corporis Christi. Alia ratio est : quia, sicut probatum est supra, in hoc sacramento nulla est mutatio, sed mutatum esse potius : et tamen sequitur necessario mutari : ergo praecedit mutatum esse, non tempore, sed natura solum.

Sed quod iterum hoc nihil sit, videtur posse probari sic : Coniunctis duabus lineis in puncto, punctum scilicet spatii super quod coniunguntur, in veritate non efficitur propter hoc actu in continuo, sed tantum in potentia. Probatio. Coniunctis enim sic lineis, linea quidem consequetur, et continget lineam : sed quod punctum punctum sequatur, hoc est per accidens, quia non habet hoc nisi in quantum est terminus lineae. Si ergo conveniunt ista in puncto per accidens, patet quod non signant per hoc aliquid punctum in continuo, quod per se sit tamquam locus in quo se contingent. Praeterea, Talem contactum non est possibile esse nisi in lineis mathematicis secundum Philosophum, qui dicit quod recto in quantum recto multa accidunt, ut tangere aeneam sphaeram in puncto : non tamen tangit hoc separatum rectum : nos autem quaerimus hic mensuram : sed esse naturae panis est in ultimo, et corporis Christi in primo : unde non videtur facere ad propositum. Item, licet mutari praecedat in quibusdam mutatum esse tempore, et in quibusdam natura tantum : tamen impossibile est intelligere, quod una sit mensura utriusque : ergo videtur, quod etiam hoc non sit simile. Item, Mensurae differunt secundum mensurata : ergo esse panis mensuratur mensura congrua sibi : cum igitur sit corpus mutabile, mensurabitur tempore, vel nunc temporis : corpus autem Christi in esse suo cum sit immutabile, non mensurabitur tempore, vel nunc temporis : corpus ergo Christi in esse suo cum sit immutabile, non habebit eiusdem rationis mensuram : ergo mensurabitur nunc aevi, vel aevo : constat autem, quod illa non sunt idem : ergo nec in eodem nunc est esse panis, et esse corporis Christi, nec etiam eiusdem speciei in mensura, ut videtur. Item, Sine mutatione panis non transit panis in corpus Christi, sed mutatione eius corpus Christi incipit esse hic : sed non est eadem mensura mutari, et non mutari : ergo ista non sunt in ratione unius nunc, nec in ratione unius mensurae. Et hoc concedebat qui me docuit.

Sed hoc iterum non videtur verum : quia dicit Philosophus in penultima propositione Causarum, quod inter esse cuius est substantia et actio in momento aeternitatis, et esse cuius substantia et actio est in momento temporis, est medium, et est res cuius substantia est in momento aeternitatis, et actio eius in momento temporis. Licet ergo corpus Christi immutabile sit quoad substantiam et accidentia, tamen mutabile est quoad locum sive mobile : constat enim, quod incipit esse hic : ergo hoc ipsum quod nunc est hic, et ante non fuit hic, aliquo mensuratur et constat, quod non nunc aevi vel aeternitatis, quia illa sunt mensurae eodem modo se habentium : relinquitur ergo, quod mensuratur nunc temporis. Et sic redit difficultas prima opinionis.

Ideo sunt alii magis profundantes sermonem, et dicentes, quod in tempore non omnino est, sicut in continuo habente positionem in suis partibus : et sequuntur in hoc Avicennam et Averroem quorum unus in libro de Sufficientia, Averroes autem super ultimum caput quarti Physicorum dicit, quod in continuo quocumque habente positionem est accipere duo indivisibilia, quae actu sunt in continuo, licet non sint separata secundum esse, ut in linea est accipere duo puncta, et in superficie duas lineas : sed de tempore non est accipere nisi unum nunc, quod est tota essentia sive substantia temporis, licet non sit temporis esse : quia esse temporis est continuitas prioris et posterioris in ipso nunc. Unde dicunt, quod accipiendo tempus in sua natura, non est accipere duo nunc, sed unum solum. Si autem accipiatur prout est mensura motus, quem excellit tempus, sic possunt duo signari nunc, et inter illa est tempus, sicut in motu esse primum post quod est motus, et esse ultimum, hoc est accipiendo nunc prout est mensurans secundum esse primum et secundum esse ultimum. Et hoc modo dicunt, quod bene contingit signare duo nunc se consequentia, quando illa non sunt in eodem : sicut dicunt in linea non esse nisi unum punctum in quo linea terminatur actu, et penultimum non est accipere : si autem dividatur linea, tunc erunt duo se consequentia in duabus lineis : sic dicunt hic, quod in mensura eiusdem motus est accipere unum nunc in quo terminatur motus, et non est accipere penultimum illius motus propter motus indivisibilitatem : si tamen aliquis motus terminetur ad proximum nunc, tunc significatur in comparatione ad illum, et tunc erunt duo nunc in comparatione duorum terminorum duorum motuum, inter quae non est tempus medium. Sed in uno motu dicunt hoc esse impossibile, sicut in uno motu ante terminum motus non est nisi tempus usque ad terminum motus illius. Dicunt igitur isti sic, quod in duobus nunc est ultimo panis et primo corpus Christi : et haec duo sequuntur se, et non est incertum tempus medium : quia illud Philosophi accipitur de nunc signatis respectu eiusdem motus, et non de nunc signatis respectu duorum esse inter quae nihil continuat. Sed hoc mirum videtur esse : quaecumque enim ordinantur ad invicem secundum praecedere et subsequi, necesse est quod in aliquo se contingant. Si igitur esse panis in quiete mensuratur uno nunc, et esse corporis Christi alio, oportet necessario aliquid continuans inter illa ponere, in quo unum transit in alterum : ille enim transitus non est esse panis, nec esse corporis Christi, ut videtur.

 

Solutio. Puto, quod nulli harum opinionum praeiudicandum sit. Ego autem magis puto ultimam esse eligendam, et fere concordat cum illa qui est antepenultima : quia illae duae probabiliores sunt.

 

Ad id autem quod contra hanc ultimam obicitur, dicendum quod in veritate non est tertium in quo contingant, sive quo sit ille transitus, eo quod non fit hic transitus per modum motus de potentia ad actum, sed potius esse post esse, et actus post actum, et transitus non est nisi secundum rationem terminorum, et non secundum rationem medii quod est substantia motus vel mutationis : et tunc non discordat a penultima, nisi in hoc quod illa dicit secundum nunc esse aevi : et multi dixerunt, quod unum est nunc aevi et temporis, et secundum hoc solvendum est ad obiectum quod contra factum est, quia Christum esse hic non dicit motum nec motus terminum, et ideo proprie non mensuratur nunc temporis, sed nunc aevi, scilicet quia non est coniunctio prioris et posterioris in successione motus : sed si habet prius et posterius, hoc erit in ordine naturae.

Pro aliis opinionibus respondeat quilibet pro libito, qui eligit aliquam earum.

 

Ad id autem quod primo quaeritur, utrum transsubstantiatio sit subita, vel in tempore ? Dicendum, quod absque dubio subita est : quia multae derisiones sequerentur, si successiva esse poneretur.

Ad id autem quod contra obicitur, per ea quae dicta sunt in quaestione de forma sacramenti, et in quaestione de virtute verborum, faciliter patet solutio.

Et dicendum ad primum, quod illa oratio non accipitur in vi orationis tantum, sed etiam in vi institutionis quae simplex et una est, et secundum quod refertur ad signatum et per illud ad Verbum increatum quod operatur in ea : et ideo licet successive proferatur, non tamen successive operatur.

Ad aliud dicendum, quod nihil operatur cum omnino non est : sed cum haec oratio referatur ad Verbum increatum, et ad institutionem, secundum virtutem operandi manet, licet transeat secundum actum prolationis, sicut dicit Augustinus super Ioannem, quod vox transit, et verbum remanet etiam post prolationem.

Ad ultimum dicendum, quod illud discretum quod est oratio quae est forma sacramenti, licet discretas habeat partes, tamen refertur ad alia qui non sunt discreta, scilicet ad signatum, et institutionem, et Verbum, et virtute illorum operatur secundum quod illa sunt in oratione prolata : et ideo non valet illa obiectio quae procedit ac si illa oratio in prolatione operaretur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

 

 

ARTICULUS IV.

Quomodo haec transmutatio se habeat ad operationem naturae, et mirabilium sive miraculorum ?

 

Quarto quaeritur, qualiter haec transmutatio se habeat ad operationem naturae, et mirabilium sive miraculorum ?

Videtur autem, quod ipsa aliquid habeat de natura.

1. Potentia enim obedientiae est in omni creatura ad voluntatem Creatoris. Potentia autem aliquid addit super essentiam. Ergo dispositio aliqua inest creaturae qua hoc possit fieri. Licet ergo ex parte agentis non sit per naturam, tamen ex parte conversorum, scilicet panis et vini aliquid videtur habere de natura.
2. Item, Augustinus super Genesim vult, quod Deus tam rationes naturalium quam mirabilium indidit operibus creationis : ratio autem est ordinans ad formam aliquam : cum igitur ratio huius conversionis fuerit in operibus sex dierum, est in materia corporum conversorum aliqua ratio quare hoc possit fieri : ergo aliquid habet de natura.
3. Item, aut est secundum naturam, aut contra naturam. Si contra naturam, cum Deus naturam rationabiliter instituit : ergo veniendo contra naturam, venit contra suum institutum : ergo venit contra ordinem suae sapientiae et iustitia : ergo venit contra seipsum, quod absurdum est. Si autem secundum naturam, tunc habetur propositum, quod aliquid habet de natura.

 

Ulterius quaeritur, qualiter se habet ad miracula ?

1. Actus enim miraculorum potentia inest subiecto circa quod fit : quod patet cum caecus illuminatur. Visus enim potentia inest homini etiam per naturam : sed divino opere potentia restituitur corrupto organo. Et similiter de illo quod minus videtur, potentia pariendi inest virgini, et partus inest ei potentialiter : numquid ergo potest dici similiter, quod panis potentia sit corpus Christi ? Et videtur quod sic per similia inducta.
2. Item, quidquid actu fit aliquid, prius potentia fuit illud : panis autem transsubstantiatur in corpus Christi : ergo prius potentia fuit illud : sed quidquid potentia est aliquid, secundum eamdem potentiam manentem in subiecto subiicitur illi : panis autem potentia est corpus Christi : ergo secundum subiectum est potentia subiectiva formae corporis Christi : ergo materia panis manet in corpore Christi, quod absurdum est, et negatur in Littera. Probatio primae : quia cum aer fit ignis, subiectum eiusdem potentiae quod est materiae aeris, manet in igne. Et similiter est de omnibus tam naturalibus, quam mirabilibus. Secunda autem supponitur ab adversario.

 

Solutio. Ut mihi videtur, non oportet hic multum immorari : quia ego concedo, quod illa transsubstantiatio non est naturalis nec miraculosa, sed mirabilis quia miraculum est quod fit praeter spem, et hoc est arduum insolitum : istud autem non fit praeter spem, imo fit cum spei certitudine : quia certificatur spes ex verbis Domini : et ideo etiam non est insolitum, eo quod vi verbi Domini habetur usus et cursus illius operationis, sicut vi naturae certificatur et frequentatur cursus naturae : relinquitur ergo, quod sit opus mirabile, eo quod nos cognoscendo et operando, non possumus in illud, cum tamen speremus illud solitum nobis ex vi sermonis Domini.

 

Ad id ergo quod primo quaeritur, dicendum videtur, quod nihil omnino habet de natura nec ex parte materiae, nec ex parte agentis, quia materia est panis et vinum, agens autem verbum.

Ad id autem quod obicitur de potentia obedientiae, dicendum quod potentia obedientiae nihil addit super rei substantiam : cuius probatio est : quia si aliquid addit, cum res et substantia rei secundum naturam sit prior illo, potest abstrahi per intellectum substantia rei ab illo addito : abstrahatur ergo : tunc potentia obedientiae non erit in re illa : ergo non potest fieri de ea quod Creator vult, quod est haeresis : igitur relinquitur, quod res substantialiter sit potentia, quidquid vult Creator. Unde prima obiectio processit ex falsis.

Ad aliud dicendum, quod rationes illae prout ad miraculum referuntur (ut dicit Augustinus) non sunt in re quod sic fiat, sed ut de quo possit fieri : non enim habuit prima conditio ut de costa fieret mulier, sed potius ut de ea fieri posset. Unde ratio ista non ponit aliquam dispositionem super rei substantiam, sed ordinem tantum ad voluntatem Creatoris.

Ad aliud dicendum, quod illa divisio non est sufficiens : quaedam enim nec secundum naturam sunt, nec contra naturam sunt, sed supra naturam, scilicet omnia in quae natura non potest nisi obediendo : et tale est illud, et alia miracula.

 

Ad id quod ulterius quaeritur, iam patet solutio per illa quae ante dicta sunt.

Ad id autem quod obicitur primo, dicendum quod hoc non est nisi in quibusdam miraculis, et differenter : quia si potentia ad actum miraculi datur subiecto, tunc actus manet subiecto coniunctus per potentiam datam. Si autem manet in subiecto opposita dispositio ad actum, subiectum est sub actu sicut potentia indisposita, et ideo est tunc miraculosus actus, ut in partu virginis manente virgine : hic autem nec subiectum manet, nec dispositio aliqua, sed est mutatio a tota substantia subiecti, ut prius est habitum : et ideo illud est mirabile supra omnia mirabilia.

Ad aliud dicendum, quod haec propositio est falsa, Quidquid sit aliquid quocumque modo, prius potentia fuit illud : dicit enim Commentator super IX Metaphysicae, quod nihil est potentia in aliquo proprie loquendo, nisi quod uno motore educitur de illo, ut haec faba in semine fabae, quia movente calore solis, educitur de illo, et ideo in semine est potentia, non in terra. Et verum est, quod ipse loquitur de potentia propinqua : sed hoc etiam de remota falsum est : quia in natura non est aliquid de potentia materiali, quod non habeat aliquam potentiam unam in natura agentem et complentem et educentem illam potentiam materialem ad actum : et hoc non est ita : quia nec substantia manet, nec aliquid : et ideo falsum est quod proponit.

 

 

C. Augustinus in libro Sententiarum Prosperi.

 

ARTICULUS V.

An mutatio qui est in sacramento Eucharistiae, sit similis mutationi quae dicitur augmentum ? et, an adiuncta sit ei loci mutatio ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, C, circa initium : Quod ergo corpus Christi, panis mutatione, etc.

Videtur enim ex hoc quod ista mutatio non sit similis mutationi quae est augmentum : quod est

1. Contra Damascenum, qui dicit, quod est similis.
2. Sed hoc iterum videtur falsum per hoc quod dicit Philosophus, quod augmentum est praeexistentis magnitudinis additamentum : magnitudini autem Christi non est additio aliqua : ergo non habet similitudinem cum augmento.
3. Praeterea, Philosophus dicit, quod ubi est augmentum, augetur totum secundum formam, licet non totum secundum materiam : et hoc iterum non convenit hic : quia Christus in forma non augetur.
4. Item, ubi est augmentum corporis, oportet quod illud quod auget sit potentia caro quanta, ut dicit Philosophus : panis non est potentia caro quanta Christi : ergo non auget : non ergo ista transsubstantiatio habet similitudinem cum augmento, sicut Damascenus dicit.

Si forte tu dicas, sicut etiam videtur velle Damascenus, quod non est similis in omnibus augmentatio, sed in hoc tantum quod augmentatum est ita quod augens convertatur in id quod ante existit secundum formam et speciem, quia in corpus convertitur auctum quod prius erat : et ita hic panis convertitur in id quod prius erat secundum formam et esse, quia in corpus Christi. Si, inquam, sic dicas. Contra : Nutrimentum etiam convertitur in praeexistens, et non est potentia nisi substantia nutriti, et non potentia quanta : augmentum autem quod convertitur in praeexistens est potentia caro, et quanta : ergo magis illa transsubstantiatio assimilatur nutrimento quam augmento, ut videtur : et ideo male assimilat eam augmento Ioannes Damascenus.

 

Ulterius quaeritur, utrum loci mutatio sit adiuncta huic transsubstantiationi ?

Videtur enim, quod sic :

1. Omni enim augmento est adiuncta quaedam loci mutatio secundum quod mutatio loci dicitur in maiori loco esse quam prius : sed ista transmutatio similis est augmento, ut dicit Damascenus : ergo ei adiuncta est loci mutatio.
2. Item, loci mutatio accidit illi quod est ubi non erat prius : ex transsubstantiatione autem fit corpus Christi ubi non erat prius : ergo transsubstantiationi adiuncta est loci mutatio.
3. Item, quod non est essentialiter ubique, si debet essentialiter esse ubi non erat prius, necesse est quod veniat illuc per motum qui est loci mutatio : corpus autem Christi non est ubique essentialiter : ergo si debeat esse in loco ubi non erat prius, necesse est quod veniat illuc per motum qui est loci mutatio.

 

Sed contra hoc est quod

1. Dicit Damascenus ibi non esse loci mutatione.
2. Item, quidquid movendo mutat locum, accedendo ad locum ubi non erat prius, recedit a loco ubi erat prius : sed corpus Christi non recedit a loco in quo erat prius : ergo nec movetur localiter ad locum ubi prius non erat. Prima patet per se. Secunda supponitur a fide et Littera : quia non recedit a caelo, quando est in altari : ergo nec per hoc quod est in uno altari, minus est in alio.

 

Solutio. Dicendum videtur sine praeiudicio, quod non satis congrue potest assimilari ista transsubstantiatio alicui motui vel transmutationi quae est secundum naturam : sustinendo tamen quod dicit Damascenus, dici potest, quod in augmento est quod auget, et quod augetur : ex parte autem augentis est corruptio secundum substantiam augentis, quia necesse est quod formam propriam amittat et assimiletur ei quod auget. Unde ex parte illa nulla est similitudo. Ex parte autem augmentati sunt multa : secundum terminos motus est quantitas imperfecta, et perfecta, et iterum ex parte illa non est similitudo. Et etiam est ibi quod ad se converso dat formam et speciem prius existentem, et quoAd illud solum est similitudo, ut dicit Damascenus.

Et per hoc patet solutio ad tria prima.

 

Ad aliud dicendum, quod nutrimentum restituit deperditum et sanat indigentiam, et ideo nutrimento non poterat congrue comparari : augmentum autem est ad perfectionem corporis secundum quantitatem debitam, et illi comparatur secundum aliquid : tamen puto, quod illa auctoritas Damasceni non sit extendenda : quia tutius est dicere, quod nulli motui vel mutationi assimilatur.

 

Ad illud autem quod ulterius quaeritur : Si habeat loci mutationem adiunctam ? Dicendum, quod nullo modo.

Ad primum autem obiectum contra, dicendum quod non est hic augmentum, licet sit aliquid simile augmento quoad aliquid.

Ad aliud dicendum, quod hoc non sufficit ad loci mutationem, quod aliquid sit ubi non erat prius : sed oportet cum hoc quod etiam recedat a loco in quo erat prius : et hoc non est hic, sicut patet in obiecto facto in contrarium.

Ad aliud dicendum, quod licet corpus Christi non essentialiter sit ubique, est tamen in pluribus locis essentialiter, sicut supra ostensum est : obiectio autem facta non valet, nisi de eo quod essentialiter non potest esse nisi in loco uno.

Quae autem sit causa huius, requirendum est, ubi ostendebatur, quod corpus Christi pluribus modis comparatur ad locum.

 

 

ARTICULUS VI.

An istae locutiones sint concedendae, panis potest esse corpus Christi : panis mutatur in corpus Christi ;

Corpus Christi fuit panis ; panis erit corpus Christi ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : Alii vero concedunt, etc.

Haec quaestio utilis est, quae locutiones sunt concedendae in huiusmodi transmutationis sermone, et quae non ?

 

Subiiciantur autem exempla de quatuor modis loquendi qui extrahuntur in Littera :

et primo de locutionibus cum verbo copulante potentiam cum recto apponente, ut, panis potest esse corpus Christi.

Secundo, cum verbis notantibus motum vel mutationem cum recto vel obliquo, ut cum dicitur, Panis fit corpus Christi, vel, panis mutatur in corpus Christi.

Tertio, de his quae fiunt cum praepositione, ut cum dicitur, de pane fit corpus Christi.

Quarto et ultimo, de his in quibus sunt verba substantiva secundum differentiam temporis quae sunt praeteritum et futurum.

 

Quaeratur ergo primo de hac, panis potest esse corpus Christi.

Videtur quod sit vera : quia

1. Ita dicit Ambrosius : Quod est panis, ex consecratione potest esse corpus Christi.
2. Item, panis mutatur in corpus Christi : quidquid autem in aliquid mutatur, potest esse illud : ergo panis potest esse corpus Christi.
3. Item, hac in Littera saepius scribuntur.

Sed contra :

1. Duplex est potentia, scilicet materialis, et activa : constat autem, quod potentia activa panis non potest esse corpus Christi : nulla potentia est in pane quae possit panem facere corpus Christi : ergo relinquitur, quod sit potentia passiva. Sed contra : Nulla est potentia passiva quae per aliquam activam compleri non possit in natura : ergo si potentia passiva ad corpus Christi est in pane, aliqua activa naturalis complebit eam, quod falsum est.
2. Item, appetitus potentiae materialis terminatur in actu illius potentiae, quando habet eum : nullus autem appetitus est substantiae panis ad formam substantialem Christi, cum materia panis non possit natura consequi talem : ergo potentia materialis non est in pane ad corpus Christi : ergo haec est falsa, Panis potest esse corpus Christi.

 

Secundo quaeritur de hac, panis fit corpus Christi, vel, panis mutatur in corpus Christi.

Videtur autem, quod prima sit vera : quia

1. Saepius ponitur in Littera ab Ambrosio et Augustino.
2. Item, Damascenus : Christus fecit ea, scilicet panem et vinum, corpus suum et sanguinem sed quod Christus fecit, hoc quandoque fiebat : ergo tunc verum erat dicere, Panis fit corpus Christi.
3. Item, Damascenus : Interrogas causam, qualiter panis fit corpus Christi ? respondeo ego tibi, quod Spiritus sanctus supervenit, et facit hoc. Ex hoc accipitur primo in quaestione, quod panis fit corpus Christi : et iterum secundo in responsione quae supponit hoc quod est quaesitum.

Sed contra :

1. Quod fit, nisi fieri in infinitum sit, quandoque terminatur ad factum esse : ergo quandoque verum est dicere, Corpus Christi factum est de pane, quod falsum est, quia factum est de purissimis sanguinibus gloriosae Virginis, ut dicitur in Littera.
2. Item, quod fit, quando factum est, illud est quod est factum : sed panis fit corpus Christi : ergo cum corpus Christi factum est, possumus dicere, quod panis est corpus Christi, et hoc est falsum.
3. Item, quod fit ab alio, dispositiones recipit ab eo transmutantes substantiam vel formas accidentales : ergo si panis fit, prius disponitur ad transmutationem : et hoc iam ante negatum est in quaestione de transmutatione ista.
4. Item, fieri vult habere subiectum ut naturam quae maneat in utroque terminorum transmutationis : hoc autem hic non esse supra probatum est.

Contra secundam autem locutionem iam prius obiectum est ubi quaesitum erat, Utrum aliqua mutatio sit in sacramento isto ?

 

Tertio quaeritur de hac, de pane fit corpus Christi.

Videtur autem esse concedenda ex hoc quod saepius scribitur in Littera a diversis Sanctis.

Sed contra :

1. Quidquid fit de alio, aut est novum, aut aliquod novum fit circa ipsum : sed corpus Christi nec est novum, nec aliquid novum fit circa ipsum : ergo corpus Christi non fit de aliquo : ergo non fit de pane.
2. Praeterea, si vera esset, sequeretur supra habitum inconveniens : quia quod fit de aliquo, ipso facto, de illo verum est dicere, quod ipsum est factum de illo : ergo de corpore Christi facto de pane verum est dicere, corpus Christi factum est de pane, quod falsum est, cum non sit factum nisi de sanguine gloriosae Virginis.

 

Quarto quaeritur de hac, corpus Christi fuit panis, vel, panis erit corpus Christi.

Videtur enim, quod sint verae : quia

1. Dicit Ambrosius : Quod erat panis ante consecrationem, est iam corpus Christi post consecrationem.
2. Item, Augustinus in libro Sententiarum Prosperi : Fideliter fatemur panem esse et vinum ante consecrationem quod natura formavit, post consecrationem vero carnem Christi et sanguinem quod benedictio consecravit.
3. Item, Augustinus in libro de Trinitate : Corpus Christi dicimus illud, quod ex fructibus terrae acceptum, et prece mystica consecratum sumimus in memoriam Dominicae passionis. Et est in Littera. Ergo videtur, quod non tantum cum praeterito et futuro sit, sed etiam cum praesenti verum sit dicere, Panis est corpus Christi.

Sed contra hoc obicitur :

Cum dicitur, quod fuit panis, est corpus Christi, etc., ly quod est relativum identitatis : ergo vult habere eamdem substantiam in antecedente et consequente : sive autem illa sit forma, sive materia, sive compositum, semper locutio est falsa : ergo omnes illae sunt simpliciter falsae.

 

Solutio. Sine praeiudicio hic videtur dicendum, quod illae de quibus primo quaeritur, omnes falsae sunt, praecipue absolute, propter illam propositionem, quod cuius est potentia, eius etiam est actus : unde si esset potentia naturae, esset etiam actus naturae. Et ideo pro regula ab antiquis Doctoribus ponebatur in hac scientia, quod locutiones de transsubstantiatione cum hoc verbo potest, et recto sequenti, omnes sunt falsae : et si inveniuntur a Sanctis, non sunt extendendae, sed glossandae.

 

Dicendum ergo ad primum, quod Ambrosius non dicit simpliciter, Panis potest esse corpus Christi, sed potest esse consecratione divina : et hoc est idem, quod potest potestate operante in sacramento : et hoc verum est : quia propter determinationem ly potest copulat non potentiam materialem vel activam panis, sed potius divinam, cuius est uti creatura ad libitum.

Ad aliud dicendum, quod non sequitur, si panis mutetur in corpus Christi, quod possit esse corpus Christi : actus enim non infert potentiam, nisi quando actus sequens est eiusdem cuius est potentia praecedens : et hoc non est hic verum : sicut etiam non sequitur, Virgo peperit, ergo Virgo potuit parere sine determinatione : sed si determinetur sic, Virgo potuit parere potentia divina, vel huiusmodi, tunc sequitur, quia tunc potentia et actus retorquentur ad idem.

Ad aliud patet solutio per ante dicta.

 

Ad id quod secundo quaeritur dicendum, quod prima falsa est, haec scilicet, Panis fit corpus Christi : quia fieri copulat factionem circa aliquod subiectum, et dicit aliquid novum : et neutrum horum competit transsubstantiationi. Si autem invenitur in auctoritate in Littera, et in Damasceno, solvendum est, ita quod fieri dicat transsubstantiari, et rectus mutetur in obliquum, ut sit sensus, panis fit corpus Christi, id est, panis transsubstantiatur in corpus Christi, quod facit Spiritus sanctus, secundum quod genus faciendi copulat quemcumque modum faciendi, et non physicam tantum actionem. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad secundum autem videtur dicendum, quod concedi debet, quia ly mutatur in sacra Scriptura multiplicem copulat mutationem : sunt autem plures mutationes in sacra Scriptura non habentes subiectum et tunc praecipue concedenda est, quando obliquus determinat verbum potest, ut dicatur, Panis mutatur in corpus Christi, et tunc mutatur dicit mutationem quae est transsubstantiatio.

 

Ad id quod tertio quaeritur, videtur mihi sine praeiudicio loquendo, quod plures rationes habet quare non est concedenda : sed propterea quod non habemus verba quibus mysteria Dei proferamus, haec a Sanctis multoties invenitur et a Doctoribus concessa sub illo sensu, quod ly de praepositio non notat materiam, ut cum dicitur, de ferro fit cultellus : nec potestatem, ut cum dicitur, Filius Virginis est de Spiritu sancto : sed potius notat tantum ordinem termini a quo est transsubstantiatio, ut cum dicitur, de mane fit meridies. Et quod verbum fiendi non copulat fieri, sed potius mutationem divinam talem quae hic competit, id est, cui nihil subiicitur, quae est a tota rei substantia in totam substantiam alterius rei sine mutatione illius.

Et per hoc patet solutio ad totum, quod contra illas locutiones quaeritur. Et idem iudicium est de illa, Ex pane fit corpus Christi : sed si diceretur, A pane fit corpus Christi, falsa esset : quia dicit causam efficientem.

 

Ad id igitur quod quarto quaeritur, dicendum quod absque dubio omnes illae absolute falsae sunt propter hanc regulam : Quidquid est verum de praeterito, fuit ad hoc praesens in quo verificabatur unde si corpus Christi fuit panis, necesse est ad hoc praesens fuisse, in quo verum fuit dicere, Corpus Christi est panis : et quidquid erit verum in futuro, necesse est ad hoc praesens fore in quo verum est dicere, panis est corpus Christi quorum utrumque falsum est. Unde tales locutiones absolute sunt falsae et negandae.

Ad id autem quod obicitur, dicendum quod relativum non refert ibi substantiam eamdem, sed potius diversas sub eisdem accidentibus, afficientibus quidem primam et continentibus, continentibus autem secundam et non afficientibus. Unde cum dicitur, Id quod est panis ante consecrationem, est corpus Christi post consecrationem, sensus est, sub illo sub quo erat panis ante consecrationem, est corpus Christi post consecrationem : sicut paulo ante dicit Magister quod in talibus locutionibus utuntur Sancti tropo, quo solent res significantes rerum sortiri vocabula quas significant. Et hic tropus a Donato dicitur metonymia.

Et per hoc patet solutio ad totum.

 

 

D. Asserunt quidam dictum panem transire in corpus Christi.

 

ARTICULUS VII.

An panis in consecratione annihiletur, aut in praeiacentem materiam redigatur ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, D : Quidam vero sic dicunt conversionem illam, etc.

Haec enim quaestio est valde utilis de collatione harum trium opinionum, quas Magister tangit in Littera.

Quia vero de una illarum omnes praecedentes quaestiones sunt, scilicet quod panis non manet, neque annihilatur, sed fit transsubstantiatio a tota substantia panis in totam substantiam Christi : ideo de hac nihil amplius dicemus : sed de secunda et tertia faciemus quaestionem.

Quia vero secunda dicit panem aut annihilari, aut in praeiacentem materiam converti, ideo quaeratur de illa.

Et videtur, quod sit verissima ista, et minus habens difficultatis, sic :

1. In huius sacramenti transsubstantiatione id quod modo est panis, iam non erit panis, nec simpliciter, nec aliquid illius panis remanebit : quidquid autem nec simpliciter manet, nec aliquid eius, aut annihilatur, aut in praeiacentem materiam convertitur. In aliis transmutationibus naturalibus hoc possumus videre, scilicet cum ex aere fit ignis : si enim nihil aeris maneret in igne, nec in aliquo alio corpore, esset ipsa mutatio idem quod annihilatio aeris. Sed nihil panis manet in se, vel in corpore Christi. Ergo videtur, quod transsubstantiatio sit idem quod panis annihilatio.
2. Item, quidquid ibi est terminus mutationis a quo, quod in nulla ratione causae se habet ad id in quod est transmutatio, non salvatur in se, nec in illo in quod transmutatur : panis autem sic se habet ad corpus Christi : ergo nec in se salvatur, nec in corpore Christi : ergo aut annihilatur, aut convertitur in aliud.
3. Item, idem est nihil quod non ens absolute : sed transsubstantiatione facta, haec est falsa : panis iste est ens : ergo eius contradictoria est vera : panis iste non est ens : ergo et ista : panis iste est non ens : quia negativa de infinito praedicato, aequipollet affirmativae etiam de praedicato infinito : ergo panis est nihil : et hoc fit per transsubstantiationem : ergo per transsubstantiationem annihilatur.
4. Item, generatio succedens corruptioni non tollit corruptionem praecedentem : ergo etiam existentia corporis Christi in altari postquam non fuit, non tollit desitionem panis praecedentem : ergo videtur, quod panis desinat esse : ergo annihilatur.
5. Item, cum dicitur : De nihilo fit aliquid, ibi praepositio non notat nisi ordinem : et similiter cum dicitur, De pane fit corpus Christi : ergo de re panis nihil manet in succedenti pani, et non manet in alio : ergo annihilatur.
6. Item, uniuscuiusque substantiae est aliquis actus proprius : ergo non existente illo actu nihil existit de substantia : sed proprius actus panis qui est reficere corpus, non manet : ergo nec substantia : substantia autem non manens, nec secundum formam, nec secundum materiam, nec secundum compositum, annihilatur : ergo substantia panis annihilatur.
7. Item, omnis res cadit in nihilum, cuius esse non conservatur : sed esse panis hic non conservatur : ergo substantia panis cedit in nihilum.
8. Item, ponamus quod universum sic convertatur ut panis, universum nec in se, nec in Christo est aliquid vel Christus : ergo universum est annihilatum : ergo a simili etiam panis est annihilatus.
9. Item, in omni transmutato in quo aliquid manet, est productio alicuius : sed in hac transmutatione nihil novi producitur, ut supra probatum est saepius : ergo nihil manet de transmutato : ergo nihil de pane : ergo annihilatur.

 

Sed contra hoc obicitur : quia

1. Deus non est causa destructionis alicuius naturae : ergo praecipue in sacramento pietatis maximae non destruit creaturam aliquam : ergo non annihilabit panem, sed continebit eum in esse.
2. Item, quidquid convertitur in aliquid, eo ipso impossibile est converti in nihilum, quia nihil et aliquid ad modum contradictionis opponuntur : substantia vero panis convertitur in aliquid, quia in corpus Christi : ergo impossibile est eam converti in nihilum : ergo non annihilatur.

 

Solutio. Dicendum videtur, quod substantia panis non annihilatur : et tamen nec in se manet, nec in aliquo sui in Christo. Haec autem opinio videtur esse consona verbis Sanctorum : unde quamvis sit minus intelligibilis, tamen eligenda mihi videtur propter sanctos Patres, quorum inspirata revelatio praeiudicat argumentis quae possunt fieri contra hanc materiam.

 

Dicendum igitur ad primum, quod non sequitur : si id quod modo est panis, nec simpliciter, nec secundum aliquid sui maneat, quod annihiletur. Et est fere una responsio ad omnia, scilicet quod res mutatae manent secundum exigentiam suae mutationis : in mutatione enim quae est de subiecto ad subiectum, manet subiectum, et non accidens : manet autem subiectum secundum materiam et formam et totum compositum ex illis : in mutatione autem quae est de non subiecto ad subiectum, vel de subiecto ad non subiectum, sicut est generatio, et corruptio, manet materia, sed non forma substantialis vel accidentalis. Sed in ista mutatione quae est de tota natura et substantia subiecti in totam substantiam alterius subiecti, manet quidem accidens, sed nihil de substantialibus : sed est aliud secundum quod est corpus Christi factum per transsubstantiationem, et ideo non est conversum in nihilum.

 

Ad idem dicendum, quod non est simile de aliis transmutationibus ad istam : quia aliae transmutationes sunt a tota substantia, sed manente ad minus materia : hic autem est mutatio a tota substantia in totam substantiam alterius.

Ad aliud dicendum, quod illud non sequitur, quod in nulla ratione causae se habet, etc., quod in nihil convertatur : hoc enim verum est in his quae faciunt transmutationem et sunt imperfecta ad augendum : Dominus autem hic transmutavit, et ideo ipse sine aliqua causa convertit unum in aliud per seipsum : et ideo non annihilatur.

Ad aliud dicendum, quod panis non est ens post transmutationem, sicut ignis non est ens post corruptionem : et non sequitur, quod sit annihilatus, quia est in aliud conversus : unde ad diminutionem procedit illa ratio : deberet enim addi, non est ens et non est in aliud conversus : ergo est nihil, vel est non ens.

Ad aliud dicendum, quod sicut generatio sequens non tollit corruptionem praecedentem : ita nec adventus corporis Christi in altari, tollit transsubstantiationem panis : sed non infert desitionem in esse, quoniam non est idem transsubstantiari et desinere esse.

Ad aliud dicendum, quod licet praepositio de non notet nisi ordinem, non tamen infert annihilationem : quia illius est causa, quia conversio est a tota substantia in totum corpus Christi : et ideo quia est tota substantia, non potest dicere materiam : et quia est in totam, non potest esse annihilatio.

Ad aliud dicendum, quod actus proprius substantiae panis non manet, quia nec substantia panis : sed non sequitur, quod sit annihilata, eo quod est in aliud conversa, et illius actus invenitur, qui est reficere mentem.

Ad aliud dicendum, quod hoc est verum de re cuius esse in nullo conservatur, nec in aliquid transmutatur : et ideo diminute proponitur, quando dicitur, res cedit in nihilum cuius esse non conservatur : hoc enim est falsum in omni transmutatione substantiali : unde patet, quod hoc argumentum non valet.

Ad aliud dicendum, quod facta tali positione, non sequitur universum annihilatum esse, eadem de causa quae dicta est, scilicet quia est in aliud conversum : et inde non sequitur, non manet in se nec in aliquo sui : ergo est annihilatum : sed sequitur : ergo est annihilatum, vel tota substantia conversa est in aliud.

Ad aliud dicendum, quod hoc non sequitur nisi de illis transmutationibus quae non sunt a tota substantia, sicut saepius supra dictum est : quod enim mutatur a tota substantia in totam substantiam alterius praeexistentem, non annihilatur, nec manet, nec aliquid novum in tali mutatione producitur.

 

 

ARTICULUS VIII.

An in sacramento Eucharistiae cum corpore Christi maneat substantia panis et vini ?

 

Secundo quaeritur de tertia opinione quam tangit, ibi, D, circa initium : Alii vero putaverunt ibi substantiam panis et vini remanere, etc.

Illa vero opinio probabilior videtur inter omnes : quia

1. De natura et ratione corporis dictum est, cum sit gloriosum, quod potest esse cum quolibet alio corpore, et in eodem loco : ergo etiam cum pane potest esse sub eisdem accidentibus, et sub eodem loco : cum ergo maneat effectus panis qui est cibare corporaliter, videtur quod nihil probabilius possit dici, quam quod corpus Christi sit cum pane et in eodem loco.
2. Item, non est intelligibile qualiter accidens secundum esse acceptum sit sine subiecto : constat autem, quod ibi est accidens secundum esse, quia videtur album et rotundum, et tangitur durum : ergo illud accidens erit in aliquo sicut in subiecto : non autem in corpore Christi : ergo in substantia panis : oportet ergo substantiam panis manere.
3. Item, ex hoc minor occasio derisionis sequeretur infidelibus, cum ipsi non credant hoc sacramentum, propterea quod vident et tangunt substantiam aliquam, quae non est corpus Christi quia nutrit corpus materiale : ergo videtur, quod hoc probabilius dicatur quam aliquod aliud.
4. Praeterea, forma accidentalis non dividitur nisi per accidens : sed constat, quod ibi aliquid dividitur : ergo illud divisum per se non potest esse forma accidentalis tantum : ergo aliqua substantia cui innititur : ergo videtur, quod ibi maneat substantia panis.
5. Item, si destruitur substantia panis, aliquid erit eam destruens : aut ergo corpus Christi, aut Deus, aut aliquid agens in contrarium. Non corpus Christi : quia hoc non venit ad destruendum, cum possit esse in eodem loco. Similiter non destruit eam Deus : quia Deus conservator rerum est, et non destructor. Ita videtur, quod per nihil agens in contrarium destruatur : quia tunc non manerent accidentia : panis enim non ratione substantiae pateretur a contrario, sed ratione formarum : quia substantiae nihil est contrarium. Ergo cum nihil destruat substantiam panis, videtur quod ipsa substantia panis maneat.

 

Sed contra :

1. Si substantia panis manet : tunc falsus est sermo Domini, dicens, Hoc est corpus meum : quia tunc substantia panis per sua accidentia oculis subiecta demonstratur per pronomen.
2. Praeterea, in Littera plures auctoritates inducuntur ad hoc quod nulla substantia est ibi, nisi tantum substantia corporis Domini : ergo non est ibi substantia panis.
3. Item, si dicitur ibi manere substantia panis : ergo afficientia ipsum accidentia ducunt intellectum in substantiam panis : ergo non ducunt in corpus Christi invisibile : ergo non habent ibi rationem signi quae exigitur in sacramento, quod est inconveniens : ergo oportet dicere, quod haec opinio sit falsa.

 

Solutio. Dicendum, quod ista opinio his rationibus multis et fere omnibus falsa videtur, sicut et secunda : tamen cum prima sit fere omnium et totius Ecclesiae : secunda habet adhuc aliquos defensores : tertia autem, ut puto, nullum.

Dicendum ergo ad istam, quod non manet substantia panis.

 

Ad primum autem quod est contra hoc, dicendum quod licet corpus gloriosum et praecipue corpus Domini possit esse cum pane in eodem loco, tamen ratio sacramenti, non ratio loci repugnat, et huius causa tacta est in opponendo in contrarium : quia accidens non duceret nisi in substantiam propriam, et sic caderet a ratione signandi. Si autem obicitur similiter de aliis sacramentis, in quorum materiis substantia manet, supra quidem mota est quaestio, et solutio quaedam data, in qua concordant plures Doctores. Sed tamen potest dici sine praeiudicio, quod in aliis sacramentis ratio signandi sumitur a proprio actu substantiae quae est materia sacramenti : sicut in aqua baptismi est actus abluendi, et in chrismate actus ungendi, etc. Unde cum talis actus non sit sine substantia, oportuit manere substantiam in aliis. Hic autem ratio signandi non sumitur ab illo actu, sed potius a formis panis accidentalibus : et ideo non oportuit manere substantiam.

Ad aliud dicendum, quod hoc non est intelligibile, qualiter accidens secundum esse maneat ad usum naturae : sed ad usum ostensionis operis Dei bene est intelligibile : quia sic continetur in esse a Deo operante opus illud, non in virtute subiecti : et hoc in sequenti distinctione discutietur.

Ad aliud dicendum, quod occasio derisionis tollitur per hoc quod aut formae illae habent actus quosdam panis in sacramento, et in corpus transeundo, aut substantia redit post desitionem formarum, ut quidam dicunt. Cum ergo hoc exigat essentia sacramenti, et praeclusa sit satis impietas, non oportuit manere substantiam panis.

Ad aliud dicendum, quod illa obiectio procedit ac si ipsa substantia per se dividatur : et hoc falsum est : sed potius cum sola substantia esset indivisibilis, ut dicit Philosophus, sed quanta dividi potest, bene conceditur, quod quantitas manet, ratione cuius aliae formae situales, ut albedo, et sapor, dividuntur.

Ad ultimum dicendum, quod illa obiectio supponit, quod substantia panis destruatur per annihilationem : et hoc probatum est non esse verum in disputatione praecedentis opinionis.

 

 

ARTICULUS IX.

An hora immolationis aperiantur caeli ? et, ad quid caeli sunt aperti ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, in medio : Quis fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora, etc.

Et quaeritur ibi, ad quid oportet caelos esse apertos ?

1. Sicut enim supra habitum est, corpus Christi incipit esse in altari sine motu locali : ergo non est necesse ad hoc caelos aperiri, quod veniat in altare.
2. Item, posito etiam quod locali motu veniret, non oporteret caelos aperiri : quia transeundo per caelos, cum caelis esset in eodem loco.

 

Praeterea quaeritur, quid sit summa et ima sociari ?

Non enim panis qui imus est, sociatur corpori Christi, sed transsubstantiatur in illud, cum societas non sit nisi inter diversa coniuncta, aut secundum locum, aut secundum effectum.

 

Ulterius quaeritur, quae sunt illa invisibilia ex quibus fit unum quid ?

Visibilia enim sunt in substantia panis et vini, invisibilia corpus Christi et sanguis : et constat, quod ex his non fit unum quid : ergo videtur male dicere.

 

Ulterius iterum quaeritur : Quid sit illud rapi in caelum, ut consocietur corpori Christi ?

Quod enim rapitur, mutat locum : ergo videtur, quod non maneat in altari.

Praeterea, quae necessitas est, quod rapitur in caelum consociandum, cum in altari ipso sit veritas corporis Domini nostri Iesu Christi.

 

Solutio. Dicendum, quod caeli dicuntur hic aperiri quoad praesentiam virtutis caelestis operantis in sacramento : et hoc est nobis caelos aperiri : sicut frequenter accipitur in sacra Scriptura, quando aliquid caeleste ostenditur, sicut Ezechiel. I, 1, et Matth. III, 16.

Per hoc etiam patet solutio ad secundum.

 

Ad aliud dicendum, quod uniri dicuntur species visibiles : et corporis mystici membra : et hoc ut sint unum sacramentum cum corpore Domini : et cuiusmodi unum sint, hoc superius determinatum est. Quoad membra autem est specialis effectus unionis membrorum ad caput.

Et per hoc patet solutio ad sequens quia visibilia sunt species, et invisibilia sunt corpus et sanguis, ex quibus fit unum in esse relationis in sacramento.

Ad aliud dicendum, quod raptus competit membris secundum effectum specialem unionis ad gloriam corporis Christi, secundum quam apparet in caelo. Et ideo licet in altari sit essentialiter, tamen Ecclesia non quaerit ad ipsum rapi per unionem secundum quod est in altari, sed potius prout est in caelo.

Et de hac distinctione dicta ista sufficiant ad praesens.