DISTINCTIO V

SUMMA DISTINCTIONIS QUINTAE

Textus quintae distinctionis multas atque difficiles inducit ac continet quaestiones :

et iuxta materias quaestionum, et argumentationes ad partes utrasque atque responsiones, multipliciter dividi potest ;

nec in hoc videtur aliqua difficultas, quamvis ad intelligendum verba litterae sit difficultas praecipua.

Itaque,

postquam in distinctione praehabita tractavit Magister, qualiter in divinis praedicata notionalia seu relativa, utpote actus generandi, generatioque passiva, conveniant concretis absolutis, videlicet an Deus generet, etc. ;

hic inquirit atque determinat, qualiter conveniant abstractis in Deo, hoc est :

an divinae essentiae convenit generare aut generari ;

deinde, an essentia sit aliquo modo terminus generationis aut ratio generandi ;

item, an Pater potest de sua substantia, essentia seu natura, generet Filium ;

et quod generatio divina nullatenus sit ex nihilo, neque ex materia.

QUAESTIO PRIMA

Circa distinctionem hanc quaeritur primo :

An divina essentia generet.

Videtur quod sic.

Primo,

quia natura est principium operandi. Nam dicitur a nascendo, quia ex ea nascitur actio.

Secundo,

quia in textu inducuntur apertae auctoritates SS. Augustini atque Hilarii, in quibus divina essentia seu natura dicitur nata seu genita, vel generans seu producens.

Tertio,

quoniam omnis actio est a forma : nam formae est agere et movere. Essentia autem ceteraque abstracta, potissime dicunt formam : ergo eis potissime convenit operari, generare, producere.

Quarto,

quia realiter idem sunt essentia et persona, nec Pater aliquid superaddit essentiae : ergo non minus convenit essentiae generare quam Patri.

Quinto,

quia divina essentia est res summa, per se subsistens, et intellectualis naturae : ergo est suppositum et persona. Cum ergo suppositorum sit agere, convenit essentiae generare.

Deinde induci possunt sophismata Praepositivi (quae teste Alberto, notabilia sunt) taliter arguentis :

Essentia est Pater, et Pater est essentia. Sed Pater est Pater Filii : ergo essentia est Pater Filii.

Item,

haec est vera, Essentia est Filius Patris : quia inter Filium Patris et essentiam non cadit distinctio relationis. Sed quidquid est Filius Patris, genitum est a Patre. Ergo essentia genita est a Patre.

Iterum,

essentia est res genita, et res genita est genita. Ergo essentia est genita : quod negatur in textu.

Amplius,

essentia est terminus generationis. Essentia namque est id quod genitum est, et est ille qui natus est ex Patre ; et sic natus, est terminus generationis : ergo essentia generationis est terminus. Terminus vero generationis est a Patre, imo et productus ab ipso. Ergo essentia est a Patre atque producta ab eo : quod negatur in littera.

Praeterea Petrus sic arguit, et est argumentum abbatis Ioachim :

Si essentia non est generans nec genita, nec spirans neque spirata, ergo in divinis sunt quatuor res, videlicet tres personae, et essentia.

Insuper,

quidquid praedicatur de aliquo, potest pro illo supponere.

Sed essentia vere praedicatur de Patre, ut patuit : ergo potest pro ipso supponere et eius praedicationem recipere, ita ut vere dicatur, Essentia generat. Et simili modo argui potest quod supponere queat pro Filio : sicque vere generari dicetur.

Adhuc autem Richardus de S. Victore in libro suo de Trinitate,

ex intentione affirmat et probat, quod

essentia generet et gignatur,

et eos qui contradicunt, redarguit ac deridet.

In contrarium est Magistri, imo et Ecclesiae auctoritas, extra de Summa Trinitate et fide catholica, damnamus.

Ad haec Scotus respondet :

In ista quaestione erravit abbas Ioachim, quia dixit magistrum Petrum Lombardum esse haereticum, eo quod dixit rem aliquam esse in divinis quae nec producit neque producitur. Propter quod Ioachim imposuit Petro, quod posuit quaternitatem, ut tactum est. Et dum quaerebatur a Ioachim, quomodo salvatur fidei veritas, puta quod tres personae sunt unus Deus, dixit quod nulla res una est Pater et Filius et Spiritus Sanctus ; sed tantum dixit istas personas esse unam rem, quemadmodum multi fideles dicuntur una Ecclesia propter unam fidem et caritatem. Et allegavit quod apud Ioannem ait Salvator : Pater, serva eos (scilicet meos discipulos ac fideles) in nomine tuo, ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Unde, cum fideles non sint unum unitate naturae individualis, intulit Ioachim quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus non sint una res numero. Et in hoc Ioachim sapuit haeresim. Pater enim suam deitatem atque essentiam communicavit et dedit Filio, non aliam, sed eamdem : alias Filius non esset verus Deus. Pater quoque et Filius totam simplicem et indivisibilem suam essentiam communicaverunt Spiritui Sancto. Sicque tres personae sunt una res, una essentia, unus Deus. Idcirco non est in Deo quaternitas, quoniam una res illa non est realiter alia a personis.

Positio autem Magistri a Papa, imo a concilio, est approbata, et potest sic demonstrari : Res generans generat rem aliquam a se vere realiterque distinctam, quoniam nulla res gignit se ipsam, ut Augustinus libro de Trinitate testatur. Si ergo essentia generat, distincta est realiter a re generata ad intra : quod falsum est, cum sit penitus indistincta, et quidquid in Deo est, est realiter ipsa divina essentia. Ad idem sunt argumenta Magistri in littera. Nam si Pater generaret essentiam, essentia realiter distingueretur a Patre. Item, si essentia gignit ac gignitur, non est una et eadem numero. Denique, quandocumque est ultimata abstractio, et praedicatum ex sua ratione praedicari non potest nisi formaliter : propositio vera non est, nisi in primo modo per se. Sed cum dicitur, Essentia generat, subiectum est abstractum ultimata abstractione. Ergo generare seu generari non convenit ei, quia non convenit ei formaliter, neque in primo modo per se : non enim est de intellectu essentiae. Ergo illa propositio non est vera. In substantiis vero est tantum abstractio a suppositis propriae naturae, quia substantia non concernit aliud genus : ideo abstractio ista ibi est maxima. Hinc illud sic abstractum, est ipsummet praecise ac tantum, utpote cuilibet alii extraneum. Unde quinto Metaphysicae suae asserit Avicenna, quod equinitas est tantum equinitas, et nihil aliud.

Hinc dico, quod si Richardus de S. Victore intendit reprobare Magistrum, sicut apparet ex verbis Richardi, nego Richardum : quia in hac parte doctrina Magistri est authenticata per generale concilium. Auctoritas quippe universalis Ecclesiae maxima est, cum dicat Augustinus Contra Epistolam fundamenti : Evangelio non crederem, nisi crederem Ecclesiae catholicae. Quae sicut habet determinare qui libri habendi sint authentici in canone Bibliae, ita decernit qui libri sint habendi authentici in libris Doctorum. Quod autem Richardus intendat loqui contra Magistrum, videtur ex eo quod ait in libro suo de Trinitate : surrexerunt nostris temporibus, qui non audent dicere substantiam genitam esse : imo, quod periculosius est, contra Sanctorum auctoritatem hoc audent negare, modisque omnibus conantur refellere quod substantia gignat substantiam : sicque pertinaciter negant quod omnes Sancti affirmant. Et ad id quod ipsi dicunt, auctoritatem invenire non queunt. Imo more Goliae auctoritates Sanctorum adducunt quibus convincuntur : quas tamen exponunt contra sensum Sanctorum. Fidelis expositio et omni laude digna : quia quod sancti Patres clamant, asserunt esse falsum ; et quod nemo Sanctorum affirmat, asserunt verum. Quibus verbis videtur deridere Magistrum.

Haec Scotus.

Praeterea advertendum, quod abbas Ioachim, quemadmodum et Richardus, fuit contemporaneus Magistro Sententiarum, quem et vocavit haereticum et insanum ob causam praetactam. Postea Innocentius tertius in generali concilio, reprobavit abbatem Ioachim in hac sua prava opinione contra Magistrum. Verumtamen, quoniam Ioachim ipse omnia scripta sua submisit correctioni apostolicae Sedis, et ea praecepit domino Innocentio Papee tertio assignari ad approbandum seu corrigendum : hinc idem Innocentius noluit derogari religiosis statutis observantiisque regularibus quas abbas ille in suo observavit statuitque coenobio. Unde et error ipsius Ioachim non videtur ex malitia processisse.

Nam et Hubertinus in quinto suo volumine de Vita Salvatoris, asserit ipsum fuisse virum illuminatum et sanctum. Eisdem temporibus fuit et S. Bernardus.

Et quamvis Richardus de S. Victore consensit abbati Ioachim in hoc contra Magistrum Petrum, quod dixit divinam essentiam generare et gigni, non tamen in hoc, quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus non essent una essentia, et absolute res una, ac vere atque realiter una natura.

Insuper,

circa haec scribit Thomas :

In creaturis actus sunt suppositorum ; essentia vero non agit, sed est principium actus in supposito. Non enim humanitas generat, sed Socrates virtute suae humanitatis. In creaturis autem essentia differt a supposito : ideo nullus actus de essentia proprie praedicatur, nisi causaliter. In divinis autem essentia est idem cum persona, sola ratione seu modo significandi differens ab ea : quia persona distincta est, essentia vero communis. Hinc in divinis quidquid praedicatur de persona non secundum modum quo differt ab essentia, praedicatur etiam de essentia. Dicimus enim quod essentia creat, gubernat, etc. Porro actus qui dicitur de supposito secundum modum quo differt ab essentia, non potest de essentia praedicari. Et talis actus est generare, quando praedicatur de Patre prout a Filio distinctus est. Ideo essentia non generat, sed Pater virtute essentiae seu naturae.

Haec Thomas.

Concordat Petrus,

dicendo :

Cum in Deo sit una essentia indistincta, et personae distinctae, proprietas distinguens non determinat essentiam, sed personam. Hinc actus a proprietatibus illis impositus, non praedicatur de essentia, sed de persona. Nec obstat quod sunt idem in re essentia et persona, quoniam differunt ratione : sicut quamvis potentia et scientia Dei sunt idem in re, tamen non dicitur posse mala, sed scire. Quemadmodum etiam licet sint idem re Socrates et homo, et unum de altero praedicetur, tamen cum differant ratione, quod attribuitur uni in eo quo differunt, non attribuitur alteri : non enim Socrates est species, ut homo. Sed secundum quod unum est idem cum altero, quod attribuitur uni, convenit altori : ut esse corpus, et currere.

Haec Petrus.

Concordat Richardus.

Aegidius vero videtur discordare ab his.

Siquidem responsione hac recitata, adiungit :

Istud non videtur sufficienter dictum. Nam quando aliquid praedicatur de aliquo, etiam ea quae conveniunt subiecto in eo quo a praedicato distinguitur, competunt praedicato, quamvis non ita proprie : sicut cum dicimus, aedificator est musicus ; licet aedificator a musico distinguatur in hoc quod aedificatoris est aedificare, musici autem cantare, possumus tamen concedere quod musicus aedificat.

Sed ista obiectio nullius vigoris est, perimitque se ipsam.

Dum enim aedificator est musicus, musicus non aedificat in quantum differt ab aedificatore, sed in quantum convenit cum eodem.

Deinde subiungit Aegidius :

Videndum cur quae conveniunt subiecto, non conveniunt praedicato. Hinc advertendum, quod ea quae conveniunt subiecto, vel dicunt quid rationis, vel quid rei. Si dicunt quid rationis prout subiectum a praedicato distinguitur, nunquam praedicato conveniunt. Et appello quid rationis, ea quae significant habitudinem terminorum aut secundas intentiones vel reduplicationes, quoniam ista remote fundantur super rem. Hinc non sequitur : Homo est musicus, homo est substantivum, ergo et musicus. Nec sequitur : Homo est pater, sed homo est quid absolutum, ergo et pater. Sic quoque in divinis non valet : Pater est Deus, Pater est relativum, ergo et Deus. Nec valet : Pater est essentia, Pater est incommunicabile, ergo et essentia. Nec sequitur : Pater est Pater quia generat, Pater est Deus, ergo Deus est Deus quia generat. Si autem consideremus nomina quae dicunt quid rei, an conveniunt praedicato si competant subiecto in eo quo a praedicato distinguitur : dicendum quod per se nunquam conveniunt, per accidens vero possunt : ut cum dicimus, Musicus aedificat, in quantum in musico implicatur aedificator. Sed nisi ista esset vera, Aedificator est musicus, aedificare non competeret musico, neque per se neque per accidens. Sic suo modo est in divinis. Nam cum dico, Pater est Deus, bene sequitur quod Deus generet, quoniam Pater generat ; sed non in quantum Deus, sed in quantum aliquo modo implicat suppositum Patris. Verum, quia in Deo est tanta simplicitas, quod non solum praedicatur natura de supposito in concreto, sed etiam in abstracto (nam ista est vera, Pater est Deitas) : ideo in his in quibus non distinguitur natura a supposito, vere attribuitur essentiae quod personae, dicendo, Pater creat, ergo essentia creat ; in quibus vero distinguuntur, non ita, quia non sequitur, Pater generat, ergo essentia generat : quae non est vera per se, ut patuit, neque per accidens, quia cum dico, Pater est essentia, non est praedicatio formalis, sed per identitatem, idcirco non implicat suppositum, ratione cuius ea quae conveniunt subiecto, per accidens seu minus proprie competant praedicato.

Haec Aegidius.

Ex cuius additione patet quod concordat cum praetactis doctoribus, et illam fecit obiectionem non illos redarguendo, sed veritatem diligentius inquirendo.

Praeterea, circa haec scribit Albertus :

Hic inquirit Magister, an divina essentia abstracte significata, possit esse terminus generationis. Quae quaestio potest dupliciter formari secundum duplicem intellectum. Hinc primo inquiritur, utrum essentia generet, vel generetur, ita quod ei conveniat actus generationis immediate ut termino. Secundo, si non convenit ei hoc modo, an generatio conveniat ei sicut de quo est generatio per modum materialis principii.

Prima quaestio habet quatuor problemata : primum est, an Pater genuit essentiam ; secundum est, an divina essential genuit Filium ; tertium, an essentia genuit essentiam ; quartum an essentia sit nec gignens, nec genita. Deinde interimit tria illa prima problemata, et adstruit quartum. Praeterea, ad probandum quod Pater non genuit essentiam, adducit tres rationes. Prima est, si essentia esset genita, diceretur relative : quoniam in divinis, gignens et genitum relative dicuntur, essentia autem absolute. Secunda est, quia si genuisset essentiam, genuisset id quod ipse est absolute. Tertia, quia sicut Pater est sapiens absolute sapientia quae est ipse, ita essentia est sibi quasi causa seu ratio quod est, ideo si genuisset essentiam, esset sibi ipsi sua generatione causa seu ratio quod est, et quod est Deus.

Insuper, quamvis essentia non generet, nec generetur, est tamen per generationem communicabilis. Et sic communicatur Filio, atque per processionem Spiritui Sancto, non solum per rationem, sicut superius communicatur inferiori, sed per idem esse in numero : et hoc, propter suam omnimodam simplicitatem, quoniam tres personae habent idem esse essentiae. Essentia quoque non individuatur, nec determinatur in personis proprietatibus personarum, cum sit tribus personis communis ; nec proprietatibus personarum aufertur ab ea communicabilitas, quoniam proprietates circa esse divinae essentiae non ponuntur, cum sit adeo simplex quod esse non differt ab ea. In creaturis vero, ubi essentia deficit a simplicitate, determinatur atque contrahitur in individuis ad esse huius et illius, quorum non est unum et idem esse.

Haec Albertus.

Quaerit demum Albertus,

an essentia in divinis sit praecedens generationem secundum intellectum, an concomitans, vel consequens eam : et hoc, secundum quod est in Filio.

Et respondet quod

nullum illorum, sed habet se ut idem gignenti ac genito. Non enim se habet ut praecedens, quoniam Filius eam non habet neque accepit nisi per generationem. Nihil autem acceptum per aliquid, praecedit id per quod accipitur. Eadem ratione non habet se ut generationem concomitans, sed neque ut consequens. Quod enim ad generationem se habet consequenter, hoc per se vel ex consequenti generatur. Essentia autem nullatenus gignitur.

Haec Albertus.

Verumtamen nonnullis videtur quod essentia ut est in Patre, habet se antecedenter, secundum intellectum, ad generationem activam : quia ut dictum est, Pater virtute essentiae gignit ; atque ut patuit, generare est actus seu opus naturae.

Porro essentia ut est in Filio, habet se ad generationem passivam consequenter, in quantum per generationem Filio communicatur. Nec tamen rite infertur quod ex consequenti generetur, sed quod per generationem talem accipiatur.

Unde ait Udalricus in Summa sua, tertio libro :

Quamvis non dicamus divinam naturam proprie natam, quia non nascitur ut persona, nec accipit novum esse in ea ; attamen dici potest terminus generationis, non sicut id quod generatur, sed sicut id in quod aliquid generatur, quod scilicet genito per generationem communicatur. Verumtamen, quoniam talis terminus generationis potest adhuc improprie dici aliquo modo generari, secundum quod generari est idem quod per generationem communicari ; ideo quarto de Trinitate dicit Hilarius : Nihil habet Filius nisi natum, id est per nativitatem sibi communicatum. Ex his patet, quod quamvis generatio divina habet terminum ad quem, qui est esse, atque ex illo habet rationem generationis, per quam a corruptione distinguitur ; non tamen habet terminum a quo qui sit non esse : quoniam ille convenit generationi ratione generis sui, quod est mutatio, secundum quod genus non transumitur ad divina. Terminus vero ad quem, est de suae speciei completione, secundum quam ad divina transfertur.

Haec Udalricus.

Nihilominus terminus a quo generationis divinae, est eius principium productivum, videlicet Pater seu generativa eius potentia.

Circa haec quaerit Thomas, an sicut generatio non convenit divinae essentiae, sic nec aliis essentialibus in divinis.

Ad quod respondet :

Generare in divinis proprie convenit supposito ut distincto. Ideo quanto plus nomen propinquat ad distinctum suppositum, tanto verius seu magis proprie praedicatur de ipso actus generandi. Hinc ista est propriissima, Pater generat : quoniam nomen Patris imponitur a proprietate propria distinguente. Similiter proprie dicitur, Persona generat : quia nomen personae imponitur a proprietate communi, quae personalitas appellatur. Consequenter minus proprie dicitur, Deus generat : nam quamvis includat suppositum, non tamen determinatum ; nec imponitur nomen Dei a proprietate distinguente, sed a communi essentia. Porro, in nominibus abstractis est ordo : quoniam quaedam dicunt ordinem ad actum, ut virtus, bonitas, lux, natura, et consimilia. Et quoniam actus sunt suppositorum, ideo istis generatio invenitur attribui. Tamen huiusmodi locutiones non sunt extendendse, sed pie intelligendae. Quaedam autem nomina non dicunt ordinem ad operalionem, attamen secundum nominis rationem imponuntur ab actu substandi, sicut substantia : sicque hoc nomen, substantia, adhuc accedit ad rationem suppositi. Nomen vero essentiae omnino removetur a ratione suppositi : ideo minime dici potest quod essentia generet ; et si dictum invenitur a Sanctis, est exponendum, Essentia, id est Pater qui est essentia, generat. Similiter, Essentia generatur, id est, Filius qui est essentia, gignitur.

Haec Thomas.

Concordat Albertus,

et addit :

Duplex est abstractio, scilicet a subiecto et ab actu. A subiecto omnia abstracta aequaliter dicunt abstractionem, sed non ab actu. Est enim sapientia ad actum specialem, non autem essentia.

Idem Udalricus.

Qui tamen affirmat quod essentia imponitur ad actum essendi, qui est suppositi seu personae ut subiecti, quamvis sit forma ut immediati principii, sicut lucere est actus lucis. Interdum quoque terminus abstractus dicit essentiam in quantum ipsa in supposito est principium actus notionalis, ut hoc nomen, natura : quia natura est vis insita rebus, ex similibus similia procreans. Quidam item est terminus, qui ex sua ratione indifferens est ad significandum essentiam, seu personam, ut hoc nomen, substantia. Unde in usu Latinorum sumitur pro essentia, secundum quod dicitur a subsistendo ; sed in usu Graecorum ponitur pro supposito, prout dicitur a substando. Idcirco locutiones in quibus ponitur substantia, secundum solam restrictionem ab usu sunt interdum impropriae ; tamen secundum nominis huius naturam sunt propriae, quemadmodum illae in quibus nominatim exprimuntur personae. Hinc septimo de Trinitate loquitur Augustinus : Dictum est a Graecis : una essentia, tres substantiae, id est : una ousia, tres hypostases. Aliter enim Graeci accipiunt substantiam, aliter Latini.

Haec Udalricus.

Hinc etiam Petrus et alii quidam dicunt :

Triplex est differentia nominum in divinis. Quaedam enim sunt pure personalia : sive per nomen proprium, ut pater ; sive per nomen commune, sicut persona. Quaedam vero communia sunt et absoluta : quorum quaedam sunt concreta, ut Deus, quod includit personam indeterminate ; quaedam abstracta, quae dicunt ordinem quemdam ad actum, ut sapientia, virtus, natura ; quaedam pure essentialia, ut hoc nomen, essentia.

Amplius,

quaestionem praetactam, an essentia generetur, movet et solvit Richardus,

dicendo :

Divina essentia non generatur, cum sit una numero tantum. Genitum quoque de generante non praedicatur ; essentia vero praedicatur de se ipsa et qualibet divina persona : non ergo est genita. Quocirca pensandum, quod in creaturis sunt prima substantia et secunda, secundum Philosophum in Praedicamentis, utpote individuum et commune. In divinis autem, quasi secundum aliquam similitudinem, pro prima substantia consistit hypostasis, et essentia pro secunda. Sed quia in creaturis substantia secunda numeratur in primis, ideo in creaturis quamvis terminetur generatio ad primam substantiam primo, terminatur tamen ad secundam ex consequenti. In divinis autem ita generatur hypostasis, quod essentia non generatur, nec primo, nec ex consequenti. Et per hoc solvuntur argumenta quae contra haec possent induci, ut si obiciatur quod secundum Philosophum, primo de Generatione, generatio terminatur ad substantiam, et quod in ad aliquid non est motus, nec generatio, ut quinto dicitur Physicorum : divina ergo generatio terminatur ad substantiam, non ad relationem, cum in Deo non sint nisi haec duo praedicamenta, secundum Boetium libro de Trinitate. Ad quae atque similia respondetur, quod generatio illa divina terminatur ad primam substantiam, quae est persona ; non ad essentiam, neque ad relationem in quantum relatio, sed in quantum est persona subsistens.

Haec Richardus.

Bonaventura quoque respondet :

Generatio de sua communi ratione ad substantiam terminatur. De termino autem generationis contingit loqui dupliciter : primo, quantum ad productionem ; secundo, quantum ad intentionem. Quantum ad productionem, cum productum sit singulare, terminatur ad primam substantiam seu personam. Sed quantum ad intentionem, terminatur ad communem naturam in creaturis : quia natura producens hunc hominem, intendit ei dare formam communem. Sed quia in creaturis natura communis in suppositis numeratur, idcirco in ipsis forma communis producitur atque corrumpitur. Idcirco in eis generatio terminatur ad naturam communem, non tantum quoad productionem, sed etiam quantum ad generantis intentionem, propter quod universale generatur in singulari. Sed quoniam in divinis substantia seu natura non numeratur, nec advenit novum esse, hinc generatio secundum productionem terminatur solum ad personam. Posset etiam dici, quod non generatur commune, nisi ut in hoc. Quod verum est non solum in creaturis, sed etiam in divinis. Commune autem ut in hoc, non significatur abstractive, sed concretive. Ideo verum est quod Deus gignit ac generatur, non autem essentia.

Advertendum interea quod triplex est genus nominum significantium essentiam. Nam quaedam significant in concretione, ut Deus ; quaedam in omnimoda abstractione, sicut essentia ; quaedam medio modo, ut sapientia, lumen, voluntas : quia non concernunt suppositum per modum inhaerentiae, sed quoniam dicunt aliquam rationem actus sive originis, quae sunt suppositorum. Nomina ergo concreta, supponunt proprie pro personis ; omnino abstracta, impropriissime ; quae autem medio modo se habent, partim proprie, partim improprie.

Haec Bonaventura.

Hinc Guillelmus Parisiensis libro suo de Trinitate, vicesimo septimo et vicesimo octavo capitulis :

Divina (inquit) essentia nec actu neque potentia exstat generativa. Et quamvis essentia illa per se in incommunicabilitate et indivisibilitate essentiali consistat, quia non potest plurificari, nec dividi ; non tamen absolute est incommunicabilis pluralitati, nec nata est esse per se absolute atque simpliciter, imo nata est esse pluribus in personis. Hinc eam per abstracta significamus. Abstracta quippe sunt merae et maximae significationis. Et hoc congruit essentiae, eo quod essentia per modum et intentionem essentiae intelligitur in veritate et puritate, spoliata et nuda ab omni et circumvestitione et conditione.

Haec Guillelmus.

Postremo, de hac re, an essentia generet aut gignatur, scribit Alexander diffuse, ponens abbatis Ioachim argumenta,

et inter cetera loquens :

Cum in divino esse intelligantur natura et ordo naturae, secundum hoc variantur locutiones et modi dicendi in ista materia. Ex hoc enim quod natura intelligitur ut in habente illam, atque in ordine habetur quod ipsa est in una persona non ab alio, puta in Patre ; in alio, puta in Filio, est per generationem a Patre ; in tertio autem, hoc est in Spiritu Sancto, per spirationem ab utroque : et hoc generat triplicem modum loquendi et quaerendi in divinis, utpote quis, quid, et quomodo : quoniam in divino esse est habens naturam, et ipsa natura, ac modus habendi, scilicet notio seu habitudo vel proprietas, quia sub ea habet habens naturam. Ideo quid, quaerit ipsam naturam communem : ut cum dicimus, quid est Deus Pater seu deitas ? Quis vero, quaerit habentem naturam sub discreta et incommunicabili proprietate, puta personam. Quomodo autem, quaerit modum habendi naturam : ut si quaeratur quomodo se habet Pater ad Filium, respondetur : sicut generans ad genitum. Generans namque et genitum, dicunt habitudinem ordinis naturae atque originis.

Deinde Doctor irrefragabilis prosequitur determinando hanc quaestionem :

et eius responsio concordat praehabitis, et virtualiter est inducta.

Insuper quaeri potest, an generare per prius conveniat Patri aeterno, et per posterius creaturis, an econtrario.

Ad hoc respondet Albertus :

Generare sicut et alia verba ac nomina accipiuntur duobus modis. Primo secundum usitatam rationem eorum : sicque per prius conveniunt creaturis, et per posterius Deo. Secundo, secundum naturam ipsius rei : et sic generatio atque paternitas per prius conveniunt Creatori quam homini sive alicui creaturae, cum ad Ephesios dicat Apostolus : Flecto genua mea ad Deum Patrem, ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. Divinus quoque Dionysius libro de Divinis nominibus, secundo capitulo : Omnis divina paternitas et filiatio data est et nobis et supercaelestibus virtutibus ex patriarchia (id est principali paternitate ab omnibus segregata) et filiarchia, ex qua et dii et deorum filii deorumque patres nominantur et sunt mentes deiformes. Ergo in paternitate tam spirituali quam naturali, descendit ad nos nomen paternitatis a summo Patre. Ideo Damascenus libro primo, capitulo nono, fatetur : Non ex nobis translatum est nomen paternitatis et filiationis ac processionis ad beatam Deitatis paternitatem et filiationem ; econtrario autem inde nobis est traditum. Quod et ita probatur : Illi verissime convenit generare, cui summe ac verissime convenit propriam essentiam communicare : quod potissime convenit Deo Patri, qui indivisibiliter plene eamdem communicat Filio. Rursus, generare est simile in natura et forma producere : sed nulla res genita, tam similis in natura et forma suo est genitori, ut Filius in divinis Patri aeterno.

Haec Albertus.

Concordat Thomas in Scripto, quarta distinctione :

Generatio, inquiens, secundum suum genus, et prout in inferioribus reperitur, est imperfectionis ; sed quantum ad differentiam suam, per quam ratio generationis completur, dicit perfectionem, et per prius convenit Deo.

Hinc quarto libro Summae suae, secundo capitulo, ait Udalricus :

Generatio quoad id a quo nomen a nobis imponitur, per prius convenit rebus creatis ; sed quoad id cui imponitur nomen, per prius competit Deo.

Nunc solvendae sunt obiectiones in principio factae.

Ad primam,

dicendum quod natura, forma seu essentia, est principium quo agendi, non proprie id quod agit, quia suppositorum est agere ; et istud iam clarius est ostensum.

Ad secundam,

responsio data est, quia auctoritates illae sunt exponendee, non extendendae ; et sancti Patres ex rationabili causa taliter sunt locuti.

Quocirca scribit Udalricus :

Improprietas ista loquendi non est vitium in dictis Sanctorum, sicut nec figura est vitium poetarum : quoniam sicut poetas compulit necessitas metri, quae secundum eos excusat, sic Sanctos excusat necessitas loquendi expresse ob haereses excludendas. Unde sicut figura poetae vitium est in communi locutione, sic et huiusmodi dicta Sanctorum in usu communis sermonis recipienda non sunt.

Haec Udalricus.

Ad tertiam,

responsio tacta est, quia formae seu essentiae est agere tanquam principii quo agendi, et cuius virtute agit suppositum.

Ad quartam,

dicendum quod ad veritatem propositionis non sufficit realis identitas, sed et conveniens modus significandi seu conformitas rationis formalis requiritur, sicut expositum est. Eidem etenim rei diversa conveniunt secundum variam considerationem ipsius : quae consideratio non est vana, quoniam habet fundamentum in re. Hinc quamvis essentia et persona realiter idem sunt, essentia tamen communicabilis est, et una in tribus personis ; persona vero incommunicabilis et multiplicatur.

Hinc ait Alexander :

Quamvis idem sint essentia et persona, tamen distinctus modus significandi convenit eis.

Ad quintam,

dicendum quod ratio personae non convenit essentiae, prout theologi sumunt personam in divinis, quam per relativam proprietatem dicunt constitui ac distingui. Est tamen divina essentia aliquo modo persona, ut infra patebit. Unde et essentiae adscribuntur actiones ad extra, ut creare, gubernare, etc., ut dictum est, non autem actiones notionales ad intra.

Ad sophismata Praepositivi respondet Albertus :

Ista est vera, essentia est Pater ; similiter ista, Pater est Pater Filii. Sed cum infertur, ergo essentia est Pater Filii, conclusio illa est duplex. Si enim ly Pater, sit adiectivum praedicatum de essentia, locutio falsa est : quia sic ponit rem suam, puta paternitatem, circa essentiam, sicque notaretur essentia generare. Si vero sit substantivum, locutio vera est, et bona illatio ; nec sequitur quod essentia sit generans.

Verum Henricus praetactam distinctionem tenendi ly Pater substantive aut adiective, impugnare et negare videtur.

Contra quem prolixe arguit Scotus.

Sed quia illa distinctio a praeclaris doctoribus Alexandro, Thoma, Alberto, Bonaventura, concorditer datur,

consentiendum est tantis : estque inane de acceptione quid nominis superflue disceptare.

Ad aliud,

respondendum quod haec : Essentia est Filius Patris, eodem modo est duplex, quoniam ly Filius, teneri potest adiective, et ita est falsa ; ac substantive, sicque vera consistit : atque in primo sensu caderet distinctio inter Patrem et essentiam ; in secundo, non.

Ad aliud quoque,

dicendum quod ista est duplex, Essentia est res genita, eo quod ly res, teneri potest relative pro persona, et ita est vera ; vel absolute pro essentia, et ita est falsa.

Ad sequens,

dicendum quod in processu illius discursus est fallacia accidentis. Quamvis namque ille qui genitus est, sit terminus generationis, non tamen essentia : quia non quidquid convenit uni, convenit alteri, quamvis realiter idem sunt.

Ad aliud,

respondendum quod argumentum illud abbatis Ioachim efficax esset, si res illa, puta essentia, quae nec est gignens nec genita, nec spirans neque spirata, essel quid aliud a personis, sicut expositum est.

Ad sequens,

respondet Thomas quod

essentia non praedicatur de supposito ratione modi significandi in utroque, sed ratione indifferentiae amborum secundum rem, propter simplicitatem divinae naturae :

ideo non oportet ut essentia supponat pro Patre.

Ad ultimum,

Scotus respondet :

Si Richardus intendit reprehendere Magistrum, sicut apparet ex verbis Richardi, nego eum, et teneo cum Magistro, cum eius doctrina in hac parte sit a generali concilio approbata : et dico quod auctoritates Sanctorum Magister in littera bene exponit.

QUAESTIO II

Quaeritur :

An Filius natus sit de substantia Patris,

et an essentia sit aliquo modo terminus generationis.

Quod Filius non sit de substantia Patris,

arguitur :

quia aut est de substantia Patris tanquam de materia,

aut tanquam de principio productivo.

Primum non dicitur, cum Deus sit purus actus, in quo nihil est materiale ; nec generatio ex materiali principio est sine mutatione.

Secundum quoque dici non valet, quia ut patuit, essentiae seu substantiae non convenit generare, neque ad intra producere.

Secundo,

si Filius est de substantia Patris, aut hoc sic est, quod substantia Patris communicata est Filio plene atque totaliter, aut partim : si plene, non videtur manere in Patre ; si partim, divisibilis esset.

Oppositum patet ex eo quod Pater catholice creditur Filium de sua genuisse substantia, praesertim cum generare sit ex sua natura sibi similem procreare.

Ad hoc Alexander respondet :

Secundum quosdam, haec praepositio de, duplicem habitudinem notat cum dicitur cultellus est de ferro : unam convenientiae seu indistinctionis, aliam principii ad illud quod est de ipso. Cum enim dicitur cultellus de ferro insinuatur quod ferrum sit principium materiale cultelli, et etiam ferrum habeat naturam indistinctam a natura cultelli. Quantum ad primam habitudinem, dicitur Filius de Patre ; quantum ad secundam habitudinem, dicitur Filius de essentia : quoniam habet esse indistinctum essentia ipsa cum Filio.

Sed contra hoc obicitur : eadem est essentia Patris et Filii ac Spiritus Sancti. Ergo si Filius propter indistinctionem quam habet cum essentia Patris, dicitur de substantia Patris ; ergo similiter propter indistinctionem quam habet Filius cum essentia Spiritus Sancti, dicetur de substantia Spiritus Sancti. Relinquitur ergo quod Filius non dicatur de substantia Patris propter habitudinem indistinctionis seu convenientiae. Hinc dicendum quod ly de, aliquando sumitur materialiter, ut cultellus de ferro ; aliquando originaliter, ut filius de patre ; aliquando ordinaliter, ut de nocte fit dies ; interdum substantialiter, sicut Filius fertur esse de substantia Patris : non quia de parte, sed quoniam tota est in toto, seu in ambobus. Unde Augustinus contra Maximinum : Aut de aliqua substantia natus est Filius Dei, aut de nulla. Si de nulla, ergo de nihilo : quod nec vos dicitis. Si vero de aliqua, nec tamen de Patris substantia, non est vere Filius eius. Si autem de Patris substantia, ergo unius eiusdemque substantiae sunt Pater et Filius. Et rursus : Non videtis, inquit, quam necessarium sit, ut qui non est ex nihilo, neque ex aliqua re, sed ex Deo, non nisi ex Dei substantia esse possit ?

Haec Alexander.

Concordat Bonaventura,

dicendo :

Haec praepositio de, non solum accipitur materialiter et originaliter ac ordinaliter, sed etiam substantialiter, ut dicat substantialem convenientiam inter extrema. Sed nunquam dicit hanc pure, cum sit praepositio transitiva, et habitudinem quamdam importet atque rospectum ad extrema. Si enim tantum substantialiter teneretur, tunc sicut filius dicitur de substantia patris, sic pater diceretur de subslantia filii. Idcirco notandum, quod substantialiter accipi consuevit tripliciter. Aliquando enim accipitur substantialiter et partialiter : ut cum dicitur quod partes sunt de toto, seu de substantia totius, ut urceus vini de dolio. Quandoque accipitur substantialiter et ordinaliter : sicut cum dicitur de pane fit corpus Christi. Ibi enim est ordo, quia substantia panis non manet in corpore Christi, sed convertitur substantialiter, quia substantia panis transit in substantiam corporis Christi. Interdum accipitur substantialiter et originaliter : sicque filius dicitur de substantia patris. Nam ratione ablativi tenetur substantialiter ; ratione genitivi, originaliter. Hinc importat distinctionem quamdam filii a patre, non a patris substantia, sed persona. Sicque praepositio tenet ibi generale significatum ac speciale ; nec designat omnimodam identitatem, neque diversitatem, sed consubstantialitatem cum habitudine pratactae originis.

Haec Bonaventura.

In idem redit quod Thomas hic scribit :

Haec praepositio de, proprie designat principium et consubstantialitatem ; sed praepositio ex, tantum designat principii ordinem. Hinc quidquid est de aliquo, est ex illo ; sed non convertitur, ut infra, distinctione tricesima sexta, habetur. Unde ly ex, interdum notat tantum ordinem temporis : ut, ex mane fit dies, id est post mane ; quandoque ordinem principii agentis : sicut artificiata sunt ex artifice ; aliquando notat materiale principium : ut cultellus ex ferro. Sed de, cum notet consubstantialitatem, semper notat vel principium materiale ; vel agens consubstantiale : quemadmodum homo filius generatur de patre suo. Sicque Filius Dei dicitur de Patre, et de essentia Patris : tamen de Patre, sicut de principio generante ; et de substantia Patris, sicut de principio generationis communicato. Consubstantialitas ergo concernit essentiam ; ordo, generantem personam. Et sicut Socrates dicitur de substantia sui patris, ita et Filius Dei, sed differenter : quia Filius Dei, est de tota Patris substantia, Socrates de parte substantiae.

Haec Thomas.

Porro in prima parte Summae, quaestione quadragesima prima :

Hoc, inquit, interest inter veram generationem qua quis procedit ut filius, et factionem qua faciens producit aliquid de exteriori materia, sicut artifex facit scamnum de ligno, homo autem generat hominem de se ipso, Deus vero facit ex nihilo. Si itaque Filius procederet a Patre ut de nihilo exsistens, haberet se ad Patrem sicut artificiatum ad artificem, nec esset verus, naturalis ac proprius Filius Dei. Ideo est de substantia Patris natus. Et iuxta expositionem Magistri, quinta distinctione, ly de, notat ibi habitudinem principii quasi activi. Ita enim exponit : Filius genitus est de essentia Patris, id est de Patre essentia. Propter quod Augustinus dicit quintodecimo de Trinitate : Tale est quod dico de Patris essentia, ac si expressius dicerem, de Patre essentia. Sed non videtur sufficere ad sensum locutionis. Possumus enim dicere, quod creatura est ex Patre essentia, non tamen quod sit ex essentia Patris. Hinc aliter dici potest, quod praepositio de, semper notat consubstantialitatem. Idcirco non dicimus, quod domus sit de aedificatore, cum non sit causa consubstantialis. Possumus igitur dicere, quod aliquid sit de aliquo, qualitercumque id significetur ut principium consubstantiale : sive illud sit principium activum sive quasi activum, sicut filius est de patre ; sive sit principium materiale, ut cultellus de ferro ; sive sit principium formale in his ubi formae sunt subsistentes, non alicui advenientes : sic enim dicere possumus, quod angelus est de natura intellectuali. Atque per hunc modum asserimus quod Filius genitus est de essentia Patris, in quantum essentia Patris Filio per generationem communicata, in eo subsistit.

Haec Thomas.

Verumtamen praepositio de in Scripturis non semper consubstantialitatem designat,

cum Iudaei dixisse Christo legantur :

De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia.

Petrus quoque haec eadem suo more compendiose deprompsit :

Praepositio (inquiens) de, multipliciter in creaturis tenetur : quandoque pure materialiter, ut cultellus de ferro ; interdum pure originaliter, ut radius de sole ; aliquando pure ordinaliter, ut de mane meridies ; nonnunquam mixtim materialiter et originaliter, ut filius de substantia patris in creaturis. In divinis autem non est materia, sed substantia, quae est purus actus. Unde proportionaliter loquendo, in divinis, de, aliquando sumitur substantialiter, ut Filius de essentia Patris ; aliquando originaliter, ut Filius de persona Patris ; interdum ordinaliter, ut Christus factus est de aeterno temporalis ; aliquando mixtim substantialiter et originaliter, ut Filius de substantia Patris.

Haec Petrus.

Idem Richardus ;

et addit :

Fuerunt quidam qui aliter exposuerunt Filium esse de substantia Patris, dicentes hoc debere intelligi accipiendo substantiam pro hypostasi, ad similitudinem substantiae primae in creaturis. Et dixerunt, quod sicut sol gignit sui similitudinem per multiplicationem, et tamen similitudo illa dicitur generata a sole ; sic hypostasis Patris multiplicando se, naturaliter et perfectissime genuit hypostasim Filii perfectissimam, communicans sibi totam suam essentiam. Non enim satis proprie, ut dicunt, Filius esse asseritur de substantia Patris, cum totam eam accipiat. Sed iste modus loquendi, est evidenter contra Anselmum, qui in Monologion protestatur : Verbum summi Patris, est omnino ex sola ipsius substantia. Pari quoque ratione Spiritus Sanctus esset a Patre et Filio per hoc quod personse Patris ac Filii voluntarie multiplicassent se : sicque sequeretur quod essent duo Spiritus Sancti, sicut Pater et Filius sunt duae personae.

Haec Richardus.

Denique Udalricus in Summa sua libro tertio, capitulo quarto :

Modi, inquit, quibus aliquid dicitur esse ex aliquo sive de aliquo, sex ponuntur a Philosopho, quinto Metaphysicae, utpote : vel sicut ex materia, sive propinqua, sive remota ; vel per compositionem, sicut domus ex lapidibus ; vel per resolutionem ; vel sicut ex primo movente, ut pugna ex convitio ; vel sicut ex parte substantiae rei, ut filius ex patre ; vel secundum ordinem, ut dies ex diluculo, id est post diluculum. Hanc divisionem Commentator reducit ad bimembrem, dicens quod aliquid dicitur fieri ex aliquo vel per quamcumque transmutationem unius in alterum, vel per consequentiam unius post alterum. Ex qua divisione sequitur quod differunt tria haec : esse de nulla materia, et esse de nihilo sive de non aliquo, et non esse de aliquo. Quod enim de nulla materia est, hoc solum non est de aliquo per transmutationem : et hoc in creaturis necessario est esse de nihilo, quia secundum Philosophum, non dicuntur proprie esse ex aliquo, nisi sicut ex materia transmutata in ipsa. Verum in Creatore, ubi una persona ex alia oritur sine materia, non sequitur quod si persona principiata non sit ex materia, quod sit de nihilo. Hinc Filius Dei bene asseritur natus ex substantia Patris, et non ex materia, neque de nihilo : quia in ipso non esse non pracedit ipsius esse, nec potest dici non esse de aliquo, cum sit de Patre.

Haec Udalricus.

Concordat Albertus.

Aegidius etiam :

Filium, ait, esse de sub stantia Patris, patet tripliciter. Primo, ex parte producentis : quia procedit a Patre ut subsistens persona, secundum modum naturae seu naturalis emanationis. Secundo, ex parte producti. Filius namque plus dicit quam genitus : quia ad hoc quod aliquid gignatur ab aliquo, sufficit quod naturaliter procedat ab ipso secundum aliquem similitudinis modum : unde color similitudinem suam gignit in medio, quae tamen similitudo non est filia coloris ; ad hoc vero quod aliquid sit filius, oportet quod habeat unitatem in natura cum principio productivo. Hinc septimo Metaphysicae loquitur Commentator, quod pater et filius sunt unum in forma. Tertio patet idem ex modo producendi. Procedit quippe a Patre per modum intellectualis naturae, sicut verbum a dicente. Ex quo duo modi eliciuntur. Nam quia procedit per modum naturae, oportet ut Patris natura ei communicetur : sicque de Patris substantia generatur. Et quia procedit per modum intellectualis naturae, procedit de scientia Patris, cuius scientia est sua essentia : sicque de substantia nascitur Patris.

Haec Aegidius.

In hac quaestione recitat Scotus positionem Henrici,

dicentis quod

sicut in materialibus est aliquid potentiale quod praesupponitur generationi ut materia, et aliquid inductum per generationem ut forma, et ex eis est productum quod generatur ; sic proportionaliter correspondent quasi tria similia in divinis. Persona quippe est quasi compositum ex essentia et personali proprietate, et relatio quasi forma, essentia autem sicut materia. Est ergo Filius genitus de substantia Patris, sicut de quasi materia.

Et si obiciatur, quod actus purus non potest esse quasi materia respectu generationis, quoniam nullo modo est in potentia ; et rursus, cum essentia sit una in tribus personis, Filius esset de essentia trium. Respondetur ad primum, quod aliquid est in potentia uno modo ad aliquid absolutum, et differt ab ipso re vel intentione, et de potentia transit transit in actum per motum et transmutationem rei vel rationis. Alio modo aliquid est in potentia ad aliquid quod est relationis tantum, et differt ab ipso sola relatione, nunquam vadens per transmutationem in actum, sed semper naturaliter coniunctum est actui. Primo modo, in creaturis materia est in potentia ad formam, et forma generis ad formam differentiae. Sed secundo modo divina essentia est in potentia ut communicetur, et sit in alia persona sub proprietate illius sine sua determinatione, quoniam de natura formae divinae, in quantum est purus actus, est quod sit ita in potentia ad plures respectus, nec hoc est imperfectionis. Ad aliud respondetur, quod Filius est de substantia, non in quantum est trium, sed ut est Patris.

Denique huic opinioni additur ab aliis, quod divina essentia dicitur subiective generari.

Quod enim subicitur generationi, dicitur

subiective generari,

secundum Philosophum quinto Physicorum.

Insuper,

illud subiective generatur, quod sub utroque generationis termino manet idem : talis autem est divina essentia, quae est in Patre gignente et Filio genito una.

Contra opinionem hanc,

ait Scotus,

sic arguo : Divina essentia est terminus formalis productionis, non ergo quasi materia. Antecedens probatur, quia per generationem Filio communicatur. Consequentia tenet, quoniam aliter generatio divina non esset vere seu univoce generatio, quia formalis ratio termini eius non esset ratio convenientiae generantis cum genito. Praeterea, sicut potentia prima causativa et effectiva causat per se immediate nullo materiali prasupposito, sic prima potentia productiva ad intra, producit et generat nullo alio concurrente, et absque omni alio quasi materia. Hinc teneo cum doctoribus antiquis, qui omnes a tempore Augustini usque ad istum (puta Henricum) non sunt ausi in divinis nominare materiam, nec quasi materiam, quod Filius est de substantia Patris non sicut de materia, nec quasi materia.

Haec Scotus.

Qui de hac re scribit satis subtiliter et diffuse.

Et quantum capere queo, satis ostendit quod divina essentia in generatione aeterna non habet se proprie per modum materiae.

Nihilominus reor quod mentem Henrici non reprobet.

Nec Doctor ille solennis intendebat hoc dicere.

Sed sicut Guillelmus Parisiensis, Alanus, et alii quidam, ostendunt imaginem quamdam Trinitatis altissimae non solum in natura intellectuali et anima rationali, sed item in materia et forma atque connexione ambarum, in multis quoque inferioribus rebus ; ita Henricus ad declarandum, quantum possibile est, modum generationis divinae, usus est praefato modo loquendi. Nam et in quibusdam simile est, et multum confert ad capiendum utcumque manuductorie modum incomprehensibilis generationis illius.

Unde et S. Thomas in determinatione quaestionis istius affirmat, quod generatio illa divina accedit ad similitudinem generationis qua quid generatur de alio tanquam de materiali principio, si a materia removeatur totum quod est imperfectionis, et remaneat haec sola de conditionibus materiae, quod est manens in re, et quod res per eam subsistit : et praecipue res artificiata,

quae est in genere substantiae propter suam materiam, et non propter suam formam artificialem,

ut dicit Commentator secundo de Anima.

His consonant verba Durandi,

dicentis :

In communi modo loquendi consuevimus dicere, quod esse de aliquo, est esse de aliquo praeexsistente, in re facta manente. Hinc cum in creaturis nihil praeexsistens in re facta permaneat nisi materia, in eis nihil proprie dicitur esse de aliquo, nisi materialiter accipiendo, sicut cultellum dicimus esse et fieri de ferro. Propter quod in divinis id quod habet rationem materiae vel quasi materiae, est id de quo est generatio atque res genita. Sed cum generatio non sit in Deo ac creaturis univoce, non est hic et ibi totalis univoeatio requirenda quantum ad id de quo est generatio et res nata, nec etiam quoad alia quae in generatione consistunt ; sed sufficit competentem similitudinem invenire quantum ad ea quae imperfectionem non includunt. Sicque dici potest, quod Filius Dei est et generatur de substantia Patris, ita quod praepositio de, circumstantiam dicat materiae aut quasi materiae. Quod primo sic patet : Id quod secundum nostrum modum intelligendi praeexsistit Filio producendo, et est in producto, habet se ad Filium ut id de quo Filius est : et haec est conditio materiae ad imperfectionem non pertinens. Talis autem est essentia Patris. Secundo sic : Quandocumque aliquid constituitur ex pluribus, unum eorum se habet per modum materiae ac perfectibilis, et alterum secundum rationem quasi actus perficientis. Filius autem constituitur ex essentia et relativa proprietate : idcirco oportet quod alterum horum se habeat quasi in ratione materiae, et alterum quasi in ratione actus. Porro inter haec magis se videtur habere in ratione materiae ipsa essentia, quia intelligitur quasi substare relationi, non econtrario. Tertio sic : Illud est subiectum vel quasi subiectum in generatione, quod recipit geniti formam. Sed divina essentia recipit in se formam per quam constituitur genitum, proprietatem videlicet relativam : ergo ipsa est quasi materia et subiectum in generatione divina. Verum sunt aliquae conditiones materiae nullo modo convenientes divinae essentiae, ad imperfectionem pertinentes, ut quod materia est pura potentia, et fit actu per formam absolutam sibi advenientem, et quod de privatione transmutatur ad formam, unamque formam acquirendo, amittit mox aliam.

Haec Durandus.

Ex quibus innotescit stare non posse quod Scotus ait, nullum antiquorum doctorum ausum fuisse nominare materiam a tempore Augustini usque ad Henricum.

Siquidem S. Thomas et Guillelmus Parisiensis, qui et contemporanei exstiterunt, fuerunt ante Henricum de Gandavo per plures annos. Ut enim ex ultimo patet Quodlibeto Henrici, ipse fuit et vixit anno Domini millesimo ducentesimo nonagesimo primo, ut legi in exemplari unde haec scripsi. Porro Thomas feliciter migravit ad Christum anno eiusdem millesimo ducentesimo septuagesimo quarto.

Postremo argumenta Scoti faciliter solverentur,

dicendo ad primum, quod divina essentia non eadem consideratione ac ratione, sed distincta, vocatur terminus formalis generationis divinae, et quasi materia eius. Nempe in quantum per generationem Filio communicatur et in ipso consistit, terminus formalis generationis vocatur : sed in quantum consistit in Patre, et secundum modum nostrum intelligendi, quasi praexsistere generationi concipitur ; sic quasi materia generationis censetur.

Aliud vero Scoti argumentum concludit, quod virtus illa aeterni Patris generativa ac prima, ad generandum nil praesupponit neque requirit quod distinctum et aliud sit ab ipsa. Essentia namque divina realiter idem est cum Patre et cum generativa eius potentia.

Ex praehabitis quoque patet argumentorum in principio quaestionis huius factorum solutio.

Nunc restat ostendere,

an et qualiter divina essentia, sit terminus generationis divinae.

Et sicut iam patuit, non est terminus ad quem, id est, non est id ad quod directe, vere et proprie generatio terminatur, quia non generatur. Scotus vero in praehabitis innuit verbis, quod sit formalis terminus generationis illius, quia videlicet per generationem Filio communicatur ac datur, et Filius nasci asseritur, in quantum per generationem a Patre accipit divinam naturam.

Hinc scribit Aegidius :

In generatione sensibilium, termini accipiuntur tripliciter, secundum quod generatio tripliciter consideratur : primo videlicet, ut est mutatio ; secundo, ut est actio seu in actione consistens ; tertio, ut est via et assimilatio in natura geniti ad gignentem. Primo modo, termini generationis sunt, non esse, et esse : quia non esse, est terminus a quo ; et esse, terminus ad quem. Generatio enim in creaturis, est a non esse simpliciter ad esse simpliciter. Secundo modo, terminus a quo generationis, est gignens ; terminus ad quem, genitus : cum generatio sit quasi medium inter generantem et generatum, quemadmodum actio inter agentem et patientem. Tertio modo, terminus a quo generationis divinae, est divina essentia seu natura ut est in Patre, prout eius virtute Patri convenit generare ; et terminus ad quem, est eadem essentia ut est in Filio, qui per essentiam Patri identificatur, et ei in natura similis perhibetur. Sicque essentia divina est ratio cur Filio generari adscribitur, in quantum per generationem ei a Patre essentia ipsa communicatur. Hinc essentia appellatur terminus formalis generationis illius.

Haec in sententia Aegidius.

Praeterea quaerunt doctores :

an Pater seu Filius in divinis sit ex nihilo.

Et de Patre clarum quod non. Dicitur tamen esse a nullo : quia nil ante se, nec aliud a se, nec alius a se, est sibi causa aut ratio essendi. Sed dicitur esse a se ipso, vel sibi ipsi esse exhibere : non quod sit realiter causa sui ipsius ; sed tales locutiones exponendae sunt negative, ut sit sensus : Est a se ipso, id est non ab alio ; et exhibet sibi esse, id est, aliunde non habet, nec accipit.

Denique Filius non est ex nihilo, quamvis non sit ex praeiacente materia ; nec est ex nihilo quasi nihil sit materia ex qua, sed ex substantia Patris est genitus.

Hinc ait Durandus :

Esse de nihilo, est non habere in se aliquid quod non sit productum ab alio, ita quod sibi ipsi relictum, laberetur in nihil. Idcirco nequaquam dicendum quod Filius Dei sit ex vel de nihilo, quia in Filio est divina. essentia, a nullo producta, et ipsum necesse est esse.

Thomas quoque ait :

Differt dicere, aliquid non esse ex aliquo, et aliquid esse ex nihilo. Cum enim dicitur, non esse ex aliquo sicut ex materia, nihil ponitur : et hoc convenit Filio, qui non est ex materiali principio. Cum autem dicitur, esso ex nihilo, remanet ordo affirmatus ad nihil. Porro aliquid habet ordinem ad nihil dupliciter, scilicet ordinem temporis, et ordinem naturas. Ordinem temporis, ex eo quod prius fuit non ens, et postea est ens : et hoc nulli convenit aeterno. Ordinem autem naturae, quando aliquid habet esse dependens ab alio, hoc est, ex parte sui non habet nisi non esse, cum totum esse suum ad aliud dependeat. Et quod alicui est et convenit ex se, naturaliter praecedit id quod est et convenit ei ex alio. Ideo, quamvis creaturae fuissent ab seterno, nihilo minus essent ex nihilo, ut etiam asserit Avicenna. Neutro autem modo Filius ordinem habet ad nihil, cum sit seternus, et suum esse est absolutum ac independens. Quamvis enim habeat esse a Patre, non tamen dependet ad Patrem, quoniam habet et accepit a Patre idem numero esse quod habet Pater.

Haec Thomas.

Concordant Albertus, Udalricus, et alii.

Quidam vero adiciunt, secundum Anselmum in Monologion : Aliquid esse ex nihilo, intelligi potest tripliciter.

Primo, ut ly nihilo, sumatur simpliciter negative, quemadmodum dicimus de tacente : Iste loquitur de nihilo. Sicque Pater polest dici de nihilo. Verumtamen iste modus non est usitatus, nec sine expositione utendum est eo.

Secundo, positive et materialiter : sicque omnino nihil est aut fit ex nihilo.

Tertio, ordinaliter, ut sit sensus, de nihilo, id est post nihil : et sic creatura est de nihilo. Sumitur etiam interdum quasi causaliter, ut : Iste irascitur de nihilo, id est sine causa.

Distinctio V — Livre I — Denys le Chartreux

Denys le Chartreux - Livre I