DISTINCTIO XXXI

« Praeterea considerari oportet, cum tres personae coaequales sibi sint » etc.

 

 

PARS I

De relativorum nominum significatione.

                                                                      

DIVISIO TEXTUS

In praecedenti proxima particula egit Magister de relativis, quae dicuntur de Deo proprie et temporaliter. In hac parte agit de his, quae dicuntur de Deo communiter et aeternaliter. Et quoniam haec sunt appropriabilia, ideo haec pars habet duas partes.

In prima determinat eorum significationem ;

in secunda eorum appropriationem, ibi : « Non est praetermittendum hic » etc. Prima pars habet duas.

In prima determinat significationem huius nominis « aequalis » ;

in secunda huius nominis « similis » et hoc facit secundo capitulo : « Hoc etiam dicimus de simili et similitudine ».

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam huius partis est quaestio de his nominibus « similis » et « aequalis », et circa haec tria quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum haec nomina dicantur secundum positionem, an secundum privationem.

Secundo quaeritur, utrum dicantur secundum substantiam, an secundum relationem.

Tertio quaeritur, utrum dicant mutuam relationem in Patre et Filio.

 

 

ARTICULUS UNICUS

De nominibus « similis » et « aequalis ».

 

QUAESTIO I

Utrum aequalitas et similitudo positive vel privative de Deo dicantur.

Et quod dicantur secundum privationem, videtur.

1. Per auctoritatem Magistri in littera : « Quidusdam videtur nomine aequalitatis et similitudinis non aliquid poni, sed removeri, ut dicatur Filius aequalis Patri, quia nec maior nec minor est eo ».
2. Item, hoc potest probari sic : Euclides definit aequale sic : « Aequale est quod alteri suppositum non excedit nec exceditur » : ergo cum haec definitio sit data secundum privationem, patet etc.
3. Item, aequale et simile non tantum dicunt unitatem, sed etiam diversitatem ; sed non est ponere diversitatem in divinis : ergo haec nomina non dicuntur secundum positionem, sed secundum privationem.
4. Item, aequale, secundum quod dicit positionem, dicit commensurationem ; sed in divinis non est commensuratio nec excessus : ergo dicuntur per privationem excessus, non per positionem.

 

Contra :

1. Similitudo et aequalitas in his inferioribus dicuntur positive ; sed haec completius sunt in Deo, quia, ut dicit Augustinus, in Filio primo reperitur ratio similitudinis et aequalitatis : ergo multo fortius in Deo dicunt positionem.
2. Item, omnis negatio, quae non est pura negatio, fundatur supra positionem : ergo cum hoc quod dico « aequale » importet remotionem excessus et non importet puram negationem - quia tunc chimaera esset aequalis Deo - oportet quod importet positionem.
3. Item, haec est falsa : Pater et Filius sunt inaequales : ergo hoc quod est « inaequale » aliquid privat quod est in Deo ; sed hoc non est nisi importatum per aequalitatem ;· ergo aequalitas aliquid ponit, quia si eius oppositum privat, necesse est ipsum ponere.
4. Item, haeretici dicunt hanc falsam : Pater est aequalis Filio, aut ergo quia aliquid ponitur aut quia aliquid removetur. Non quia removetur, quia dicunt hanc veram : Pater est inaequalis, quae removet : ergo quia aliquid ponitur, ergo etc.

Et fundatur utraque istarum rationum super oppositionem inaequalis ad aequale. Si enim aequale et inaequale acciperentur remotive, tunc, eo quod opposita, acciperentur positive.

 

Respondeo : Dicendum quod secundum quod in littera innuitur et doctores antiqui dicunt, positio Magistri fuit, quod nomina, quae non dicunt personalem proprietatem vel essentiae unitatem, privative accipiantur. Unde quia « similis » et « aequalis » dicit respectum Patris ad Filium, et ille respectus non est personalis proprietas nec essentia ; voluit ponere, quod omnia talia secundum privationem dicerentur, sicut « duo », « tres », « similes » et « aequales » et consimilia.

Tamen ista positio stare non potest, sicut supra probatum est de unitate et pluralitate nominum divinorum. Si enim in divinis est unitas positive et pluralitas, et haec duo faciunt similitudinem et aequalitatem, necesse est, haec positive accipi in divinis. Et concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

 

[Ad obiecta] : 2. Ad illud ergo quod obicitur, quod aequale est quod non excedit, dicendum quod illi negationi substernitur affirmatio et positio, quae notificatur per privationem oppositi, scilicet excessus.

3. Ad illud quod obicitur, quod non est diversitas in divinis, dicendum quod non indicant diversitatem nisi suppositi, non formae de se ; et quia in divinis est pluralitas suppositorum, patet etc.
4. Ad illud quod obicitur, quod secundum quod dicuntur positive, dicunt commensurationem, dicendum quod in divinis non est commensuratio simpliciter, sed tamen est commensuratio respectu infiniti, et haec non ponit simpliciter commensurationem.

Aliter potest dici quod aequale et simile de suo primo intellectu ponunt unitatem quantitatis et qualitatis ; quod autem ponat commensurationem hoc quod est aequale, est, quia quantitas illa est mensurata. Quoniam ergo in divinis est immensa, dicit ibi convenientiam in quantitate virtutis, quamvis non ponat ibi commensurationem.

                                                                         

 

QUAESTIO II

Utrum aequalitas et similitudo in divinis dicantur secundum substantiam an secundum relationem.

Secundo quaeritur, utrum nomina supradicta dicantur secundum substantiam, an secundum relationem.

Et quod secundum substantiam, videtur :

1. Auctoritate Magistri in littera : « Aequalitas, inquit, non est relatio vel notio, sed naturae unitas vel identitas » ; et Hilarius, De Trinitate : « Similitudo est indifferens essentia » : ergo tam similitudo quam aequalitas dicit divinam essentiam.
2. Item, aequalitas dicitur secundum quantitatem et similitudo secundum qualitatem ; sed in divinis qualitas et quantitas transeunt in substantiam : ergo etc.
3. Item, omne quod dicitur secundum relationem, importat distinctionem de suo principali intellectu ; sed simile et aequale dicunt convenientiam : ergo non dicuntur secundum relationem.
4. Item, nihil quod dicitur secundum relationem, dicitur de duobus, nisi importet relationem in communi - hoc dico propter hoc nomen « relatus » et « distinctus » - sed simile et aequale important specialem relationem, si eam important, quia non est assignare specialiores sub ipsis, et dicuntur de pluribus : ergo etc.

 

Contra :

1. Hilarius, De Trinitate : « Similitudo sibi non est » ; sed omne quod dicitur secundum substantiam , dicitur ad se : ergo etc.
2. Item, omne quod dicitur secundum substantiam, dicitur de pluribus singulariter ; sed similis et aequalis dicitur pluraliter : ergo etc

3. Item, aequalitate refertur, Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, sed non essentia : ergo aequalitas non dicit essentiam.

4. Item, aut Pater est aequalitas Filii ad Patrem aut non. Si sic : ergo cum Filius aequalitate illa sit aequalis Patri, Pater est aequalis sibi ; quod non conceditur. Quod si Pater non est aequalitas Filii ad Patrem, ergo aequalitas non dicitur de omnibus : ergo non dicit essentiam ; essentia enim Filii est Pater

 

Respondeo : Dicendum quod secundum communem omnium opinionem, cum simile et aequale dicant convenientiam plurium in uno, quod de se important distinctionem in suppositis et unionem sive unitatem in essentia. Et quia distinctio personarum spectat ad modum dicendi secundum relationem, unitas essendi ad modum dicendi secundum substantiam, ideo huiusmodi nomina nec omnino dicuntur secundum substantiam, nec omnino secundum relationem, sed quodam modo secundum substantiam, quodam modo secundum relationem. Sed quia non possunt secundum hunc duplicem modum dici principaliter, sed necesse est, quod secundum alterum, ideo ulterius oportet quaerere, secundum quem modum dicendi accipiuntur in divinis. Et hic sunt diversae opiniones.

Quidam enim dicunt, quod huiusmodi nomina, secundum concretionem significata, dicuntur principaliter secundum relationem. Nam similes dicuntur habentes eamdem qualitatem. Quia ergo respicit suppositum per se, secundum quod concretum, ideo dicitur secundum relationem. Sed in abstractione, quia similitudo est unitas naturae vel essentiae, quia respicit unitatem formae primo, non distinctionem suppositorum nisi ex consequenti, principaliter dicitur secundum substantiam.

Sed iste modus solvendi non est conveniens. Nam est eadem significatio in concreto et in abstracto in principali significato : ergo, si dicitur secundum substantiam unum, et reliquum similiter : ergo hoc non solvit quod dictum est.

Secunda opinio est, quod huiusmodi nomina et in concretione et in abstractione dicuntur principaliter secundum substantiam et connotant distinctionem in suppositis. Et ratio ipsorum est, quia cum similitudo respiciat ista duo, scilicet convenientiam et differentiam, immediatius et completius respicit convenientiam. Dicuntur enim differentes esse similes, in quantum conveniunt, convenientes vero non dicuntur similes, in quantum differunt. Respicit ergo similitudo distinctionem per modum materiae, sed per modum formae respicit unitatem essentiae ; et ideo completive dicitur secundum substantiam tam similitudo quam similis.

Sed ista positio non potest stare. Certum enim est, quod similitudo dicitur respectus aliquorum ad invicem ; sed in divinis non est nisi respectus personae ad personam. Respectus autem personae ad personam non potest dici secundum substantiam : ergo necesse est, quod hoc nomen « simile », quod a similitudine imponitur, secundum substantiam non dicatur.

Et ideo est tertia opinio, quod huiusmodi nomina dicuntur secundum relationem, formaliter loquendo. Dicunt enim respectum suppositorum distinctorum convenientium in aliquo uno ; et ita respectus cadit ibi per modum formalis, sed unitas essentiae et pluralitas suppositorum cadit per modum causae. Ideo proprie et principaliter secundum relationem, ex consequenti vero secundum substantiam dicuntur, causaliter loquendo. Et hoc magis patet, si consideremus significationem horum nominum in creaturis, unde fit translatio. Similitudo enim est secundum qualitatem, similiter et aequalitas secundum quantitatem ; et similitudo dicit relationem formaliter, sed qualitatem causaliter, similiter aequalitas dicit quantitatem causaliter, sed relationem formaliter. Non enim est similitudo qualitas, sed relatio, quae attenditur secundum qualitatem.

 

[Ad obiecta] : 1. Ad illud quod obicitur de Magistro et Hilario, quod est essentia, dicendum quod causaliter intelliguntur omnes tales sermones.

2. Ad illud quod postea dicitur, quod aequale dicitur secundum quantitatem, dicendum quod « secundum » dicit causam efficientem, non dicit formam ; sic de simili.
3. Ad illud vero quod obieitur, quod relativa important distinctionem, dicendum quod quaedam in divinis dicuntur secundum relalionem, quae sunt distinctiva relatorum, ut Pater et Filius ; et talia important respectum distinguentem, et talia important distinctionem ut exercitam. Quaedam autem dicuntur secundum relationem, quae sunt relativa distinctorum, ut similis et aequalis ; et talia important respectum, sed ille respectus non est notio distinguens ; sed consequens distinguentem. Importat enim distinctionem non ut exercitam, sed ut conceptam. Nam respectus distinguens est unius personae ad aliam, secundum quod est ab illa. In huiusmodi vero nominibus importatur respectus unius personae ad aliam, secundum quod communicant unam naturam. Et quia respectus est relatio, ideo plurificatur ; quia vero respectus unius essentiae, ideo dicitur de pluribus.
4. Et ideo patet ultimum quod dicitur, quod nullum relativum dicitur de pluribus, nisi dicat relationem in communi. Dicendum enim quod hoc non solum est in his nominibus, quae important distinctionem in communi, ut « relatus » et « distinctus », verum etiam in his, quae dicunt respectum plurium, ut communicant in aliquo. Tale enim nomen dicit respectum in communi, specificatum tamen ratione communicationis in uno ; unde similes dicuntur ad invicem relati, participantes unam qualitatem.

 

 

QUAESTIO III

Utrum « aequalis » et « similis » secundum mutuam relationem in divinis dicantur.

Tertio quaeritur, utrum praedicta nomina, scilicet aequalis et similis, dicant mutuam relationem, secundum quam Pater Filio, et Filius Patri sit aequalis.

Et quod non, videtur.

1. Quia secundum Dionysium : « In causalibus non recipimus reciprocationem » ; sed Pater est principium Filii : ergo non cadit ibi reciprocatio, ut dicatur Pater aequalis Filio.
2. Item, hoc videtur ratione ; quia enim Filius similis est Patri, ideo dicitur similitudo Patris : ergo si e conversa Pater est similis Filio perfecte, ergo Pater est similitudo Filii. Haec autem non recipitur : ergo etc.
3. Item, qui est aequalis alii secundum aequalitatem sibi adaequatur : si ergo Pater est aequalis Filio, ergo ei adaequatur ; quaero : a quo ? aut a se aut ab alio. Non a se, quia quicumque aequat se alii, aliquid agit in se ; sed Pater nihil agit in se, ergo non adaequatur nec a se ; nec ab alio aequatur : ergo non est aequalis Filio.

 

Contra :

1. Simile et aequale sunt relativa aequiparantiae ; sed ista denominant consimiliter utrumque extremum : ergo si Filius est similis Patri, pari ratione Pater est similis Filio.
2. Item, ratio similitudinis est convenientia vel indifferentia in qualitate vel substantia ;. sed con venientia aequaliter respicit utrum que extremum, et indifferentia : ergo si Filius est indifferens Patri et e converso, Pater est similis Filio.
3. Item, omne plurale geminat suum singulare ; sed haec conceditur : Pater et Filius sunt similes et aequales, ergo Pater est similis ; quaero : cui ? aut sibi aut alii. Non sibi : ergo alii.

 

Respondeo : Dicendum quod similis et aequalis dupliciter accipiuntur : aut prout dicunt convenientiam in quantitate vel qualitate, aut prout supra convenientiam addunt imitationem vel expressionem perfectam. Primo quidem modo sunt relativa aequiparantiae, et dicuntur ad convertentiam, secundum quod probant rationes secundo inductae. Alio modo similis et aequalis addunt super hoc rationem originis - unde aequalis dicitur quasi adaequatus, et similis quasi assimilatus - hoc modo non convenit nisi ei qui est ab altero, et hoc modo procedunt primae rationes, quod Pater non dicitur similitudo Filii per imitationem, nec aequatur Filio per emanationem ab alio, sed aequat sibi Filium.

 

[Ad obiecta] : 1. Quod tamen dicit Dionysius quod non recipimus reciprocationem etc., loquitur de causa proprie, prout differt ab effectu per essentiam : hoc autem modo Pater non est causa Filii, immo bene est habitudo Filii ad Patrem, sicut e converso ; et sic patent omnia.

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

DUB. I

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo dubitatur de situ huius partis, quia cum supra distinctione decima nona actum est de aequalitate, videtur hic Magister superflue repetere.

Respondeo : Dicendum quod de aequalitate et similitudine est loqui dupliciter, scilicet a parte rei, vel a parte nominis. Et primo modo agitur de aequalitate et similitudine in praecedentibus, secundo modo hic.

 

DUB. II

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod « nihil est sibi simile ». Videtur enim falsum, quia aliquis differt a se, sicut Socrates senex a se puero : ergo pari ratione aliquid potest esse simile sibi.

Item, Christus homo est sibi similis, quia nullus est beatus, nisi sit Deo assimilatus ; sed Christus est maxime Deo assimilatus : ergo etc.

Respondeo : Dicendum quod, sicut differentia aliquando notat alietatem suppositi a supposito, ut cum dicitur : Petrus est alius a Paulo ; aliquando alietatem in natura, ut cum dicitur : Christus secundum quod homo differt a se Deo ; aliquando alietatem status a statu ; ut Petrus senex differt a se puero : per hunc modum intelligendum est de similitudine. Quando igitur similis dicit similitudinem suppositi ad suppositum, non potest idem esse similis sibi ; quando vero dicit similitudinem naturae ad naturam, vel status ad statum, potest idem esse sibi similis, quia haec concurrunt in eadem persona ; et ita intelligit Magister.

 

DUB. III

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod « aequalitas Patris et Filii non est relatio vel notio », quia statim praedixit, quod simile et aequale est relativum : ergo similitudo est relatio.

Respondeo : Dicendum, quod Magister intelligit de notione, quae est personae proprietas, non de relatione communiter intellecta.

Vel aliter dicendum quod verbum Magistri est causaliter intelligendum, sicut patet ex praecedentibus, quia aequalitas non consistit in proprietatibus personalibus, sed magis in essentialibus, quae supra ostensae sunt.

 

 

PARS II.

De relativorum nominum appropriatione.

 

DIVISIO TEXTUS

Terminata parte illa, in qua agit de significatione horum nominum « similis » et « aequalis », hic incipit secunda pars, in qua agit de horum nominum appropriatione, et habet haec pars duas partes.

In prima assignat appropriationes ;

in secunda movet et solvit dubitationem, quae ex huiusmodi appropriatione habet originem, infra distinctione trigesima secunda : « Hic oritur quaestio ex praedictis deducta ».

Prima pars dividitur in duas partes :

in prima assignat appropriata secundum Hilarium ;

in secunda secundum Augustinum, ibi : « lllud etiam sciri oportet, quod eamdem trium personarum distinctionem ».

Prima pars habet tres.

In prima assignat Hilarii appropriationem et eius explanationem propter sui obscuritatem.

In secunda ostendit, quod illa quae Hilarius assignat, non sunt propria, sed appropriata, ibi : « Non enim secundum praemissam expositionem ».

In tertia vero ostendit, quod illa quibus haec appropriat, sunt propria. Appropriatio enim est communis respectu proprii, et hoc facit ibi : « Propria igitur personarum ».

« Illud etiam sciri oportet, quod eamdem trium personarum » etc. Haec est secunda pars huius partis, in qua assignat Magister appropriationem Augustini, et habet haec pars duas partes.

In prima ponit ipsam appropriationem ;in secunda ponit eius expositionem, ibi : « Sed plurimos movet, quod Patri attribuit » etc.

Et haec pars habet tres secundum illa tria appropriata.

In prima ostendit, qualiter Patri appropriatur unitas, ostendens etiam incidenter, qualiter aliqua dicuntur unum.

In secunda vero ostendit, quomodo Filio appropriatur aequalitas, ibi : « Nunc videamus, quare aequalitas ».

In tertia vero ostendit, quomodo Spiritui sancto approprietur concordia, ibi : « Quod autem in Spiritu sancto dicitur esse utriusque concordia ».

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam eorum quae dicuntur in hac parte, duo principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de appropriatione Hilarii.

Secundo, de appropriatione Augustini.

Et quantum ad primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum imago dicatur in divinis secundum substantiam, an secundum relationem.

Secundo, dato quod secundum relationem, quaeritur, utrum imago sit proprium Filii.

Tertio quaeritur de ratione appropriationis illorum trium, scilicet aeternitatis, speciei et usus.

 

 

ARTICULUS I

De appropriatione Hilarii.

 

QUAESTIO I

Utrum imago in divinis secundum substantiam, an secundum relationem dicatur.

Quod autem imgo dicatur secundum substantiam, ostenditur hoc modo.

1. Hilarius, IV De Trinitate : « Deus ad communem sibi cum Deo imaginem eamdemque similitudinem reperitur hominem operari ».
2. Item, Beda super illud : Faciamus hominem etc. : « In hoc, quod dicit imaginem, notatur una et aequalis substantia Trinitatis » : ergo imago, cum pertineat ad communitatem et unitatem substantiae, dicitur secundum substantiam.
3. Item, hoc ipsum videtur ratione, quia illud idem, quod dicit exemplar active, dicit imago passive ; sed exemplar in divinis dicitur secundum substantiam, non secundum relationem : ergo etc.
4. Item, imago consitit in repraesentando aliquid non tantum in substantia, sed etiam in distinctione et ordine distinctorum : si ergo in divinis non cadit distinctio in una persona, necesse est, quod in divinis attendatur imago, secundum quod unitas essentiae est in tribus personis : ergo non notionaliter ; sed essentialiter dicitur imago in divinis.

 

Contra :

1. Augustinus, in VII De Trinitate : « Quid absurdius quam imaginem dici ad se » ? sed omne quod dicitur secundum substantiam, dicitur ad se : ergo cum imago non dicatur ad se, non dicitur secundum substantiam.
2. Item, Hilarius, III De Trinitate : « Imago sola non est », ergo imago in divinis est cum alio ; sed essentia non est cum alio : ergo etc.
3. Item, hoc ipsum videtur definitionem imaginis, quia Hilarius dicit, quod « imago est rei ad rem coaequandam » etc. ; sed res, quae coaequatur rei, est persona : ergo imago est personae ad personam. Sed quod dicit respectum unius ad alterum dicitur secundum relationem : ergo et imago.
4. Item, hoc videtur per etymologiam. Imago enim, dicitur quasi « imitago », ergo ubi est ratio imaginis, ibi est imitatio ; sed divina essentia non imitatur aliquid, quia omne tale est ab aliquo : ergo imago non dicitur secundum substantiam vel essentiam.

 

Respondeo : Dicendum quod sicut exemplar secundum proprietatem vocabuli dicit expressionem per modum activi - unde exemplar dicitur ad cuius imitationem fit aliquid - sic e contrario imago per modum passivi ; et dicitur imago quod alterum exprimit et imitatur. Et hoc modo accipitur imago dupliciter, secundum quod duplex est expressio, scilicet vel in naturae unitate, vel in naturae diversitate : in naturae communitate sive unitate, sicut filius imperatoris dicitur imago patris ; in naturae diversitate, sicut imago imperatoris est in nummo.

Sic respectu Dei dicitur imago per expressionem secundum identitatem naturae ; et sic est imago increata et dicitur notionaliter sive secundum relationem, quia imago dicit emanationem, emanatio autem in unitate naturae non est nisi personae. Dicitur etiam imago per expressionem in diversitate naturae ; et sic dicitur imago creata respectu totius Trinitatis. Et sic patet, quod imago, in divinis accepta, dicitur secundum relationem personae ad personam ; et hoc secundum vocabuli proprietatem, sicut probant rationes ad hoc inductae.

Sed quoniam contingit abuti nomine exemplaris, ut etiam dicatur exemplar, quod ad imitationem alterius fit, sic e contrario contingit abuti imagine, ut dicatur imago, ad cuius expressionem fit aliud : et sic cum creatura fiat ad expressionem unitatis essentiae in trinitate personarum, potest dici imago de tota Trinitate ; et sic dicitur imago imaginans, cum de ratione nominis dicat imaginatum ; sicut exemplar dicitur exemplatum abusive, quamvis exemplar sit exemplans. Et secundum istum modum videntur accepisse Hilarius et Beda, ut dicit Magister decima sexta distinctione secundi libri.

Tamen potest dici, quod uterque loquitur de imagine creata, quae cum sit respectu unius essentiae, est communis imago trium personarum et indicat unitatem substantiae in tribus. Unde nunquam imago pure dicitur ad se, quia semper dicit respectum vel ad aliam personam, vel ad creaturam, sive creaturae ad divinam naturam. Nunquam etiam dicitur pure secundum substantiam, quia semper notat distinctionem vel interius, vel exterius. Unde imago non dicitur essentia simpliciter, sed essentia ut in tribus personis considerata.

Tamen proprietatem sermonis servando, imago dicitur secundum relationem personalem, prout dicitur imago aeterna. Et concedendae sunt auctoritates et rationes ad hoc.

 

[Ad obiecta] : 1-2. Ad auctoritates in oppositum patet responsio.

3. Ad illud ergo quod obicitur, quod exemplar dicitur essentialiter, ergo etc., dicendum quod non est simile, quia tota Trinitas est principium. Et ideo quia exemplar rationem producentis dicit - unde secundum substantiam dicitur et convenit toti Trinitati, sed non tota Trinitas est principiata - et quia imago dicit rationem producti proprie : ideo non convenit toti Trinitati nec dicitur secundum substantiam.
4. Ad illud quod obicitur, quod ad hoc ; quod sit imago, debet exprimere distinctionem et ordinem, dicendum quod illud verum est in imagine, quae est imago rei habentis distinctionem et ordinem, sicut habet homo in partibus, et tota Trinitas in personis ; sed cum res, cuius est imago, non habeat distinctionem, ut puta una persona, non oportet sic exprimi.

Vel potest dici quod illud verum est, quando imago substantialiter differt. Tunc enim ad hoc, quod expresse exprimat, necesse est imitari in conditionibus consequentibus substantiam ; sed cum imitatur in eadem forma substantiae, non oportet.

 

 

QUAESTIO II

Utrum imago in divinis proprie de Filio dicatur.

Secundo quaeritur, utrum imago sit proprium Filii.

Et quod sic, videtur.

1. Per Hilarium in proposita appropriatione : « Aeternitas in Patre, species in Imagine, usus in Munere ». « Pater » dicitur proprie, similiter « Munus » : ergo si, recte ponuntur, ex aequo « Imago » dicitur proprie de Filio.
2. Item, Augustinus, VI De Trinitate : « Solus Filius est imago Patris », et expressius : « Eo filius, quo imago et verbum » : ergo secundum hoc, cum filius dicat personalem relationem, patet etc.
3. Item, imago est similitudo expressa et in divinis similitudo expressissima ; sed similitudo expressissima non potest esse plurium distinctorum : si ergo Filius est ab uno, Spiritus sanctus aequaliter a duobus, ergo non poterit esse imago.
4. Item, imago in divinis attenditur secundum imitationem personae, non essentiae, quia non est imago essentiae, sed personae : ergo ad hoc, quod una persona sit imago alterius, necesse est, quod illam imitetur in eo quod respicit personam ut personam ; sed emanatio vel productio personae respicit personam ut personam ; nam productio creaturae respicit substantiam. Cum ergo solus Filius imitetur Patrem in productione personae, solus Filius est imago.

 

Contra :

1. Damascenus dicit quod « Spiritus sanctus est imago Fllii » : ergo non est Filii proprium esse imaginem.

2. Item, hoc videtur per utramque definitionem Hilarii. Et prima est : « Imago est eius rei, ad quam imaginatur, species indifferens » ; sed hoc convenit Spiritui sancto : ergo et imago. Secunda est : « Imago est rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo » ; sed hoc convenit Spiritui sancto : ergo etc.
3. Item, hoc videtur per rationem, quia ad imaginem ista duo sufficiunt, scilicet imitatio secundum similitudinem, et secundum aequalitatem ; sed haec duo est reperire in persona Spiritus sancti : ergo etc,
4. Item, sicut Filius procedit a Patre, ut exprimens Patrem, ita Spiritus sanctus a Filio, ut exprimens filium : ergo quemadmodum Filius est imago Patris, ita Spiritus sanctus est imago Filii.

 

Respondeo : Dicendum quod imago in divinis non tantum dicit expressionem personae sed etiam expressionem in summo. Expressio autem in summo duo ponit, scilicet quod sit unius ad unum, et quod sit secundum omnem modum. Quod sit unius ad unum, ponit per hoc, quod illud quod per superabundantiam dicitur, uni soli convenit ; et si sit essentiale, essentiae ; si personale personae. Nam unum in summo non potest exprimere plura vel plures, unum inquam, in quo nulla est diversitas. Similiter unum summe non potest exprimi a pluribus, ut plures sunt, quia tunc omnino indifferentes essent.

Ponit etiam aliud, videlicet, ut sit expressio secundum omnem modum. Nam si ex aliquo respectu non habet exprimere, non exprimeret summe

Propter primam rationem solus Filius est imago, quia solus ab uno procedit, Spiritus autem sanctus a duobus, et ideo aequaliter utrumque exprimit, et ideo neutrum in summo. Propter secundam rationem solus Filius est imago, quia secundum omnem respectum habet rationem exprimendi, et in quantum comparatur ad illum « a quo » est, et in quantum comparatur ad illum « qui » ex ipso est. In quantum comparatur ad illud « a quo » est quia exit per modum naturae, et ita per modum verbi et speciei et per modum similitudinis expressae. In quantum comparatur ad illum « qui » est ex eo, quia per omnia et eodem modo spirat Filius, ut Pater. Spi ritus sanctus autem in nullo horum convenit ; ideo ratio imaginis est in solo Filio, quia ab uno tantum procedit, et quia per modum naturae, quia etiam consimiliter producit Spiritum sanctum.

Media tamen ratio, quia per modum naturae, est ratio propria, aliae vero faciunt ad congruitatem.

Concedendum igitur, quod solus Filius, loquendo proprie, est imago, et eo quo filius, eo est imago, et eo ipso verbum. Sed « filius » dicit solum respectum ad Patrem, «imago » principaliter ad Patrem, sed consequenter respectum ad aliam personam, « verbum » principaliter respectum ad Patrem, et consequenter respectum ad creaturam. Unde eadem notio sunt ipsius Filii, tamen alio et alio modo significata. Unde non est superfluitas.

 

[Ad obiecta] : 1. Ad illud ergo quod obicitur de Damasceno, dicendum quod Damascenus fuit Graecus ; Graeci autem non ita proprie accipiunt rationem imaginis, ut Latini, quia nec de origine personarum sic sane intelligunt.

Vel potest dici, quod sermo Augustini et Damasceni intelligitur causaliter, quia reformat nos ad imaginem Christi.

2. Ad illud quod obicitur, quod utraque definitio imaginis convenit Spiritui sancto, dicendum sicut infra patebit, quod species et similitudo, ut ibi accipitur, convenit soli Filio.

3-4. Ad illud quod obicitur de assimilatione et aequalitate, dicendum quod Filius non dicitur imago propter assimilationem in substantia, sed propter modum emanandi ; et in hoc non habet Spiritus sanctus expressissimam similitudinem nec cum Filio nec cum Patre, ideo nullius est imago.

 

 

QUAESTIO III

Quare aeternitas approprietur Patri, species Imagini, et usus Muneri.

Tertio quaeritur, quare aeternitas approprietur Patri, species Imagini et usus Muneri.

Videtur, quod non sit bona appropriatio Hilarii.

1. Quia omnes divinae personae simul aeternae sunt et coaequales ; et aeternitas abstrahit ab actu personae ; ergo non est appropriabilis.
2. Item, quaeritur, quare species appropriatur imagini ? Aut enim sumitur ibi species, ut species dicitur forma, aut pulcritudo : si forma ; sed sicut natura nulli est appropriabilis, sic nec species. Si autem pulcritudo ; sed pulcritudo imaginis refertur ad prototypum, ergo ad Patrem : ergo illi debet appropriari.
3. Item, Dionysius dicit, quod « bonum et pulcrum idem est » : ergo cum bonitas sit appropriabilis Spiritui sancto, ergo et pulcritudo.
4. Item, Hilarius dicit, quod « oportet imaginem habere essentiam et naturam et speciem auctoris ». Quare ergo magis definit imaginem per speciem quam aliquuod aliorum ?
5. Item, non est utendum Deo, sed solum creatura : ergo usus nulli personae est appropriabilis, ergo nec Spiritui sancto.

 

Respondeo : Dicendum quod ista appropriatio Hilarii fuit ad explicandam personarum originem sive emanationem. Quoniam igitur persona Patris emanatione et origine caret, ideo illud debuit ei appropriari, quod importat privationem principii. Tale autem est hoc nomen aeternitas. Aeternum enim est quod principio caret. Et licet de suo nomine non dict nisi privationem initii durationis, per appropriationem tamen dicit privationem omnis principii.

 

[Ad obiecta] : 1. Et sic patet prima obiectio. Spiritus vero sanctus procedit per modum voluntatis et amoris ; et ita debuit ei appropriari nomen, quod actum exprimit voluntatis ; hoc autem est hoc nomen « usus ». Nam « uti » est assumere aliquid in facultatem voluntatis sive ad utendum sive ad fruendum. Quoniam ergo assumtio ad fruendum est per amorem, similiter ad utendum, quia amor est pondus et ordo : ideo « usus » recte appropriatur Spiritui sancto.

5. Et sic patet ultimo quaesitum, scilicet quod usus accipitur hic, non prout dividitur contra fruitionem, sed prout dicit amoris complexum et actum liberum.

Filius vero emanat per modum naturae ; et quia emanat per modum naturae, ideo emanat per modum perfectae et expressae similitudinis. Nam natura producit sibi simile et aequale. Et quia habet in se rationem expressae similitudinis, ideo et cognitionis, quia expressa similitudo est ratio cognoscendi. Et quia per modum perfectae similitudinis et rationis habet in se rationem et exemplar omnium, inde est, quod habet rationem perfectae pulcritudinis. Quia enim est perfecta et expressa similitudo, ideo pulcher est in comparatione ad eum quem exprimit. Quia vero rationem cognoscendi habet, et non unius tantum, sed totius universitatis ; ideo pulcrum pulcherrimus ipse mundum mente gerens pulcritudinem habet in comparatione ad omnem pulcritudinem exemplatam. Ex his duobus relinquitur perfectissima pulcritudo. Sicut enim dicit Augustinus : « Pulcritudo non est aliud quam aequalitas numerosa ». Quoniam igitur in comparatione ad Patrem habet pulcritudinem aequalitatis, quia perfecte exprimit, sicut pulcra imago ; in comparatione vero ad res habet omnes rationes, secundum quod dicit Augustinus, quod « est ars plena omnium rationum viventium » : ideo patet, quod in Filio recte reperitur ratio omnis pulcritudinis.

Eo igitur quo Filius per modum naturae emanat, habet rationem perfectae et expressae similitudinis ; eo quod habet rationem perfectae similitudinis, habet rationem cognitionis ; et ratione utriusque habet rationem pulcritudinis. Quoniam igitur nomen « species » importat similitudinem et importat cognoscendi rationem, importat etiam pulcritudinem - ut species quidem Priami digna est imperio - ideo elegantissime appropriatur.

2-4. Patet ergo, quare illud nomen magis appropriat Hilarius Filio quam aliud, quare etiam magis definit imaginem per illud nomen quam per aliquod aliud.

Ad illud ergo quod obicitur, quod pulcritudo imaginis refertur ad prototypum, dicendum quod verum est, sed tamen aliter refertur honor, aliter pulcritudo : quia honor imaginis sive picturae ita refertur ad prototypum, quod in ipsa non est secundum se honor, sicut patet, si honoretur iconia beati Nicolai ; sed pulcritudo ita refertur ad prototypum, quod nihilominus est in imagine pulcritudo, non solum in eo, cuius est imago. Et potest ibi reperiri duplex ratio pulcritudinis, quamvis in eo cuius est, non nisi una inveniatur. Quod patet, quia imago dicitur pulcra ; quando bene protracta est, dicitur etiam pulcra, quando bene repraesentat illum, ad quem est. Et quod ista sit alia ratio pulcritudinis, patet, quia contingit unam esse sine alia : quemadmodum dicitur imago diaboli pulcra, quando bene repraesentat foeditatem diaboli, et tunc foeda est Et ideo Hilarius, approprians speciem sive pulcritudinem Filio, magis appropriat sub nomine imaginis quam sub nomine filii.

3. Ad illud quod obicitur, quod idem est bonum et pulcrum, dicendum quod Dionysius non vult dicere quod sint unum ratione, sed quod sint unum re. Sed quoniam ratione differunt, ideo potest alicui appropriari unum, quod non appropriatur alterum.

 

 

ARTICULUS II

De appropriatione Augustini.

Consequenter est quaestio principalis de appropriatione Augustini, quae est :

« In Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spirito sancto unitatis aequalitatisque concordia ».

Et circa haec quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum Deus possit dici esse unum cum creatura.

Secundo, utrum creatura possit dici unum cum alia creatura.

Tertio, de ratione appropriationis illorum trium.

 

 

QUAESTIO I

Utrum Deus unum cum creatura dici possit.

Quod autem Deus possit dici unum cum creatura, ostenditur.

1. Per auctoritatem Apostoli, I ad Corinthios 6, 17 : Qui adhaeret Deo unus spiritus est. Si unus spiritus : ergo unum ens et una res ; et si hoc : ergo unum.
2. Item, homo, qui adhaeret Deo, unus spiritus est : aut ergo creatus aut increatus ; non creatus, quia Deus non est creatura : ergo unus increatus. Sed spiritus increatus est omnino unus : ergo homo adhaerens Deo est simpliciter unum cum Deo.
3. Item, magis unitur medium extrema quam extremum extrema ; sed Spiritus sanctus est medium uniens viros iustos, et viri iusti, per ipsum uniti, sunt unum - Ioannis 17, 22 : Ut sint unum, sicut et nos unum sumus - ergo vir iustus cum Spiritu sancto potest dici unum.
4. Item, magis unitur membrum capiti quam membrum cum membro : ergo cum membra Christi sint unum in Christo, multo fortius membrum est idem capiti. Sed Christus est caput non tantum secundum humanitatem, sed etiam secundum divinitatem : ergo etc.

 

Contra :

1. Ex illo verbo, quod dicitur Ioannis 10, 30 : Ego et Pater unum sumus, impugnant Sancti haeresim Arianam, et maxime Augustinus, ex hoc concludens, Arium errare, qui dicit Filium aliam habere naturam. Si ergo ratio Augustini bona est, « unum » dicit unitatem in natura ; sed tali modo non est unum Creator cum creatura : ergo etc.
2. Item, hoc videtur alia ratione, quia quae maxime distant minime sunt unum ; sed Creator et creatura maxime distant : ergo non possunt simpliciter dici unum.
3. Item, si sunt unum, ergo aliquod unum ; sed si aliquod unum sunt, ergo Deus et creatura haberit aliquod commune ; et si hoc, uni vocantur in aliquo. Ergo cum univocum simplicius sit, quam quae univocantur in ipso, aliquid est simplicius Deo.
4. Item, si Deus et creatura sunt unum, cum in infinitum distet a qualibet, qua ratione dicitur unum cum una, et cum qualibet. Sed quaecumque uni et eidem sunt eadem, inter se sunt eadem : ergo secundum hoc omnia sunt unum.

 

Respondeo : Dicendum quod, sicut dicit Augustinus, ad hoc quod aliqua sint unum, non sufficit conformitas voluntatis, sed necesse est praesupponi convenientiam in natura. Quoniam ergo Deus et creatura summe differunt in natura, ideo non debent dici unum, sicut probant rationes ad hoc inductae.

Quia vero vir iustus conformatur per caritatem voluntati divinae et ei adhaeret magis quam alicui alii, recte dicitur unum cum determinatione, ut puta « unus spiritus ». Spiritus enim voluntas dicitur et amor, unde qui adhaeret Deo unus spiritus est, quia unius et conformis voluntatis est.

 

[Ad obiecta] : 1. Ad illud ergo quod obicitur : est unus spiritus, ergo una res, dicendum quod ibi est fallacia secundum quid et simpliciter. Nam « unus » distrahitur a ratione sua per hoc quod est « spiritus », et dicit ibi unitatem non per indivisionem sive unitatem naturae, sed per conformitatem voluntatis.

2. Ad illud quod obicitur : aut unus spiritus creatus, aut increatus etc., dicendum quod nec creatus, nec increatus. Nam « spiritus » non stat ibi pro substantia, sed pro actu voluntatis ; et « unus » non importat nisi conformitatem affectus humani ad divinam voluntatem sive ad divinum amorem, quia amor transformat amantem in amatum.
3. Ad illud quod obicitur, quod Spiritus est medium uniens, dicendum quod unit quantum ad voluntatem, sed non quantum ad conformitatem naturae ; et non dicuntur unum ratione conformitatis voluntatis solum. Ideo non valet, quia ligamen Spiritus non est tota causa quare sint unum.
4. Ad illud quod obicitur, quod membra Christi sunt unum, dici potest quod membra Christi non dicuntur unum simpliciter, sed unum corpus ; et sic etiam Christus est unum cum membris, sed hoc est ratione humanitatis assumtae.

 

 

QUAESTIO II

Utrum una creatura cum alia simpliciter unum dici possit.

Secundo quaeritur, utruin una cratura possit dici unum cum alia ; et quod sic, ostenditur hoc modo.

1. Apostolus, I ad Corinthios. 3, 8 : Qui plantat et qui rigat unum sunt ; sed alius erat plantans, ut Paulus, alius rigans, ut Apollo : ergo secundum hoc patet, quod una creatura potest dici unum cum alia.
2. Item, Augustinus dicit et Magister ponit in littera, quod recte dicuntur unum quae conveniunt in natura et voluntate ; sed hoc habet una creatura cum alia : ergo etc.
3. Item, Dominus, Matthaei 19, 6 : Itaque iam non sunt duo, sed una caro ; hoc dixit de viro et uxore ; sed si sunt, et non sunt duo, ergo sunt unum : ergo vir cum uxore potest dici unum, et sic etc.
4. Item, ab unitate principii materialis venit unitas simpliciter, quae est unitas numero ; sed corpus est materiale principium in homine - qui autem adhaeret meretrici, unum corpus efficitur, sicut dicitur I ad Corinthios 6, 16 : ergo unum simpliciter, et sic etc :

 

Contra : 1. Idem, simpliciter dictum, stat pro eodem numero, ergo unum, siinpliciter dictum, stat pro uno numero ; sed duae creaturae non sunt unum numero, quantumcumque conveniant : ergo non debent dici unum.

2. Item, si aliqua dicuntur unum propter convenientiam in natura, tunc ergo, cum homo et asinus conveniant in natura, sunt unum ; quod non conceditur. Si dicas, quod ultra requiritur conformitas voluntatis ; cum ergo viri peccatores conveniant et in natura et in voluntate, ergo debent dici unum : quod cum non dicantur, non sufficit ergo conformitas naturae et voluntatis.
3. Item, si homo ex coniunctione meretricis efficitur unum, cum omnis unitas sit a prima unitate, haec unitas erit a prima unitate ; sed talis unitas est detestabilis : ergo prima unitas facit unitatem detestabilem, ergo ipsa est vituperabilis.

 

Respondeo : Dicendum quod duae creaturae distinctae non possunt habere unitatem nisi per conformitatem ; quaelibet autem conformitas non facit dici unum simpliciter, sed illa quae est conformitas simpliciter, non secundum quid. Ad plenam autem conformitatem requiritur voluntate et in operatione ; et quando illa tria concurrunt ad aliqua duo, tunc illa duo dicuntur unum : sicut Paulus et Apollo in natura erant conformes, quia uterque homo ; in voluntate similiter, quia uterque salutem fidelium cupiebat ; in actione similiter, quia uterque ad eam procurandam se exercebat, ille plantando et hic rigando, et utraque actio conformis, quia utraque erat per divini verbi praedicatiomem. Verbum enim divinum primo iactatum est semen, deinde accipit irrigationem pluviae.

Si autem sit conformitas in natura solum, non debent dici unum nisi secundum quid, scilicet cum determinatione diminuente, ut unum genere vel specie. Si solum in voluntate, tunc sunt unus spiritus, qui dicit amorem. Si unum in natura et voluntate, tunc unum corpus et una anima. Si unum in natura et actione, possunt dici unum cum determinatione, ut fornicator cum meretrice potest dici unum corpus ; tamen non potest dici unum simpliciter, sicut vir et uxor. Nec viri mali ita unum, sicut viri boni, quia disconveniunt in volitis principaliter intentis. Quilibet enim malus bonum proprium quaerit et non commune. Ex his patent quaesita. Concedendum enim est, aliqua duo dici unum simpliciter, si habeant conformitatem, sicut dictum est, sicut probant primae rationes.

 

[Ad obiecta] : d. Ad illud autem quod quarto obicitur, dicendum quod non concludit, quia fornicator et meretrix non dicuntur unum corpus ratione substantiae corporalis, sed ratione operis carnalis, in quo uniuntur : et ideo non sequitur, quod debeant dici unum simpliciter.

1. Ad illud quod obicitur de uno in numero, dicendum quod duplex est unitas, scilicet indivisionis et conformitatis. Unitas indivisionis attenditur in uno numero, et haec unitas est simpliciter ; unitas vero conformitatis non est in uno numero, sed in his quibus contingit aliis conformari, ut dictum est.
2. Ad illud quod obicitur, si propter conformitatem in natura dicuntur unum etc., dicendum quod propter conformitatem in natura et voluntate ; et in natura non solum secundum quod est rei essentia, sed ex qua pullulat pullulans, hoc est in quantum est operationis principium ; sic patet, quod homo et asinus non dicuntur unum. Patet etiam, quod mali homines non dicuntur unum, quia etsi concordant in fine propinquo et in opere, differunt tamen in remoto, quia quilibet quaerit quod suum est. Iusti autem e contrario ; si enim aliquando dissentiant voluntates eorum in fine propinquo, conveniunt in remoto.
3. Ad illud quod obicitur, quod unitas meretricis nullo modo est a Deo, dicendum quod sicut in peccato est substantia actionis - et haec est a Deo - et deformitas - et haec non est a Deo ; sic in unitate tali intelligendum est.

 

 

QUAESTIO III

Qua ratione unitas approprietur Patri, aequalitas Filio, concordia Spiritui sancto.

 Tertio quaeritur de ratione appropriationis trium nominum praedictorum.

1. Et primo de unitate. Et quod non si appropriabilis, videtur, quia unum et ens convertuntur, ergo unitas et essentia ; sed essentia nulli est appropriabilis ; ergo nec unitas.
2. Item, si appropriatur, cum Spiritus sanctus sit amborum unitas, ut dicit Augustinus, videtur quod debeat appropriari personae Spiritus sancti.
3. Item, obicitur de aequalitate, quae appropriatur Filio. Nihil enim magis est indifferens in rebus aequalibus quam ipsa aequalitas ; sed indifferens non est appropriabile : ergo nec aequalitas est appropriabilis.
4. Item, si appropriatur, debet appropriari Patri, quia aequalitas non est aliud quam unum sive unitas in quantitate ; sed unitas appropriatur Patri : ergo et aequalitas.
5. Item, obicitur de concordia, quae appropriatur Spiritui sancto. Si enim concordia plures reducit ad unitatem, videtur potius de proprio facere commune quam de communi proprium : ergo si appropriare est de communi facere proprium, concordia nulli est appropriabilis.
6. Item, videtur quod debeat appropriari Filio, quoniam Filius est pax nostra, qui fecit utraque unum, ad Ephesios 2, 14. Item, ad Colossenses 1, 20 : Pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in caelis sunt.

7 Item, obicitur contra rationem Augustini : « Omnia aequalia propter Filium etc. », ergo Pater est aequalis propter Filium : ergo habet aliquid a Filio, quod falsum est.

Item quaero, quam causam dicit « propter », utrum efficientem, aut finalem ? Quamcumque harum dicat, cum tota Trinitas sit efficiens et finis omnis rei, tam unitas, quam aequalitas, quam concordia est propter Patrem, similiter propter Filium : ergo nulla est ratio appropriandi.

 

Respondeo : Intelligendum est quod sicut appropriatio Hilarii fuit ad explicandam personarum originem, sic ista est ad explicandum ordinem.

Quoniam igitur persona Patris est prima, ante quam non est alia, et quae non est ex alia ; ideo appropriatur ei unitas, quae est prima in numero, et ante quam nihil est in numero.

 

[Ad obiecta] : 1-2. Ex hoc patet responsio ad duo prima, quia accipitur hic unitas secundum eam rationem, qua dicit primitatem, non essentiae indivisionem - quia sic convertitur cum ente - aut voluntatis conformitatem - quia sic appropriatur Spiritui sancto. Ut prima autem Patri appropriatur.

Similiter, quia persona Filii secundum rationem intelligendi est secunda et perfecte exprimens Patrem, et hoc facit aequalitatem ; ideo aequalitas ratione ordinis primo reperitur in Filio. Tunc enim primo intelligitur, cum Filius intelligitur nasci.

3-4. Et ex hoc patet obiectum. Quod enim aequalitas approprietur, hoc non est ratione unitatis sed ratione primae associationis et perfectae. Aequalitas enim tunc primo intelligitur, quando intelligitur associatio ; et haec intelligitur primo in Filio, qui est secunda persona.

Similiter, persona Spiritus sancti secundum rationem intelligendi est tertia ; concordia autem ponit duos concordabiles et etiam concordantem ; ideo primo incipit concordia, ubi primo intelligitur oriri persona tertia.

5-6. Et sic patet illud, quod concordia appropriatur alicui, non quia de communi faciat proprium, sed quia distinctos connectit, et hoc secundum rationem suae emanationis ; quod non convenit Filio ratione emanationis, sed ratione mediationis, quia mediator Dei et hominum. Ex his patent omnia obiecta.

7. Ad illud vero quod ultimo quaeritur : « omnia sunt unum propter Patrem, omnia aequalia propter Filium », dicendum quod si « omnia » distribuat pro creatis, tunc « propter » dicit causam formalem exemplarem secundum rem et appropriationem, quia omnis aequalitas habet exemplar in aequalitate Filii ; et sic de aliis. Si autem distribuat pro creatis et increatis, tunc « propter » dicit causam formalem exemplarem secundum rationem intelligendi appropriatam ; quia intellectus noster non intelligit aequalitatem in Patre nisi propter hoc, quod habet Filium per omnia exprimentem eius naturam et potentiam ; similiter de aliis. Et tunc « propter » non dicit causam exemplaritatis secundum rem, sed secundum rationem intelligendi. Et sic non notatur, quod Pater habet aliquid a Filio, sed quod intellectus noster aliquid cognoscit de Patre per hoc, quod cognoscit Filium.

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI.

 

DUB. I

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo de situ huius partis, quia cum Magister agat de appropriatione distinctione trigesima quarta, et de appropriatis distinctione trigesima quinta usque ad finem, videtur quod male situet hic tractatum de appropriatis.

Respondeo : Dicendum quod duplici de causa ponit hic Magister tractatum de appropriatis. Una est, quia egerat de nominibus, quae dicunt relationem secundum relationem communem, secundum quae attenditur appropriatio, sicut sunt « similis » et « aequalis » ; et ita incidenter haec pars hic introducitur. Alia ratio est, quia appropriata faciunt ad evidentiam propriorum ; et ideo statim post tractatum de propriis, egit de appropriatis, et hoc maxime, prout faciunt ad evidentiam propriorum. Ideo de his agit hic, quae non dicunt respectum ad creaturas ; infra vero agit de his appropriatis, quae respectum ad creaturas dicunt : et ita patet distinctio huius partis ab illa. Unde tria appropriata Hilarii manifestant nobis personarum emanationem, tria vero appropriata Augustini nobis manifestant personarum ordinem, si quis inspiciat.

 

DUB. II

Item quaeritur de hoc quod dicit quod « est ars quaedam omnipotentis et sapientis » etc. Videtur enim male dicere, quia unusquisque, non intellecta arte, est iners : ergo si Filius est ars Patris, non intellecto Filio esse, Pater est iners : ergo videtur, quod rationabiliter operari habeat Pater a Filio suo.

Respondeo : Dicendum quod facienda est vis in verbo, quia non dicit, quod sit « ars simpliciter », sed quod sit « ars quaedam », quia non est ars, « qua » Pater novit, sed « ubi » novit ; non est ars Patris, qua pater sit sapiens, sed quae est a Patre sapiente, per quam Pater omnia operatur, quia omnia produxit per Filium. Et notandum, quod cum ars includat et intentionem virtutis et sapientiae, et similiter verbum ; tamen differenter, quia verbum dicit emanationem et respectum, ideo est proprium, ars autem appropriatum.

 

DUB. III

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod « Spiritus sanctus ingenti largitate perfundit ceteras creaturas » ; ergo secundum hoc videtur, quod omnibus donetur Spiritus sanctus.

Respondeo : Dicendum quod Spiritus sanctus non dicitur dari ratione cuiuslibet effectus, sed proprie ratione eius, qui facit Spiritum sanctum haberi, et ita inhabitare in aliquo ut in templo. Et quia huiusmodi sola rationalis creatura capax est, et soli iusti capiunt ; ideo patet, quod illis solis Spiritus sanctus datur. Ideo autem Spiritus sanctus dicitur perfundere ceteras creaturas, non quia ei attribuatur actus creandi, sed quia attribuitur ei actus conservandi.

 

DUB. IV

Item quaeritur de ratione Hilarii, quae ponitur in notula : « Imago est eius rei, ad quam imaginatur, species indifferens ». Primo videtur ratio ista non esse convertibilis, quia totum videtur convenire Spiritui sancto.

Item, species aut accipitur essentialiter aut personaliter. Si essentialiter : ergo idem sensus est qui est « species indifferens », qui etiam est, si diceretur « essentia indifferens » ; sed hoc convenit Patri, non tantum Filio. Et iterum, essentia non dicitur ut alicuius. Si stat pro persona : ergo idem sensus est « species indifferens », qui est, cum dicitur « persona indifferens », hoc autem falsum.

Item de secunda ratione obicitur, quae talis est : « Imago est rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo ». Videtur enim falsa, quia frequenter imago non aequatur ei cuius est imago.

Item, si est ad rem coaequandam, tunc videtur esse aequalitas, non similitudo.

Item, videtur falsum dicere, cum dicit « indistincta similitudo », quoniam omnis imago et similitudo distinguitur ab eo cuius est imago.

Item, cum unius rei una sit definitio, quaeritur, quomodo differenter istae rationes assignentur ?

Respondeo : Dicendum quod hic definitur imago increata, prout est proprium solius Filii, et sic semper dicit respectum ad Patrem ; et ideo in prima ratione ponitur genitivus ut in ratione principii, in secunda ponitur ut in ratione termini : quoniam imago habet comparari ad Patrem, non solum tamquam ad aliquem, ad quem sive in quem ducit, sed etiam a quo emanat. Et ita patet harum rationum distinctio et ordo.

Et prima ratio tres conditiones continet. Per primam notatur Filius esse ab alio - cum dicitur : « imago eius rei, ad qµam imaginatur » - et per genitivum, et verbum, quod est passivum. Per secundam notatur, quod est secundum modum expressum emanandi, scilicet per hoc quod dicitur « species », quae includit perfectam similitudinem cognoscendi. Per tertiam vero notatur, quod sit indifferens secundum substantiam, scilicet per hoc quod est « indifferens ». Et per primam conditionem differt et ab essentia et a Patre, per secundam a Spiritu sancto, per tertiam ab imagine creata.

Et per hoc patet, quod species, etsi de se sit essentiale, tamen accipitur hic ut tractum ad personam ; et « indifferens » non dicit indistinctionem in hoc nomine « species », sed in substantia. Et sic patent obiecta de ratione prima.

Hac visa, similiter patet ratio secunda, quae datur in comparatione ad ipsum Patrem ut ad terminum. Et hoc patet, cum dicitur « ad rem coaequandam rei », id est personam Filii personae Patris, et per hoc excluditur persona Patris ; per hoc quod dicitur « imaginata », excluditur persona Spiritus sancti ; per hoc quod dicitur « indiscreta », excluditur ipsa imago creata, et indiscreta non dicit indifferentiam personalem, sed solum essentialem.

Ad illud ergo quod obicitur de aequalitate, dicendum quod illud non est necessarium de creata imagine. Et rursus, quoniam imago de ratione sui nominis dicit qualitatem in quantitate, ideo prima dicitur similitudo ad rem coaequandam, id est similitudo, secundum quam res coaequatur rei.

 

DUB V

Item quaeritur de differentia horum trium, quae attribuit, scilicet speciem, naturam et essentiam, quomodo haec distinguantur.

Respondeo : Dicendum quod uniuscuiusque forma substantialis et completiva dicitur species, natura et essentia, et hoc secundum triplicem considerationem. Potest enim considerari in se, et sic dicitur essentia ; potest considerari in comparatione ad operationem propriam, et sic dicitur natura ; potest iterum considerari in comparatione ad nostram cognitionem, et sic dicitur species. Speciem habet imago auctoris, eo quod similitudo est eius ; naturam autem habet, quia similitudo genita vel imaginata naturaliter ; essentiam vero, quia similitudo indiscreta, scilicet per substantiam.

 

DUB. VI

Item quaeritur de hoc quod dicit : « Si quis innascibilem et sine initio dicat Filium ». Videtur enim, quod Hilarius non dicat bene, quod « qui dicit duos innascibiles dicit duos deos » ; quia innascibilitas in divinis non est proprietas essentiae, sed personae : ergo non sequitur, quodsi sunt duo innascibiles, quod duae essentiae, sed quod duae personae.

Item, innascibilitas dicit privationem eius quod est natus, unde tantum valet innascibilis, quantum non-filius ; sed non sequitur : sunt duo filii in divinis, ergo duo dii : ergo pari ratione non sequitur : sunt duo innascibiles, ergo duo dii.

Respondeo : Dicendum quod « innascibilis », sicut supra dictum est, privat sive negat esse ab alio, et ex hoc ponit fontalem plenitudinem in illo qui innascibilis dicitur et ex utraque parte concluditur, quodsi sint duo innascibiles, quod sunt duo dii. Sequitur enim : sunt duo, quorum quilibet non est ab alio, ergo non distinguuntur per originem : ergo necesse est quod distinguantur per substantiam. Item, si sunt duo, in quorum quolibet est fontalis plenitudo : ergo quilibet potest esse Trinitatis principium et est principium totius deitatis, sicut dicitur de Patre. Sed si principia sunt distincta, et principiata : ergo si quilibet est principium totius deitatis, et sunt duo : ergo duae deitates. Quamvis ergo « ingenitus » non sit proprietas substantiae, sed personae, quia tamen est primae personae et in unica persona non potest ess nisi una innascibilitas : ideo de ne cessitate ponit deorum diversitatem.

 

DUB VII

Item quaeritur de hoc quod dicit : « Caput enim omnium Filius est ». Videtur enim male dicere, quia aut dicitur « caput » ratione deitatis, aut ratione conformitatis in natura. Si ratione deitatis, eadem ratione Spiritus sanctus potest dici caput. Item si ratione deitatis, tunc Filii « caput » non potest dici Deus, quia « caput » superexcellit et maioritatem tenet nobilitatis, quam non habet Pater respectu Filii. Si tu dicas, quod « caput » non dicit nobilitatem sive superexcellentiam ; obicitur ex littera sequenti, ubi dicitur : « hoc gradu omnia referuntur » ; sed constat, quod inter Patrem et Filium ratione deitatis non est gradus : ergo non potest accipi ratione deitatis.

Si ratione conformitatis cum Filius non habeat conformitatem in natura cum omnibus, sed tantum cum hominibus, non erit caput omnium.

Respondeo : Dicendum quod « caput », secundum quod proprie accipitur, importat rationem influentiae, et conformitatis naturae : et sic dicitur Christus caput esse totius Ecclesiae ; sed Hilarius extensiori modo accipit, prout « caput » dicit originale principium. Et quoniam Deus Pater est principium Filii, et Filius principium omnium, ita quod Filius producitur et producit, ideo est caput, et habet caput. Sed Pater quoniam caput non habet, cum sit innascibilis, est caput omnium ; et ideo dicitur fontale principium, a quo omnia et in quem omnia per Filium reducuntur. Et in hac reductione gradus est, comparando creaturas ad Filium ; sed ultra comparando Filium ad Patrem non est gradus, sed ordo et origo. Et ideo Hilarius non dicit « his gradibus », sed « hoc gradu ».

Quod obicitur de Spiritu sancto, dicendum quod ipse Spiritus sanctus, cum procedat a Filio, per Filium cum aliis ad Patrem reducitur ; et propterea Filio appropriatur reductio.

 

DUB. VIII

Item quaeritur de hoc quod dicit : « Ut sint per substantiam tria, per consonantiam vero unum » ; quia videtur haec confessio fidei non esse conveniens, quia de tribus hominibus concordantibus potest illud dici, quod per substantiam sunt tria, per consonantiam vero unum.

Item quaeritur de ratione Hilarii, qua dicit quod « debet dici per consonantiam propter Spiritum sanctum, quia scilicet, Spiritu sancto nominato, consonantiae potius quam essentiae praedicari convenit unitatem ». Videtur enim istud falsum, quia Spiritus sanctus est eiusdem essentiae cum Patre, sicut Filius.

Respondeo : Dicendum quod Hilarius intendit ostendere catholicam Patrum confessionem, cum dixerunt, quod « sunt per substantiam tria, per consonantiam unum ». Sancti enim Patres, volentes elidere haeresim Sabellianam - quae elidebat, id est evacuabat veritatem Patris et Filii per nominationem solam, quam dicebat ibi esse, non rem - confessi sunt adeo expresse pluralitatem, ut minus expresse confiterentur essentiae unitatem ; non tamen recesserunt a veritate, quia per « tria » tres res intelliguntur, id est tres hypostases ; per substantiam vero non usia intelligitur, sed persona : et ideo ex hac parte verum dixerunt.

Ex parte consonantiae similiter verum dixerunt et irreprehensibiliter. Nam, sicut per Patris et Fïlii nomen innuitur unitas naturae, quia Filius est connaturalis Patri, ita per Spiritum sanctum, qui est amor, datur intelligi unitas consonantiae. Et ideo verbum non habebat calumniam, et propter hoc ipsum dixerunt : et hoc vult dicere Hilarius, cum dicit quod potius consonantiae quam essentiae ; non quia utrumque non sit verum, sed quia hoc est expressius et minorem habet calumniam. Tamen adhuc sequitur illud, quod, si Pater et Filius unum ex se producunt Spiritum, ratione cuius est ibi unitas per consonantiam, necesse est, quod unitatem habeant in essentia.