DISTINCTIO XIV

« Praeterea diligenter notandum est, quod gemina est Spiritus sancti processio », etc.

DIVISIO TEXTUS

Terminata parte, quae est de processione aeterna, hic incipit secunda pars, quae est de processione temporali. Et quoniam in hac processione est tria considerare, scilicet principium a quo procedit Spiritus sanctus, et modus secundum quem, et proprietas per quam aptus natus est procedere : ideo haec pars habet tres partes :

In quarum prima agit Magister de processione temporali per comparationem ad principium a quo.

In secunda agit de ipsa in comparatione ad modum secundum quem, infra, distinctione decima quinta circa medium, ibi : « Hic quaeritur, utrum semel tantum missus sit ».

In tertia per comparationem ad proprietatem per quam natus est temporaliter procedere, et hoc est donum sive donabilitas, infra, distinctione decima octava in principio : « Hic quaeritur, cum Spiritus sanctus, per quem dividuntur : dona ».

Prima pars iterum habet duas : in prima parte ostendit, quod Spiritus sanctus temporaliter mittatur sive procedat a Patre et Filio ; secundo quaeritur, utrum mittatur sive procedat a se, infra, distinctione decima quinta in principio : « Hic considerandum est, cum Spiritus sanctus detur hominibus a Patre et Filio ».

Prima pars est praesentis distinctionis et habet duas partes :

In prima ostendit, quod procedit temporaliter a Patre et Filio.

In secunda quaerit, utrum Spiritus sanctus detur a sanctis hominibus, ibi : « Hic quaeritur, utrum et sancti viri dent vel possint dare » etc.

In prima iterum parte tria facit secundum tria capitula.

In prima ostendit, quod gemina est processio Spiritus sancti.

In secunda, quod utraque processio est a Patre et Filio, ibi : « De temporali autem processione Beda in homilia » etc.

In tertia, quia Spiritus sancti temporalis processio eius est donatio, ostendit, quod ipse Spiritus sanctus in propria persona donetur, non tantum in effectu, ibi : Sunt autem aliqui, qui dicunt, Spiritum sanctum.

« Hic quaeritur, utrum et sancti viri dent vel possint dare ». Haec est secunda pars praesentis distinctionis, in qua, ostenso quod Spiritus sanctus procedat temporaliter sive donetur a Patre et Filio, quaerit Magister, utrum detur ab aliquo sancto viro. Et haec pars habet tres partes secundum tria quae ostendit.

Primo namque declarat et probat, quod Spiritus sanctus non detur ab aliquo sancto viro.

Secundo vero ostendit auctoritate Augustini, quod non potest dari, ibi : « Et quod plus est, non posse etiam dare dicit » etc.

In tertia opponit ad contrarium, quia videtur datus a Paulo, ibi : « Sed huic videtur contrarium quod Apostolus » etc., ubi solvit, quod non est datus ab ipso, sed ab eius ministerio.

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam eorum, quae dicuntur in praesenti distinctione, duo principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de processione temporali Spiritus sancti.

Secundo de eius donatione.

Quantum ad primum quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrum sit ponere processionem temporalem Spiritus sancti.

Secundo, utrum processio temporalis ponat in numerum cum aeterna.

ARTICULUS I.

De processione temporali Spiritus sancti.

QUAESTIO.

Utrum processio temporalis Spiritus sancti ponenda sit.

Quod sit ponenda processio temporalis, videtur :

Per Bedam, qui dicit in homilia, et habetur in littera : « Spiritus sancti missio est eius processio » ; sed missio est temporalis : ergo est ponere processionem Spiritus sancti temporalem.
Item, hoc ipsum ostenditur ratione sic : procedere est ab uno in alium ; cum ergo Spiritus sanctus sit a Deo et sit in creatura et in creatura sit a Deo, a Deo procedit in creaturam ; hoc autem non est, antequam creatura sit, sed hoc est ex tempore : ergo etc.
Item, donum sive dafum a dante procedit in accipientem, cum datur ; sed Spiritus sanctus ex tempore datur : ergo ex tempore procedit a dante in recipientem : ergo est ponere processionem temporalem.

Contra :

Spiritus sancti processio idem est quod eius spiratio ; sed non dicitur eius spiratio aliqua temporalis : ergo nec processio.
Item, sicut processio se habet ad Spiritum sanctum, sic generatio ad Filium, et quemadmodum Spiritus sanctus mittitur in mentem, ita Filius, et utrumque ex tempore ; sed generatio Filii ratione talis missionis nullo modo dicitur temporalis :· ergo nec processio Spiritus sancti.
Item, processio Spiritus sancti non dicitur teinporalis, nisi secundum quod est processio ab aliquo in aliquid, utpote in creaturam ; sed processio ab aliquo in aliquid non est nisi dupliciter : aut secundum processum ab agente in suscipiens, aut secundum processum a loco in locum. Sed primo modo non est temporalis processio, quia Spiritus sanctus est persona in se fixa et stans : ergo non producitur in suscipiente. Secundo modo non, quia quod tali modo procedit, a principio recedit et ad terminum accedit ; hoc autem non convenit Spiritui sancto.
Item, omne quod temporaliter procedit ab alio, habet initium essendi ex tempore ; si ergo Spiritus sanctus temporaliter procedit, ergo eius esse incipit.
Item, processio temporalis aut dicitur temporalis ratione Spiritus sancti aut gratiae : non ratione Spiritus sancti, quia persona aeterna est ; similiter videtur quod nec ratione gratiae, quia Augustinus dicit, IV De Trinitate : « Secundum quod aliquid aeternum mente capimus, non sumus in hoc mundo » : ergo si gratia elevat ad capiendum aeternum esse eius, et processio non est temporalis, ergo nec processio Spiritus sancti ratione gratiae.
Item, in processione Spiritus sancti in creaturam est processio Doni increati, quod est Spiritus sanctus et doni creati, quod est gratia ; sed Donum increatum est nobilius ; ergo cum a nobiliori debeat fieri denominatio, processio Spirius sancti in creaturam debet dici processio increata ; sed omnis talis est aeterna, non temporalis : ergo etc.

Respondeo :

Dicendum quod processio, secundum quod communiter accipitur de Filio et de Spiritu sancto, dicitur emanatio ab hoc, scilicet a Patre ; secundum quod dicitur de Spiritu sancto, dicitur processio ab uno in alium. Sed procedere ab uno in alium est dupliciter : aut sicut in obiectum in quod protenditur, aut sicut in susceptivum in quo recipitur. Et primus quidem modus est in processione aeterna ; quia enim Spiritus sanctus procedit ut amor mutuus, ideo procedit a duobus, ita quod ab uno in alium. « Spiritus enim sanctus, ut dicit Hieronymus et Augustinus, amor est, quo Pater amat Filium et Filius amat Patrem ». Secundus modus in illa esse non potuit, quamvis ita intellexerint Graeci, quod in Filio recipitur Spiritus sanctus et a Patre producitur. Sed penes secundum modum - cum receptio Spiritus sancti sit per influentiam doni gratuiti, quod ex tempore est - attenditur processio temporalis, secundum quam Spiritus sanctus dicitur procedere ab aliquo in aliquem non tantum sicut in obiectum, sed sicut in habitaculum. Et sic concedendum est, quod est processio temporalis Spiritus sancti, non ratione eius a quo, sed ratione eius in quod procedit.

[Ad obiecta] :

1-2. Ad illud ergo quod obicitur de spiratione et generatione, iam patet responsio, quia neutrum horum nominum respectum dicit ad terminum, in quem fit processio.

Ad illud quod obicitur, quod processio Spiritus sancti non potest esse ab aliquo in aliquid ut in susceptivum, dicendum quod verum est ratione ipsius personae ; sed tamen ratione connotati, quod est gratia, in qua datur Spiritus sanctus, suscipitur, quia gratia est in aliquo sicut in susceptivo.
Ad illud quod obicitur, quod temporaliter procedit incipit esse, dicendum quod hoc est dupliciter, quia haec determinatio « temporaliter » potest poni circa actum procedendi per comparationem ad principium a quo, vel in comparatione ad terminum in quem. Primo modo vera est propositio ; sed sic non dicitur Spiritus sanctus procedere temporaliter, eo quod ex tempore producatur. Alio modo per comparationem ad terminum in quem ; sic non habet veritatem, si procedit in hoc ex tempore, quod habeat initium, sed solum quod incipiat esse in hoc.
Ad illud quod obicitur, quod gratia non procedit temporaliter, quia elevat ad aeternum, dicendum quod temporale dicitur tripliciter. Uno modo dicitur temporale quod habet initium et variationem et actum in tempore ; et hoc modo dicitur temporale quod subiacet tempori et est corruptibile et variabile. Secundo modo dicitur temporale quod habet initium essendi in tempore, sed non variationem, ut anima. Tertio modo dicitur temporale quod habet initium in tempore, sed actum extra tempus et supra tempus elevatum ; et hoc tertio modo dicitur temporalis processio vel gratiae donatio.

Potest tamen dici, quod gratia habet esse temporale ratione eius in quo est, scilicet liberi arbitrii, quod mutatur et variatur ; et verbum Augustini, quod dicit, quod non sumus in hoc mundo, est intelligendum quantum ad conformitatem.

Ad illud quod obicitur, quodlibet partis, habet denominationem a parte imperfectiori. Unde si una pars copulationis est falsa, totum copulatum dicitur esse falsum ; si una contingens, totum iudicatur contingens ; si una temporalis, et totum temporale. Quia ergo processio temporalis includit emanationem aeternam personae et emanationem gratiae, quae temporalis est, ideo dicitur temporalis et non aeterna.

Et quod dicitur, quod denominatio debet fieri a digniori, dicendum quod non est verum nisi in eo, in quo illud quod minus dignum est, conformatur digniori.

QUAESTIO II.

Utrum processio Spiritus Sancti aeterna et temporalis numerentur ut duae processiones.

Secundo quaeritur, utrum processio temporalis ponat in numerum cum aeterna.

Et quod sic, videtur :

Per hoc, quod dicit Magister, « quod gemina est processio Spiritus sancti, aeterna et temporalis ».
Item, ratione videtur similiter, quia plus distat temporale ab ae terno quam aeternum ab aeterno ; illud constat ; sed processio aeterna facit numerum cum aeterna, quia processio Filii et processio Spiritus sancti sunt duae : ergo etc.
Item quaecumque habent ordinem, habent numerum et distinctionem ; sed processio aeterna et temporalis habent ordinem, quia aeterna ante temporalem : ergo habent distinctionem ; ergo faciunt numerum : ergo processio temporalis et aeterna sunt duae.

Contra :

Numerata processione, numeratur procedens, quia unum et idem non procedit bis : ergo si sunt duae processiones, sunt duo procedentes : ergo Spiritus sancti sunt duo ; sed hoc est falsum, quia unus est Spiritus sanctus procedens : ergo et primum.
Item, processio temporalis et aeterna si differunt, aut hoc est ex hoc, quod sunt diversae emanationes, aut quia diversus modus emanandi. Non quia diversae emanationes, quia tunc essent diversi emanantes ; nec quia diversus modus, quia Pater et Filius semper uno modo spirant : ergo Spiritus sanctus semper uno modo procedit : ergo etc.
Item, homo pictus et homo verus non sunt duo homines ; non enim numerantur nisi univoca, et quod dicitur de duobus secundum unam naturam ; sed temporale et aeternum minus communicant quam homo pictus et homo verus : ergo processio temporalis et aeterna non est dicenda gemina.
Item, processio temporalis non addit super aeternam nisi respectum vel effectum in creatura ; sed respectus vel effectus, causae additus, ipsam non numerat : unde sol lucens et sol illustrans sive illuminans non sunt duo, similiter Deus ens et Deus creans : ergo nec processio aeterna et temporalis erit duplex.

Respondeo :

Dicendum quod ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod processio dicitur geminari aut ratione procedentium, ut puta, cum procedunt duo filii ; aut ratione modi procedendi, ut amor et verbum dupliciter procedunt ; vel ratione modi dicendi, ut dicatur processio gemina, id est dupliciter dicta.

Sed attendendum, quod modus dicendi est triplex, scilicet aequivocus, univocus et analogus. Cum est modus dicendi aequivocus, ibi est geminatio circa dici et non circa esse. Unde homo pictus et homo verus dupliciter dicitur homo, sed non est duplex homo vel duo homines. Cum est modus dicendi univocus, est geminatio circa esse et non circa dici. Unde homo verus in Socrate et Platone numeratur, quia sunt duo homines, sed non multipliciter dicitur. Ubi est modus dicendi analogus, quia partem tenet de natura univoci, partem de natura aequivoci, ibi est numeratio et in essendo et in dicendo.

Secundum hunc igitur modum dicendum quod processio, secundum quod dicta est de processione temporali et aeterna, non est dicta univoce nec aequivoce, sed analogice, quia unus modus clauditur in alio. Procedere enim ab hoc in hoc ut in obiectum est aeternum, sed procedere ab hoc in hoc ut in habitaculum est temporole. Quoniam igitur analogum est sic dictum et sic, ideo est ibi dupliciter dici, et una processio dicitur dupliciter, et ita per consequens duplex esse, ut non inconvenienter dicatur processio Spiritus sancti esse duplex.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur in contrarium, quod, multiplicata processione, multiplicatur procedens, dicendum quod verum est, si accipiatur de multiplicatione secundum unum modum dicendi. Unde si gemina esset processio, secundum quod processio dicitur exitus ab aliquo, utique duo essent procedentes nunc autem non sic ; sed est gemina, quia uno modo est ab aliquo in aliquem ut in obiectum, alio modo ab aliquo in aliquem ut in habitaculum.

2-3. Ad illud quod obicitur secundo : aut est duplex processio, quia duplex emanatio vel duplex modus, dicendum quod non sufficienter dividit ; debet enim tertium membrum addere, scilicet, aut quia duplex modus dicendi, non aequivocus. Et per hoc patet sequens de homine picto et vero, quia ibi non est analogia, sed aequivocatio pura.

Ad illud quod obicitur ultimo, quod respectus additus non numerat etc., dicendum quod respectus additus subiecto non numerat subiectum ; unde non dicitur Spiritus sanctus duplex, quia spiratur et in spiratur. Sed quando respectus additur significationi termini, tunc necesse est, illum aliter et aliter dici ; et si sit respectus non distrahens - ita quod non faciat omnino diversam significationem - sed ad illam ordinatus, facit analogiam in termino et numerum secundum dici et etiam numerum secundum esse. Unde si hoc nomen illuminatio significaret actum lucendi absolutum et actum lucendi comparatum, sol dupliciter diceretur illuminare et esset illuminatio solis gemina ; sed tamen magis proprie ibi esset geminatio in dicendo quam in essendo. Unde Magister magis proprie loqueretur, si diceret : processio Spiritus sancti dicitur dupliciter, quam cum dicit, quod est gemina, quia non cadit ibi proprie geminatio.

ARTICULUS II.

De datione Spiritus sancti.

Consequenter est secundo loco quaestio principalis de datione Spiritus sancti. Et circa hoc quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrum Spiritus sanctus detur in propria persona hominibus, an tantum dicatur ideo dari, quia datur eius effectus.

Secundo, utrum Spiritus sanctus detur ab aliquo viro sancto.

QUAESTIO I.

Utrum Spiritus sanctus detur in propria persona, an tantum in effectu.

Quod detur in propria persona, sic ostenditur.

Ad Romanos 5, 5 : Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis ; sed nihil diffundit caritatem nisi Spiritus increatus : ergo etc.
Item, Augustinus, V De Trinitate, dicit quod Spiritus sanctus est donum, et eo dicitur donum, quia datur : ergo si personaliter est donum, personaliter datur.
Item, hoc ipsum ostenditur ratione. Spiritus sanctus est amor et primus amor ; sed amor est donum primum, in quo omnia alia dona donantur : ergo si non est ponere posterius sine priori, non est ponere dona Spiritus sancti dari, quin detur ipse Spiritus sanctus.
Item, Spiritus sanctus datur ad uniendum et colligandum membra corporis mystici ; sed membra corporis mystici sunt membra invicem unita, sicut ipse Dominus petit, Ioannis 17, 23 : Ut sint consummati in unum ; sed perfecta unio non est nisi in uno simplici : ergo membra uniuntur per aliquid, quod est unum et idem in omnibus ; hoc autem non potest esse donum creatum, sed increatum : ergo necesse est cum dono creato dari increatum.

Contra :

Virtus est ars recte vivendi, et gratia est donum sufficienter dirigens animam in finem : ergo videtur, quod aliud donum quam donum gratiae creatae non sit animae opportunum : ergo si non est in operibus Dei ponendum superfluum, patet quod non est necesse dari Spiritum sanctum.
Item, cum aliquis sanctificatur per gratiam, nihil est in eo praeter gratiam, quod non esset prius : ergo cum dare sit facere, quod aliquid sit in isto, quod non erat prius, non datur nisi gratia. Si dicas, quod Spiritus sanctus est in eo ut sanctus, prius erat ut Spiritus : ergo nihil aliud est quam Spiritum sanctum facere gratiam sanctificantem in hoc.
Item, quod datur post donationem est in potestate accipientis ; sed Spiritus sanctus sub nullius potest redigi potestate : ergo non potest dari.
Item, quod datur alicui differenti per essentiam aut de novo creatur aut multiplicatur aut eius possessio transfertur, ut patet, cum do alicui cappam ; sed persona Spiritus sancti nec creatur nec multiplicatur nec possessio eius transfertur, quia Deus semper habt Spiritum sanctum : ergo Spiritus sanctus non datur.

Respondeo :

Dicendum quod dare est ad aliquid habendum vel possidendum ; habere autem aliquid vel possidere est, cum aliquid est in facultate habentis vel possidentis. Esse autem in facultate habentis vel possidentis est esse praesto ad fruendum vet utendum : Perfecta autem possessio est, cum homo habet illud, quo possit uti et quo possit frui. Sed recte frui non est nisi Deo, et recte uti non contingit nisi per gratiam gratum facientem : ergo perfecta possessio est, in qua Deus habetur et eius gratia. Sed perfectum donum est ad perfectam possessionem : ergo non est datum optimum et donum perfectum, nisi detur Donum increatum, quod est Spiritus sanctus, et donum creatum, quod est gratia. Concedendum ergo est utrumque dari.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur de gratia, quod est ars bene vivendi, patet responsio : quamvis enim sit ars, qua utimur, non tamen est possessio, qua fruimur ut obiecto ; et ideo non est perfectum donum sine illo.
Ad illud quod obicitur : nihil plus est in isto quam prius, dicendum quod dari non ordinatur ad esse, sed ad habere. Licet enim Spiritus sanctus esset prius in peccatore, non tamen habebatur ab eo, quia peccator non habebat facultatem fruendi ipso.
Ad illud quod obicitur, quod datum est in potestate accipientis, dicendum quod aliquid datur alicui ut finiens, sicut praemium merenti ; aliquid ut perficiens, ut gratia consentienti ; aliquid ut subserviens, ut equus militi. Quod autem dicitur, quod datum est in potestate accipientis, verum est de datione tertio modo dicta, non primo et secundo, quia illi sunt duo modo habendi, in quibus habens habetur. Unde homo habetur a gratia et habetur a Dono, quo fruitur.
Ex hoc patet ultimum : quia illud verum est de eo quod datur ut possessio limitata ; sed de eo quod datur ut finiens, non, quia tale simul potest dari multis et haberi a multis, quia ad idem tendunt ; et ideo, cum datur, non transfertur.

QUAESTIO II.

Utrum Spiritus sanctus detur ab aliquo viro sancto.

Secundo quaeritur, utrum Spiritus sanctus detur ab aliquo viro sancto.

Et quod sic, probatur hoc modo : Spiritum sanctum dari non est aliud quam gratiam gratum facientem dari ; sed ostenditur, quod gratiam gratum facientem ab homine dari sive infundi est possibile et conveniens et verum.

Et quod sit possibile, videtur a minori : quia maioris virtutis est producere formam substantialem quam accidentalem ; sed gratia est forma accidentalis : cum ergo creatura habeat virtutem producendi formam substantialem, multo fortius videtur de gratia, quae est forma accidentalis.
Item, hoc ipsum videtur passe ostendi a simili : quia gratia est lumen spirituale ; sed ita videmus in lumine corporali, quod aliquid est luminis dativum, aliquid receptivum, aliquid dativum et receptivum : ergo si lumen spitituale est aeque poteris, pari ratione videtur de ipso. Sed dativum, cum sit Deus, non potest esse receptivum, quia nihil recipit ab aliquo : ergo hoc est reperiri in creatura, quod recipiat lumen spirituale, quod est gratia, et det ipsum ; et sic etc.
Item, duo sunt quae faciunt creaturam habere posse producendi sibi simile, scilicet corruptibilitas, ob quam indiget conservari in alio, et perfectio in natura, ob quam potest in actum perfectum, qui est producere sibi similem. Perfectum enim dicitur unumquodque, cum potest generare tale, quale ipsum est. Si ergo gratia est forma, quae citissime corrumpitur, et forma magnae perfectionis : ergo debet habere virtutem producendi sibi similem ; sed non in subiecto in quo est : ergo in alio.
Item, quod potest perfecte expellere contrarium potest perfecte aggenerare habitum contrarium, quia contrarium non expellitur perfecte nisi per contrarium ; sed gratia potest perfecte expellere culpam : ergo gratia in homine potest ex se generare gratiam ; sed non in habente, ergo in alio.
Ostenditur etiam quod sit congruum, quod gratia procedat ab uno homine in alium. Et sic ostenditur : ratio superbiendi fuit ratio amittendi gratiam, ergo ab oppositis, humiliatio est ratio recuperandi ; sed si gratia datur ab homine, plus humiliatur homo quam si tantum a Deo ; quia si datur ab homine, humiliatur homo sub Deo et sub homine, non autem, si a solo Deo datur, humiliatur sub utroque : ergo videtur quod iste modus magis congruat.
Item, si in actu iustitiae, qui est punitio, subicitur anima peccatrix creaturae corporali, ut ordinetur in universo : ergo in actu misericordiae debet subici alicui creaturae, ut reordinetur : ergo sicut ab aliqua creatura recipit poenam, ita videtur congruum quod recipiat et gratiam.
Item, perfectum agens non tantum dat suscipienti formam, sed etiam dat potentiam consimilem : et hoc est in manifestationem suae potentiae : ergo si Deus est agens nobilissimum et qui maxime debet laudari in sua actione, congruum est, ut non tantum det formam gratiae, sed etiam potentiam dandi.
Item, sicut a Deo est esse, ita et bene esse ; sed in nullo derogatur Deo, cum dat potentiam creaturae dandi esse : ergo in nullo derogatur, cum dat potentiam dandi bene esse, ergo et esse gratuitum.
Ostenditur autem quod sit verum, quia Ioannis 20, 22-23 dixit Dominus : Accipite Spiritum sanctum ; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis etc.
Item, in Actibus [8, 17] dicitur quod per impositionem manuum Apostolorum dabatur Spiritus sanctus, non per impositionem manuum aliorum, ut dicit Glossa de Philippo discipulo, Actuum 8, 11 : ergo aliqua virtus erat in Apostolis, quae non erat in aliis ; sed per illam dabatur Spiritus sanctus : ergo ab homine dabatur Spiritus sanctus.

E converso ostenditur, quod donum Spiritus sancti dari ab homine sit falsum, sit incongruum, sit etiam impossibile.

Quod sit falsum, videtur per Augustinum, XV De Trinitate : « Non aliquis discipulorum dabat Spiritum sanctum, sed orabant, ut veniret in hominem ».
Item, quicumque dat vel donat aliquid, habet posse activum super illud ; sed super donum Spiritus sancti nullus homo habet posse : ergo etc.
Item, quod sit inconveniens, videtur, quia si anima ab alio quam a Deo gratificatur, alius quam Deus cadit medium inter animam et Deum. Sed quandocumque aliquid cadit medium inter animam et Deum, anima hominis est perversa : ergo secundum hoc, dum daretur animae gratia, perverteretur.
Item, gratia potest super liberum arbitrium, ergo si posset homo dare gratiam, homo haberet posse super alterius arbitrium : sed arbitrium, quod est alii subiectum, non est liberum : ergo talis donatio tolleret libertatem.
Item, maxima est gloria Deo de impii iustificatione ; sed maxima gloria Dei non debet alii communicari : ergo si communicatur, divinae gloriae derogatur ; sed si alius quam Deus dat gratiam, alius quam Deus iustificat : ergo talis donatio minuit Dei gloriam.
Item, iustum est in eo sperare, qui potest dare meritum salutis ; sed si homo posset dare gratiam, posset dare meritum salutis : ergo iustum esset sperare in homine ; sed homo est vanitas : ergo donatio talis daret fiduciam vanitatis.

Ex his quatuor mediis patet, quod donatio Spiritus sancti ab homine tollit ordinem ipsius animae, tollit libertatem, minuit gloriam Dei et inducit in vanam confidentiam, quae omnia sunt inconvenientia.

Ostenditur etiam, quod impossibile sit, dari talem potentiam creaturae : quia, sicut dicit Augustinus, « maius est de impio facere pium quam creare caelum et terram ». Sed potentia creandi non potuit a creatura recipi : ergo nec potentia dandi gratiam.
Item, productio gratiae per praesentiam agentis ab anima suscipitur ; sed solus Deus potest animae illabi : ergo solus Deus potest gratiam infundere in animam.
Item, gratia est forma simplex et deiformis et spiritualis, non habens ortum a principiis subiecti : ergo cum anima rationalis ratione deiformitatis et spiritualitatis non possit esse nisi a Deo, patet quod nec gratia, quae aeque spiritualis, immo spiritualior est ipsa anima.
Item, gratia immediate unit Deo : ergo non potest esse a Deo nisi immediate, ergo nullo cooperante : ergo, creatura non potest producere gratiam.

Respondeo :

Dicendum, quod, sicut istae ultimae rationes ostendunt, gratiam sive Spiritum sanctum dari ab homine sicut a principio effectivo sive productivo, omnino est falsum et impossibile.

Tamen propter intelligentiam obiectorum in contrarium est notandum, quod gratiam dari ab aliquo est tripliciter : vel sicut a praeparante, sive administrante Sacramenta sive annuntiante salutaria documenta ; vel sicut ab impetrante, sive per orationem sive per bona opera ; vel sicut a producente. Primo modo datur gratia a bonis et a malis ; secundo modo tantum a bonis ; tertio modo tantum a Deo.

Et per hoc manifesta est responsio ad duo ultima, quae probant, Spiritum sanctum dari, quia ibi datio nihil aliud est quam praeparatio.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur primo, quod agens creatum possit in formam substantialem, dico quod non potest in omnem substantialem, ut puta in eam quae est deiformis, sicut est anima rationalis. Et quia gratia est deiformis, ideo non potest ab agente tali produci. Si autem de aliis formis naturalibus arguat, non est locus a minori.
Ad illud quod obicitur de lumine corporali, dicendum quod non est simile. Lumen enim corporale diffunditur per medium deferens, et per idem medium potest iterum aggenerari quod defertur ; gratia autem non est per delationem, sed per illapsum agentis et omnimodam indistantiam.
Ad illud quod obicitur, quod creatura corruptibilis debet habere potentiam generandi, dicendum quod verum est de illa quae corruptibilis est de se ; sed gratia de se nunquam corrumpitur vel se nescit.

VeI dic, quod illa non est tota causa, maxime in his quae non dicunt substantiam completam, sed magis dispositionem.

Ad illud quod obicitur, quod gratia potest expellere culpam, dicendum quod expellere culpam est dupliciter : vel effective, vel formaliter. Quod potest expellere effective, potest efficere gratiam ; sed non oportet, quod illud quod formaliter, quia illud se ipso expellit. Quoniam igitur gratia expellit formaliter et se ipsa, ideo non sequitur, quod possit generare aliam gratiam.
Ad illud quod obicitur, quod in iustificatione debet peccator humiliari, dicendum quod verum est, quia humiliari debet et sub homine et etiam sub visibilibus signis ; tamen aliter quam sub Deo, quia alius honor debetur Deo quam homini ; et ideo, quia sub Deo humiliatur ut sub principio salutis et a quo salvatur, non debet sub creatura humiliari, ut a qua salus detur ei, sed ut a qua salus ad ministratur.
Et sic patet etiam sequens de humiliatione in poena. Non enim est simile de humiliatione illa, quia ibi anima perversa, manens in sua perversitate, ratione illius subicitur inferiori per naturam, vel quia habet reliquias perversitatis ; sed in gratiae donatione anima perversa a perversitate mutatur et ad Deum immediate ordinatur.
Ad illud quod obicitur, quod agens perfectum dat potentiam agendi simile, dicendum quod verum est, si patiens congruenter posset suscipere ; sed, sicut ostensum est, ex parte hominis non est possibile, ut talis potentia ab eo recipiatur, propter talis formae nobilitatem, quae non potest esse nisi a nobilissimo agente.
Ad illud quod obicitur, quod dare potentiam ad esse non derogat Deo, dicendum quod ordo est in essentiis ; quia aliquae creaturae sunt ita nobiles, quod non decet eas nisi a nobilissimo agente produci, ut sunt illae quae sunt ad imaginem. Quoniam igitur gratia est de nobilissimis, patet quod non potest produci ab homine, sicut nec esse animae.

9-10. Quae ultimo obiciuntur soluta sunt supra per distinctionem dationis secundum differentiam trimembrem.

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

Dub. I

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo de situ huius partis, quia non videtur, quod hic deberet agere de processione temporali, quia in hac parte agit de his quae aeternaliter Deo conveniunt. Praeterea, cum generatio Filii aeterna et temporalis in alio et alio libro determinetur, quia aeterna in primo, sed temporalis in tertio, quare non similiter facit de processione Spiritus sancti ?

Respondeo :

Dicendum quod quia processio temporalis et aeterna ab eodem principio sunt, sicut dicit Magister, et iterum est ibi quodam modo modus procedendi conformis, ideo una facit ad declarationem alterius ; et ideo incidenter ponitur hic tractatus de processione temporali ad manifestationem processionis aeternae. Sed non sic est de generatione Filii temporali, quia non est ab eodem principio, immo a Matre tantum, et respicit duas naturas, scilicet divinam et humanam. Ideo debuit de ea determinari post divinam, de qua agitur in primo, et post humanam naturam, de qua in secundo.

Dub. II.

Item quaeritur de ratione processionis temporalis, de qua dicit Magister, quod « a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, cum ad sanctificandam creaturam procedit ». Videtur enim dicere falsum, quia processio temporalis est eius missio : sed Spiritus sanctus est missus in columba et in linguis igneis, quas non sanctificavit. Si tu dicas, quod non est missus ad linguas, sed in linguis missus ad Apostolos, quos sanctificavit ; contra : Missus est in columba super Christum, nec sanctificavit columbam nec Christum.

Respondeo : Potest ad hoc dici quod Magister non generaliter definit hic processionem temporalem, sed specialiter, prout est idem quod missio invisibilis, in qua datur Spiritus sanctus et sanctificatur creatura. Vel potest dici quod generaliter accipit sanctificationem. Tripliciter enim accipitur sanctificare : uno modo, secundum quod est de non sancto sanctum facere ; secundo modo, iam sanctum in sanctitate confirmare ; tertio modo, iam sanctum et confirmatum manifestare. Et secundum aliquem trium istorum modorum reperitur sanctificatio in omni Spiritus sancti missione ratione termini ad quem ; et sic accipit Magister.

Dub. III

Item quaeritur de hoc quod dicit Magister de Spiritu sancto : « Et ipse est virtus, quae de illo exibat ». Videtur enim male dicere, quia aut virtus accipitur proprie, aut appropriate. Primo modo non, constat ; secundo modo non, videtur, quia primae ad Corinthios 1, 24 dicimus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam etc.

Ad hoc potest dici quod Spiritui sancto non appropriatur virtus simpliciter, sed virtus sanativa, et hoc, quia gratia sanitatum est donum Spiritus sancti, et gratia eius est medicina ipsius animae ; sed Filio appropriatur virtus operandi, quia omnia per ipsum facta sunt.

Aliter potest dici quod virtus habet comparationem ad illud ad quod est, et sic tenet rationem principii ; vel ad id cuius est, et sic tenet rationem complementi ; vel ad utrumque, et sic tenet rationem medii. Sicut ergo « ex ipso » appropriatur Patri, « per ipsum » Filio, « in ipso » Spiritui sancto : ita virtus, in quantum tenet rationem principii appropriatur Patri, in quantum rationem medii Filio, in quantum rationem completionis Spiritui sancto ; quia completio est in bonitate et delectatione Spiritus sancti ; sed hoc infra melius dicetur.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod « post resurrectionem Dominus Iesus bis dedit Spiritum sanctum ». Videtur enim, quod ter dederit : quia primo dedit eis ante passionem, cum dedit eis potestatem eiciendi daemonia et curare languores, Matthaei 10, 1. Item post resurrectionem, Ioannis 20, 22 : Accipite Spiritum sanctum. Item post ascensionem, Actuum 2, 2-4. Ergo insufficienter enumerat Augustinus.

Respondeo : Ad praesens dicendum quod possunt numerari dationes Spiritus sancti quantum ad actum et effectum ; et sic enumerat Rabanus, et fuerunt tres, quia ter dedit et quia ad tria dedit : primo ad miraculorum operationem ; secundo ad peccatorum absolutionem ; tertio ad infidelium conversionem. Possunt etiam alio modo numerari quantum ad locum et significatum ; et sic dedit bis, scilicet in terra et in caelo ; item in terra ad commendandum praeceptum dilectionis ad proximum, in caelo ad commendandum affectum dilectionis ad Deum ; et sic patet controversia.

Dub. V.

Item quaeritur de illo verbo Apostoli : « Unum Spiritum potavimus » ; quo tropo dictum est hoc ? Et videtur, quod conveniat magis Filio, quia Ecclesiastici 15, 3 dicitur : Aqua sapientiae salutaris, et Proverbiorum 9, 5 : Venite, bibite vinum ; et hoc dicit ipsa Sapientia, scilicet Dei Filius : ergo etc.

Respondeo :

Dicendum quod Spiritus sanctus dicitur potus, in quantum saecularis sitis restringit ardorem. Hoc autem appropriatur Spiritui sancto, quia, sicut dicit Gregorius, « gustato Spiritu, desipit omnis caro ». In quantum autem per potum est delegatio nutrimenti ad singula membra, sic appropriatur Filio, cuius est prudentia et sapientia appropriatum, quae quodam modo habent vim regitivam et ordinativam pastus omnibus viribus animae.

Dub. VI.

Item quaeritur de alio verbo : « Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris ». Videtur enim improprie dictum, quia quod diffusum est dispersum est, et virtus dispersa minor est : si ergo caritas potens est, non ergo debet dici diffusa.

Respondeo :

Dicendum quod infundi et diffundi proprie dicitur humoris. Ipsa autem caritas humori comparatur, quia sicut arbor fomentum et vitam et viriditatem habet ab humore, sic tota spiritualis machina ab amore. Iste autem amor infunditur in quantum intra recipitur ; diffunditur vero in quantum ex intimis procedens dilatat affectum ad dilectionem multorum et movet omnes animae vires ad bonas operationes. « Operatur enim magna, si est ; si vero operari renuit, amor non est », sicut dicit Gregorius. Et ideo Dominus dicit Ioannis 7, 38 : Flumina de ventre eius fluent aquae vivae.

Quod ergo dicitur quod minuitur, dicendum quod verum est in his quae habent ortum ab origine deficiente, sicut est in puteis, in quibus non vivit aqua. Sed caritas habet originem indeficientem, sicut fluvius.

Distinctio XIV — Livre I — Bonaventure de Bagnoregio

Bonaventure de Bagnoregio - Livre I