DISTINCTIO XLVII

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS QUADRAGESIMAE SEPTIMAE

 

 

Praecedenti distinctione tractatum est de retributionibus praecedentibus aut inchoatis ante generale iudicium, praesertim de poenis pravorum, qui interim cruciantur in anima. Nunc determinatur de ipso iudicio generali extremo, et ei annexis seu concernentibus ipsum. Et primo inquirit, an sententia Iudicis erit vocalis vel solum mentalis, hoc est, an Christus ore tenus proferet verba illa, Venite, benedicti Patris mei ; et, Ite, maledicti, in ignem aeternum, an solum per allocutionem interiorem ; et de hoc ponit duplicem opinionem. Deinde tangit, quomodo quidam praeelecti et sancti iudicabunt cum Christo tanquam Iudicis assessores. Consequenter exprimit quatuor ordines eorum qui in iudicio apparebunt, id est quatuor genera hominum qui apparebunt ibidem. Nam aliqui iudicabunt cum Christo, et non iudicabuntur, etc., sicut habetur in littera. Deinde subdit de modo et ordine quo fiet iudicium, et de ministeris angelorum sanctorum in illo. Post haec scrutatur, utrum daemones facto iudicio punient in inferno reprobos homines, an potius omnes generaliter igne et ceteris inferni supplicis affligentur.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

Circa haec quaeritur primo, An finale ac generale iudicium in fine saeculi sit futurum, et an erit per notabilem moram durans, ac per vocalem disceptationem ac sententiae realem prolationem.

 

Videtur quod non erit generale iudicium, cum unusquisque mox ut a corpore exierit, iudicetur a Christo ; atque ut ait Nahum propheta, Non iudicabit Dominus bis in id ipsum. Ergo sufficit particulare iudicium.

Rursus, iudicium fit ut iudicatus recipiat quod meruit, utpote praemium meriti sui : quod praemium est beatifica visio Dei quantum ad iustos, et damnatio infernalis quantum ad reprobos. Cum ergo retributio haec quotidie interim fiat, superfluum videtur iudicium secundum. Si dixeris, quod fiet propter corporum glorificationem, obicitur : quoniam certum est quod quorum animae interim glorificantur, tunc corpora glorificabuntur ; et quod quorum animae interim condemnantur, tunc corpora damnabuntur.

 

Circa haec scribit Antisiodorensis in Summa, libro quarto :

Quemadmodum dies particularis iudicii quod fit in morte cuiuslibet, indeterminata est et incerta, ita et dies generalis iudicii quod erit in resurrectione futura, iuxta illud in Actibus : Non est vestrum nosse tempora vel momenta, etc. ; atque in Evangelio : De die illa nemo scit. Porro locus iudicii determinatus est in Ioele quo legitur : Consurgant et ascendant gentes in vallem Iosaphat, quia ibi sedebo ut iudicem omnes gentes in circuitu.

Sed quaeritur, quare locus determinatus est, et non tempus. Arguitur etiam contra hoc quod in Evangelio legitur, quod nec angeli nec Filius hominis sciunt de die illa. Angeli namque habent cognitionem non solum vespertinam, sed etiam matutinam omnium rerum, etiam futurorum, in Verbo, tanquam in speculo aeternitatis clarissimo. Denique Filius, qui est Sapientia Patris, non ignorat quae Pater scit, cum in Evangelio protestetur : Pater diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit.

Si dicatur, quod Filius dicitur diem illam nescire, quia non facit nos scire, obicitur, quia et Pater et Spiritus Sanctus sic dicerentur diem illam nescire, quia non faciunt alios eam scire.

Rursus, de loco obicitur, quoniam vallis Iosaphat nequaquam est capax omnium hominum qui in iudicio comparebunt.

Amplius, cum resurrectio sit futura in momento, in ictu oculi, qualiter impi, qui habebunt corpora ponderosa, poterunt a remotissimis locis illuc adduci ?

Obicitur item de hoc quod Sancti dicuntur iudicaturi cum Christo, quia nec auctoritative, nec ut dantes consilium, nec ut proferentes sententiam iudicabunt.

 

Respondemus, quod dies utriusque iudicii nobis incerta est, quatenus iugiter stemus in Dei timore, et per timorem declinemus ab omni transgressione. Ignorantia autem loci non confert ad istam custodiam ac timorem.

Ad aliud dicimus, quod angeli nihil sciunt de die illa, nisi eis divinitus reveletur : quia cognitio ista omnino transcendit naturalem notitiam. Cumque dies illa non aderit nisi completo numero electorum, et ipsi ignorent quando hoc erit ; idcirco et diem illam ignorant.

Filius autem dicitur ignorare eamdem secundum naturam assumptam, quia non facit nos scire : quoniam ipse datus est nobis magister et legislator, inter homines conversando, atque de aliis instruendo, et non de isto. Unde dicitur nescire, quia per modum nescientis se habuit. Taliter autem non convenit Patri neque Spiritui Sancto esse magistrum hominum.

At vero in vallem Iosaphat Christus corporaliter non descendet, ut multi pueriliter credunt (ut dicit Hieronymus), sed erit in aere supra vallem. Unde in Actibus : Sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in caelum. Hinc sicut ascendit a monte illo, sic descendet super eumdem, ita quod residebit in aere, eruntque homines non solum in terra, sed et in aere, potissimum boni, dicente Apostolo : Simul rapiemur in nubibus obviam Christo in aera. Angelorum demum ministerio adducentur celerrime, quemadmodum angelus portavit prophetam Habacuc in impetu spiritus sui de Iudaea in Babylonem. Maligni vero spiritus ibi ministerium non habebunt, imo fugere mallent. Viri autem apostolicae perfectionis iudicabunt per assessoriam dignitatem, et omnes Sancti per sententiae Iudicis approbationem.

Haec Antisiodorensis : de quibus in consequentibus plenius est dicendum.

 

Itaque Thomas :

Quemadmodum (inquit) operatio pertinet ad rerum principium quo res producuntur in esse, ita iudicium pertinet ad terminum quo res ad suum finem perducuntur. Distinguitur autem duplex operatio Dei : una, qua ipsas res primitus in esse produxit ; alia, qua producta gubernat. Sic quoque est duplex iudicium eius, ordine tamen converso. Unum, quod correspondet operi gubernationis (quae sine iudicio esse nequit), quo unusquisque singulariter pro suis actibus iudicatur, non solum secundum quod competit sibi, sed etiam secundum quod gubernationi competit universi : unde differtur praemiatio unius pro aliorum utilitate, ut patet ad Hebraeos ; et poenae, unius cedunt ad utilitatem alterius. Hinc oportet esse iudicium aliquod universale, correspondens primae rerum productioni, ut sicut tunc processerunt immediate a Deo, ita in fine simul detur ultima mundi completio, unoquoque finaliter accipiente quod ei debetur secundum se ipsum. Unde in illo iudicio apparebit manifeste divina iustitia quantum ad omnia quae nunc ex hoc occultantur, quod scilicet interdum de uno disponitur ad utilitatem aliorum aliter quam manifesta eius opera videntur exigere. Etiam tunc erit universalis separatio bonorum a malis, quia de cetero non erit locus ut boni per malos aut mali per bonos proficiant : propter quod interim, Deo sic disponente, commixti sunt.

 

Ex his patet ad primum obiectum solutio. Cum enim quilibet homo sit singularis persona, et etiam pars totius generis humani, duplex ei debetur iudicium : unum particulare in morte, in quo recipit quantum ad animam sicut promeruit ; aliud in fine saeculi, in quantum est pars generis humani, sicut et aliquis dicitur iudicari secundum humanam iustitiam, quando communitas cuius ipse est pars iudicatur. Nec tamen bis iudicat Deus in id ipsum : quia non duas poenas completas pro uno peccato infligit, sed poena ante iudicium non plene inflicta, tunc complete inferetur, dum corpus et anima pariter cruciabuntur. In iudicio quoque finali omnibus omnia patebunt peccata, patebitque universis ac singulis quam iustum sit iudicium Dei de omnibus.

 

Praeterea quid respondendum sit de disceptatione, protractione et prolatione sententiae in generali iudicio, pro certo definiri non valet. Probabilius tamen putatur, quod totum meutaliter perficietur. Si enim vocaliter singulorum peccata recitarentur, inaestimabilis temporis longitudo ad hoc exigeretur, quemadmodum etiam vicesimo de Civitate Dei loquitur Augustinus : Si liber ex cuius scriptura omnes iudicabuntur, ut in Apocalypsi dicitur, materialiter cogitetur, quis eius magnitudinem aut longitudinem valeat aestimare ? Aut quanto tempore poterit legi liber in quo scriptae sunt vitae universorum ? Nec minus tempus requiritur ad narrandum opera ac vitia singulorum quam ad legendum, si materiali in libro essent conscripta. Idcirco videtur quod illa quae apud Matthaeum scribuntur tunc proferenda, mentaliter sint perficienda, quod omnipotente Dei virtute subito poterit fieri : sicque verba Christi auditu interiori ab omnibus audientur.

 

Insuper dum quaeritur, an tempus iudicii sit ignotum ; dicendum, quod Deus per scientiam suam est causa rerum. Utrumque autem, videlicet causalitatem et cognitionem, creaturis communicat. Nihilo minus de utroque aliquid sibi reservat. Nam aliqua operatur in quibus nulla creatura est sibi cooperans, et quaedam cognoscit quae nulli revelat. Et haec potissime esse debent et sunt quae soli divinae subiacent potestati, inter quae est finis mundi, in quo erit dies iudici. Hanc rationem Christus tetigisse videtur dicendo, Non est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate ; quasi dicat, quae soli eius potestati sunt reservata.

Verum his obici potest, quod in Evangelio Christus tangit multa signa futuri iudicii quae illud praecedent : ergo ex illis poterit praecognosci. Dicendum, quod sicut in epistola ad Hesychium de fine mundi asserit Augustinus, signa illa non omnia pertinent ad secundum Christi adventum, sed partim pertinent ad tempus destructionis Ierusalem factae per Titum ; plura vero illorum spectant ad adventum quo Christus Ecclesiam quotidie spiritualiter visitat. Reliqua autem quae ad secundum spectant adventum, non valent ad praesciendum determinate tempus adventus secundi : quoniam illa pericula et adversa fuerunt a principio Ecclesiae, nunc intensius nuncque remissius ; nec scitur quanto magis tunc abundabunt quam ante. Nec obest quod S. Ioannes apostolus ait : Carissimi, novissima hora est ; et beatus apostolus Paulus : Nos sumus in quos fines saeculorum devenerunt. Talia quippe sunt dicta non ad insinuandum aliquam brevem temporis moram, sed novissimum mundi statum, qui est quasi novissima saeculi aetas, quae quamdiu durabit ignotum est : sicut nec hominis senectuti praefixus est terminus homini cognitus, imo interdum diutius durat quam omnes praecedentes aetates, aut tamdiu.

 

Denique ad quaestionem hanc, utrum aliqui iudicabunt cum Christo, dicendum quod iudicare multipliciter dicitur. Primo, quasi causaliter, ut is iudicare dicatur, unde apparet quis iudicandus. Et sic quidam iudicabunt comparative, sicut apud Matthaeum ait Salvator : Viri Ninivitae surgent in iudicio cum generatione ista, et iudicabunt eam, etc. Sicque boni et mali tunc iudicabunt. Secundo, quasi interpretative. Interpretamur enim aliquem facere, qui facienti consentit : hinc qui consentient Iudici, eius sententiam approbando, iudicare dicuntur. Sicque iudicare est omnium electorum. Tertio, quasi per similitudinem, quoniam scilicet similitudinem habet iudicis in se, in quantum sedet in loco eminenti ut iudex : et sic assessores iudicis iudicare feruntur. Et ita (ut aliqui dicunt) viri perfecti, quibus iudiciaria potestas promittitur apud Matthaeum, iudicabunt, quoniam superiores aliis apparebunt, occurrentes obviam Christo in aera. Sed istud non videtur sufficere ad promissionem Christi complendam. Nam dixit, Sedebitis iudicantes : unde videtur iudicium consessioni superaddere. Idcirco est quartus modus iudicandi, qui convenit viris perfectis in quantum in eis continentur decreta divinae iustitiae, ex quibus homines iudicabuntur : ut si liber in quo lex descripta est, iudicare dicatur. Unde in Apocalypsi dicitur : Iudicium sedit et libri aperti sunt. Sicque Richardus de S. Victore istam iudicationem exponit, dicendo : Qui divinae contemplationi adsistunt, et in libro sapientiae quotidie legunt, velut in cordium voluminibus scribunt quidquid iam perspicua veritatis intelligentia comprehendunt ; et rursus : Quid sunt iudicantium corda divinitus in omnem veritatem edocta, nisi quaedam canonum decreta ? Sed quoniam iudicare importat actionem in alium transeuntem, proprie iudicare dicitur qui sententiam in alterum profert loquendo. Quod dupliciter fit. Uno modo propria auctoritate : quod solius est Dei. Secundo, sententiam alterius auctoritate prolatam, in aliorum notitiam ducendo, quod est sententiam latam pronuntiare : sicque iudicabunt viri perfecti, quoniam alios ducent in cognitionem divinae iustitiae, ut sciant quid ipsis iuste pro ipsorum meritis debeatur : ut ipsa revelatio iustitiae iudicium appelletur. Unde Richardus : Iudices coram iudicandis decretorum suorum libros aperire, est ad cordium suorum inspectionem, inferiorum quorumlibet visum admittere, sensumque suum in his quae ad iudicium pertinent, revelare.

 

Quaeritur quoque, an iudiciaria potestas correspondeat voluntariae, paupertati. Dicendum qnod imo ; et hoc triplici ratione. Primo, ratione congruitatis, quoniam voluntaria paupertas est eorum qui omnibus quae sunt mundi contemptis, soli Christo inhaerent : ideo non est quidquam in eis quod eorum iudicium a iustitia deflectat ; per quod ad iudicandum redduntur idonei, tanquam iustitiae veritatem prae omnibus diligentes. Secundo, per modum meriti, quoniam humiliationi exaltatio correspondet pro merito : paupertas autem praecipue facit hominem in hoc mundo despectum. Tertio, quia paupertas primo incipit hominem ad praefatam illuminationem sapieutiainque disponere, per quam cum Christo iudicare Sancti dicuntur, sicut iam patuit. Itaque per duodecim sedes super quas Sancti sedebunt ad iudicandum, universitas soliorum eorum qui taliter iudicabunt, exprimitur.

 

At vero si quaeratur, an etiam sancti angeli iudicabunt cum Christo ; dicendum, quod assessores iudicis debent iudicii esse proportionales seu in natura conformes. Christus autem in iudicio omnibus apparebit in natura humana, in qua sibi conveniet iudicare per sententiae prolationem. Hinc angelis, qui per humanitatem Christo conformes non sunt, non competit iudicare cum ipso tanquam assessoribus eius.

 

Amplius quaeritur, an post diem iudicii daemones exsequentur sententiam Iudicis in damnatis. Dicendum, quod circa hoc tangitur in littera a Magistro duplex opinio ; et utraque iustitiae Dei videtur competere. Ex hoc enim quod homo peccat, daemonis iuste subicitur, sed daemon ei praeest iniuste. Opinio ergo quae ponit daemones non praeesse hominibus in tormentis post diem iudici, respicit ordinem divinae iustitiae ex parte daemonum punientium ; contraria vero opinio respicit ordinem divinae iustitiae ex parte hominum punitorum. Quae autem harum opinionum sit verior, certum nobis esse non potest nisi ex revelatione. Verius tamen puto, quod sicut servatur ordo in salvatis, quo quidam Beati a quibusdam illuminabuntur et perficientur, eo quod caelestis hierarchiae ordines erunt perpetui ; ita servabitur ordo in poenis, ita quod homines per daemones punientur, ne ordo divinus quo Deus constituit angelos inter naturam divinam atque humanam, totaliter annulletur. Ideo sicut hominibus per angelos bonos illuminationes divinae deferuntur, ita et daemones sunt divinae iustitiae exsecutores in malos. Nec in hoc aliquid minuetur de daemonum poena, quia in hoc quod alios torquent, etiam ipsi torquebuntur. Ibi enim miserorum societas miseriam non minuet, sed augebit.

Verumtamen his obici potest, quia secundum Apostolum, in futuro evacuabitur omnis praelatio : Christus (inquit) evacuabit omnem principatum et potestatem et dominationem. Quocirca loquitur Glossa : Nunc angeli praesunt angelis, daemones daemonibus, homines hominibus, sed in futuro cessabit omnis praelatio ista. Et respondendum, quod totum hoc intelligendum est de cessatione praelationis secundum modum quo est nunc. Praelatio enim qua nunc angeli praesunt angelis atque hominibus, homines quoque hominibus, ordinatur ad perductionem hominum in ultimum finem ; praelatio vero daemonum, quantum ad suum usum vel potius abusum, ad abductionem hominum ab ultimo fine.

 

Quaeritur item, an universi homines in iudicio comparebunt, etiam parvuli in solo originali defuncti. Dicendum, quod potestas iudiciaria Christo homini est collata in praemium obedientiae et humiliationis quas in sua exhibuit passione, in qua sanguinem suum fudit, quantum ad sufficientiam, pro universis et singulis, quamvis in omnibus non sit sortita effectum, ex defectu eorum. Hinc congruum est ut universi in iudicio comparcant ad videndum eius exaltationem in natura humana, in qua tanta pro ipsis fecit ac pertulit, et in qua constitutus est iudex vivorum ac mortuorum. Hinc pueri ante usum rationis decedentes, in iudicio comparebunt, non ut iudicentur, sed ut videant Iudicis gloriam.

Haec Thomas.

 

Qui etiam sciscitatur, an aliqui boni in iudicio iudicabuntur ; item, an aliqui mali iudicabuntur ibidem ; itemque, an angeli. Ad quae tria perfacilis exsistit responsio.

 

Nempe ad primum respondet :

Iudicium duo importat, quae sunt, discussio meritorum, et retributio praemiorum. Quantum ad secundum, omnes iudicabuntur. Omnibus enim electis illis dicetur : Venite, benedicti Patris mei, etc. Et sic ex iudicio Christi, dignam pro meritis renumerationem suscipient. Discussio autem meritorum non fit nisi ubi est aliqua meritorum cum malis commixtio. Illi itaque qui super fundamentum fidei aedificant aurum, argentum et lapides pretiosos, divinis servitis totaliter insistentes, quoniam nullam mali admixtionem habent notabilem, non habet in eis meritorum discussio locum ; et quantum ad hoc, non iudicabuntur. Qui autem super fundamentum fidei aedificant lignum, foenum, stipulam, adhuc amantes terrena, negotisque saecularibus implicati, sic tamen quod Christo nil praeferunt, sed student eleemosynis ac aliis virtutum operibus expiare peccata, habent commixtionem bonorum meritorum cum malis : ideo discussio meritorum in ipsis locum sortitur, et quantum ad utrumque iudicabuntur.

 

Ad secundum respondet :

Iudicium quod est demeritorum poenalis retributio, omnibus malis fiet et convenit ; iudicium autem quod est discussio meritorum, solis fiet fidelibus, quia in infidelibus non est fidei fundamentum, sine quo nihil est meritorium : unde non fit de eis discussio. Sed in pravis fidelibus, in quibus est fidei fundamentum, est ad minus aliquis fidei actus laudabilis, quamvis forsan non meritorius : nam quantum de se est, ordinatur ad meritum. Hinc credentes, qui saltem fide et numero sunt cives civitatis Dei, iudicabuntur discussionis iudicio, quia in cives sine discussione meritorum non fertur sententia mortis ; infideles autem damnabuntur ut hostes, qui consueverunt apud homines absque meritorum audientia exstirpari.

 

Insuper respondens ad tertium :

Iudicium (ait) discussionis neque in bonis angelis neque in malis habet locum, cum nec in angelis bonis sit demeritum, neque in pravis meritum. Sed loquendo de iudicio retributionis est distinguendum. Nam una est retributio correspondens propris meritis : et haec a principio fuit facta utrisque, dum quidam effecti sunt beati, ali condemnati. Alia est retributio correspondens bonis aut malis per angelos aut daemones procuratis : quae retributio in futuro fiet iudicio, quia et boni angeli gaudium maius habebunt de salvatione eorum quos ad salutaria induxerunt ; mali quoque amplius torquebuntur multiplicata eorum ruina qui per eos ad mala sunt incitati. Hinc directe loquendo, iudicium nec ex parte iudicantium, nec ex parte iudicandorum, erit angelorum, sed hominum. Idcirco quod ad Corinthios scribit Apostolus, Nescitis quoniam angelos iudicabimus ? intelligendum est de iudicio comparationis, quoniam quidam homines quibusdam angelis superiores ac meliores invenientur.

Haec omnia Thomas in Scripto.

 

Praeterea Petrus ad istud, an disceptatio illa erit vocalis, parum aliter respondens :

Una (inquit) opinio est, quod totum illud iudicium erit mentale, quia si singuli vocaliter iudicarentur, valde diu duraret. Alii dicunt, quod erit et mentale interius, et etiam vocale exterius, quoniam Christus iudicabit non tantum ut Deus, sed etiam ut homo : ideo eius iudicium fiet non solum modo divino, sed etiam humano. Atque ex hoc maius gaudium erit bonorum, et maior dolor sensibilis reproborum : ideo sicut corporalis apparitio Christi non erit frustra, ita nec sensibilis illa prolatio.

 

Si demum quaeratur, an disceptatio illa erit solum de operibus misericordias, dicendum : Duplici causa reprobi damnabuntur. Primo, quoniam peccaverunt transgrediendo praecepta iustitiae ; secundo, quia peccata sua non redemerunt per opera misericordiae. Sancti autem in primo cum illis conveniunt, quoniam omnes vel fere omnes peccaverunt ; in secundo differunt, quia per opera misericordiae sua peccata redemerunt. Hinc in iudicio duplex fiet discussio meritorum. Prima mentalis, et haec omnibus erit communis bonis et malis, de iustitiae actibus, ut pateat eos peccasse. Secunda erit vocalis, de operibus misericordiae, ut pateat non omnes misericordia dignos esse.

Denique Christus in quantum Deus, iudicabit iurisdictione ordinaria, sicut et Pater ac Spiritus Sanctus ; sed ut homo, iudicabit iurisdictione delegata.

Probahilius quoque videtur, quod post diem iudicii cessabit tam officium angelorum sanctorum in procuranda gloria salvandorum, quam daemonum in procurandis supplicis damnatorum.

Haec Petrus.

 

Quibus in omnibus Richardus concordat.

Et addit, quod in iudicio disceptatio mentalis erit de omnibus operibus, non solum in speciali, imo etiam in singulari : quia (secundum Augustinum vicesimo de Civitate Dei) virtute divina fiet ut unicuique opera sua tam bona quam mala in memoriam revocentur, ac mentis intuitu mira celeritate cernantur, ut accuset aut excuset scientia conscientiam, atque ita simul omnes et singuli iudicentur.

Utrum autem de alis quam de misericordiae operibus aliqua disceptatio vocalis sit ibi futura, certum nobis non est. Certum tamen est, quod disceptatio illa fiet aut de solis misericordiae operibus, aut praecipue de illis, ut omnibus appareat manifeste, quod qui peccata sua per misericordiae opera non redemerunt, misericordia sunt indigni, iuxta illud in Psalmo : Dispereat de terra memoria eius, pro eo quod non est recordatus facere misericordiam.

Citatio quoque ad iudicium, erit mentalis et vocalis, quia mentaliter ad iudicium vocabuntur, et per ministerium angelorum vocaliter, iuxta illud Matthaei : Mittet angelos suos cum tuba, etc. Similiter mentalis atque vocalis erit reproborum accusatio. Accusabunt enim eos conscientiae suae (ut dicitur ad Romanos) et eorum iniquitas, quae erit omnibus manifesta. In libro quoque Sapientiae : Traducet illos ex adverso iniquitas ipsorum. Christus quoque eos vocaliter accusabit, prout apud Matthaeum testatur : Esurivi, et non dedistis mihi manducare. Nec hoc erit contra formam recti iudici, quod idem erit accusator et testis : quia ipse procedet ex officio suo. Insuper testificatio erit mentalis et vocalis, quoniam quilibet videbit conscientiam alterius, ita quod propria conscientia testabitur cuilibet, verum esse illud de quo conscientia cuiuslibet reprobi accusabit eum. Sed et angeli qui fuerunt ipsorum custodes, specialiter testificabuntur contra eos, quod et philosophi quidam senserunt, ut patet in libro Apulei de Deo Socratis. Homines item electi contra eos vocaliter testabuntur. Sententia etiam definitiva Iudicis non solum mentaliter sed et vocaliter proferetur, ut sonare videtur scriptura apud Matthaeum. Et ista positio magis concordare videtur cum textu Scripturae. Quod autem scriptum est in libro Sapientiae, Dirumpet illos inflatos sine voce, exponitur de voce excusationis : quia inexcusabiles erunt, nec se poterunt excusare ; et sic Glossa exponit.

 

Iterum quaeritur, utrum iudicium illud diu durabit. Dicendum, quod ut vicesimo de Civitate Dei loquitur Augustinus, per quot dies extendatur iudicium, est incertum. Unde cum divini iudicii diem ultimum pronuntiamus, more sacrae Scripturae, quae diem pro tempore ponit, novissimum tempus significamus. Probabile vero est, quod non extendetur per moram multum prolixam. Quod vicesimo de Civitate Dei videtur Augustinus sentire, dicendo : Iudex convincet conscientias reproborum sine ulla sermonis prolixitate. Hinc vocalis disceptatio illa non erit cum quolibet in singulari nominatim, nec de quolibet opere singulari, sed ut praedicit Salvator in Evangelio, ita erit, quod scilicet loquetur in generali tam exsistentibus ad dexteram, quam eis qui stabunt ad laevam.

Porro angeli boni pro ministerio quod nobis nunc exhibent, quoddam gaudium accidentale recipient ; daemones quoque pro malis quae nobis procurant, recipient grave supplicium.

Haec Richardus.

 

Amplius Bonaventura :

Ad hoc (inquit) quod iudicium firmum sit, duo coneurrunt, puta auctoritas et potestas : auctoritas in sententiando, et potestas in retribuendo seu exsequendo. Si alterum horum desit, non est firmum iudicium. Quae duo fontaliter ac principaliter sunt in Deo. Quae duo Deus Trinitas communicavit homini Christo ; propter quod apud Matthaeum ait : Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. De quo et in Actibus dicitur : Ipse est qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum. Itaque duo haec conveniunt Christo secundum deitatis naturam, principaliter ; et secundum assumptam naturam, per commissionem.

Apparebit demum Christus in forma humana ; nec eius deitatem cognoscent reprobi nisi per evidentia signa manifestissimosque effectus tunc ad oculum apparentes. Apparebit etiam in humanitate glorificata tam bonis quam reprobis ; nec erit differentia ex parte apparentis, sed ex parte recipientium. Etenim boni respicient eam cum gaudio et gloria, mali cum confusione et poena, nec vultum eius poterunt sustinere prae remorsu conscientiae et formidolosa exspectatione ferendae sententiae contra eos.

Denique horam universalis iudicii quidam dicunt cognitam esse angelis et animabus bonis ; alii dicunt quod non. Sed certe quid sit inde tenendum, magis docebit tempore opportuno experientia quam modo scientia. Utrumque namque possibile est. Nam cum soli Christo homini data sit omniscientia, non video cur angeli ignorare non possint. Rursus, cum Deo sint valde familiares et nihil in huius rei scientia perdere valeant, non est facile definire quare non congruit eis hoc revelari. Cumque aliquae auctoritates Sanctorum videantur sonare quod angeli nesciant horam iudicii, aliae autem quod sciant ; potest sine praeiudicio probabiliter dici, quod aliquibus angelis sanctis et animabus beatis datum sit hoc, aliquibus non, sicut de praecognitione mysteri Incarnationis aliqui dicunt.

Haec Bonaventura.

 

Insuper scripta Alberti in praebabitis continentur pro maxima parte. Et addit :

Triplex est iudicium, scilicet, uniforme, multiforme et omniforme. Iudicium uniforme est modo Ecclesiae militantis cogitantis de futuro iudicio, cui non innotescit de ipso iudicio nisi qualitas causae ac retributionis in genere, utpote, quod bona bonis et mala malis reddentur. Multiforme est particulare iudicium, in obitu singulorum, quod est secundum qualitatem et quantitatem, quoniam tantum recipiet quisque quantum meruit, et talia qualia meruit ante. Omniforme iudicium erit in fine mundi, quia tunc correspondebunt talia talibus, et tanta tantis, et hoc omnibus in corpore et in anima.

Haec Albertus.

 

Qui etiam videtur sentire, quod parvuli in solo originali defuncti, in iudicio non comparebunt, dicendo :

Quatuor ordines hominum in iudicio apparebunt, nec quintum ordinem facere queunt in solo originali decedentes, quoniam nulla propria merita habent propter quae veniant ad tribunal ; nec venient ad tribunal nisi habentes propria, vel gaudentes beneficio Iudicis de salute, ut pueri post Baptismum defuncti.

Haec idem.

 

Praeterea etiam Scotus hic scribit :

Iudicium sumitur generaliter pro quacumque certa notitia ; sicque sensus dicitur de suo iudicare obiecto. Secundo, iudicium appellatur quaecumque certa apprehensio intellectualis ; et sic cognitio definitiva de aliquo potest dici iudicium. Tertio et magis proprie, dicitur de vero aliquo complexo, quia secundum Augustinum tertio de Libero arbitrio, nullus iudicat de regulis aeternis, sed secundum eas de aliis : ergo iudicium est apprehensio certa de aliquo per aliud ; omne autem verum complexum, apprehenditur esse verum per aliud. Quarto, adhuc magis proprie dicitur de vero complexo quod est conclusio, quia de conclusione iudicatur non solum per terminos, sed etiam per principia. Et adhuc magis proprie dicitur de conclusione practica quam speculativa : quia iudicium est dictamen intellectus practici consonum iustitiae ; iustitia autem non respicit speculativa, sed operabilia. Adhuc magis proprie nuncupatur iudicium certa determinatio de praemis aut tormentis reddendis pro meritis, quia lex non solum determinat agenda et fugienda, verum etiam praemia impendenda pro actibus virtuosis, atque supplicia pro peccatis. Et sic adhuc magis proprie iudicium sumitur, prout est actus habentis auctoritatem proferendi iudicialem sententiam : et ita nunc sumitur, et in iudicium particulare ac generale dividitur.

 

Iudicium quoque generale demonstrari non potest, cum sit minus notum quam est resurrectio, ad quam (sicut praehabitum est) demonstratio nequit adduci. Sed ad istud iudicium comprobandum congruentiae adducuntur. Prima est, quoniam congruum est separari finaliter omnes bonos ab omnibus malis. Mali namque non communicant cum bonis, nisi vel ad hoc ut malus corrigatur, vel ut bonus per eum exerceatur, secundum Augustinum super Psalmum. Secunda congruentia est, quoniam in secretis particularibusqne iudicis quae fiunt circa particulares personas, quamvis sit iustitia, non tamen est omnibus manifesta. Rationabile ergo est ut Deus exerceat unum generale iudicium, in quo manifestetur sententia ac iustitia quam exercuit in particularibus suis iudicis. Tertia congruentia est, quia sicut res fluunt a primo efficiente, ita reducuntur in ipsum sicut in finem ; sed praeter speciales exitus rerum a Deo per operationem (de qua ait Salvator, Pater meus usque modo operatur, et ego operor), fuit unus exitus universalis a Deo in prima rerum creatione : ergo a simili praeter particulares reductiones, convenit esse unam finalem ac generalem reductionem omnium electorum in ultimum finem, et per consequens ad hoc unam finalem sententiam discretivam, quoniam mali non reducuntur. Quarta et maior congruentia est. Nam praeter hoc quod unusquisque adscribatur regno aut carceri, tota multitudo praevisa ad regnum debet aliquando determinari ad possidendum illud, totaque reliqua multitudo relinquenda est carceri, ut sic fiat finalis duarum familiarum sequestratio iusta et plena.

 

De isto finali iudicio dubium primum est, an fiet in tempore aut in instanti ; et si in tempore, an in brevi vel non brevi. Primo itaque erit innotescentia meritorum et demeritorum. Est quidem possibile quod merita singulorum singulis innotescant, et hoc per miraculum ex parte ostensionis ; tamen si unusquisque intellectus intelligeret ea suo modo intelligendi naturali, ad hoc peragendum requireretur tempus permaximum, ad intelligendum videlicet illa omnia successive. Secundo possibile est quod unicuique propria merita seu demerita in speciali, merita vero et demerita aliorum in generali monstrentur : et hoc dupliciter. Primo, quod singulas personas consideret, tamen hanc ut iustam, illam ut iniustam ; secundo, non singulas personas considerando in speciali, et merita earum in generali, sed tam personas quam merita in generali, videlicet, omnes in terra relictos considerando reprobos esse ac condemnandos, omnes autem raptos obviam Christo in aera, esse electos atque salvandos. Et primum horum requireret magnam successionem. Tertio modo possibile esset per Dei potentiam non tantum manifestantem, sed creantem actus cognoscendi et intellectiones distinctas omnium meritorum omnium personarum simul in quocumque intellectu : quia quaecumque non repugnant formaliter, et possunt successive recipi in aliquo, absoluta potentia divina possunt simul recipi in eodem. Et si ultimum hoc ponatur, tunc illud praeambulum non oportet esse nisi in instanti. Sequens vero sententia si proferatur vocaliter, erit in tempore ; si tantum mentaliter, poterit esse in instanti, non solum quantum ad Christum proferentem, sed etiam quoad illos pro quibus proferetur, et contra quos proferetur : quia Deus posset facere quod in instanti talem aut talem sententiam conciperent.

De loco autem iudicii dicunt aliqui, quod erit in valle Iosaphat. Verum Apostolus plane dicit, quod boni rapientur obviam Christo in aera. Mali ergo relinquentur in terra, et erunt in valle illa et in circuitu eius, in tanto loco quantus poterit capere eos.

Haec Scotus.

 

Denique de his scribit Parisiensis libro de Universo. Et de parvulis in originali defunctis testatur, quod nunquam habebunt sensibilem poenam, sicut nec actualiter peccaverunt, et quod vere resurgent cum aliis, non in illa corporis infirmitate, teneritudine, parvitate, nec in illa animae imperfectione in qua obierunt, sed sicut de aliis dictum est, in illa corporis dispositione quam habuissent in aetate perfecta, si vixissent tamdiu ; in perfectione quoque naturali quantum ad animam, ut in naturali scientia, prudentia et virtute.

De loco demum iudicii scribit sicut iam dictum est, et quod disceptatio atque sententise prolatio erunt vocales, et quod resuscitati maximum terrae spatium occupabunt. Nihilo minus per omnipotentiam Dei, Iudex ab omnibus quantumcumque distantibus conspicietur ac audietur.

Haec Guillelmus, qui non scribit de hoc, an parvuli illi in iudicio comparebunt.

 

Postremo in tertia parte, quaestione quinquagesima nona, scribit Thomas, cur post particulare iudicium restat iudicium generale :

Perfectum (inquiens) iudicium ferri non potest de aliquo ante eius consummationem, quando amplius non est timendum de periculis quae ante finem vitae possunt accidere ; idcirco statim post mortem fit uniuscuiusque particulare iudicium. Sed sciendum, quod homo manet post mortem secundum aliquid, pluribus modis. Primo, prout permanet in memoris hominum, in quibus contra veritatem interdum est bonae aut pravae reputationis ac famae. Secundo, in filiis, qui sunt quasi aliquid parentum, et tamen multorum bonorum parentum sunt filii vitiosi, et econtrario. Tertio, quantum ad operum suorum effectum : quemadmodum enim ex deceptione haeresiarcharum pullulat error usque ad finem mundi, ita usque tunc proficit fides et crescit Ecclesia ex praedicatione, doctrina et exemplaritate Catholicorum. Quarto, quantum ad corpus, quod quandoque honorifice sepelitur, interdum inhumatum relinquitur. Quinto, quantum ad ea quae homo dilexit, videlicet temporalia bona. Omnia autem haec subduntur providentiae atque iudicio Dei. Unde de omnibus hominibus, quantum ad omnia ista, non potest perfectum ac manifestum exerceri ac haberi iudicium quamdiu durat status saeculi huius. Hinc oportet in fine saeculi esse unum finale ac generale iudicium, in quo omnia quae qualitercumque ad hominem pertinent, plenissime iudicentur. Non tamen iudicat Dominus bis in id ipsum, id est secundum idem, sed bene  secundum diversa.

 

Praeterea iudiciaria Christi potestas etiam ad angelos bonos ac malos se extendit, etiam ex parte naturae assumptae, propter unionem eius cum Verbo, propter quam, in quantum homo, summos angelorum illuminat, ut divinus Dionysius docet. Et item, propter meritum humiliationis passionisque suae : propter quod meruit ut in noinine eius omne genu flectatur, caelestium, terrestrium et infernorum. Et rursus, quoniam ipse est caput hominum, ad quorum ministeria mittuntur angeli sancti : propter quod de ministerio angelorum habet decernere, et de accidentali praemio quod inde consequuntur, atque de accidentali poena quam daemones nos vexando ac tentando merentur.

Haec in Summa.

 

 

QUAESTIO II

 

Modo quaerendum, An regio elementaris purgabitur igne conflagrationis, et quousque ille ignis pertinget.

 

Videtur quod non praecedet adventum Christi ad iudicandum purgatio aliqua. Deus enim essentialiter sanctus, nullam immunditiam detestatur nisi peccati, quae immunditia esse non valet nisi in rationali et intellectuali creatura : elementa ergo non sunt igne purganda.

Denique aer et aqua non sunt potius inquinata quam ignis : ergo non magis indigent purgatione quam ipse ignis.

De effectu quoque ignis illius quaerendum est, an consumet omnia mixta, et bruta ac homines quos invenerit vivos ; et cuius speciei exsistat.

 

Circa haec scribit Bonaventura, primo respondendo ad istud, utrum virtus illius ignis sit naturalis :

Quidam dixerunt, quod conflagratio ignis fiet naturali virtute, et quod tali virtute etiam fuit diluvium. Potuerunt enim (ut dicunt) caelestia corpora habentia influentiam et effectum super humidum, sic in unum concurrere signum, ut tanta vaporum elevatio fieret, mulliplicatioque humorum, quod causaret diluvium. Sic dicunt, quod sidera habentia inflammandi virtutem, et corpora recipientia inflammationem, naturaliter ita concurrere poterunt, quod tantus aggregabitur ac generabitur ignis, qui totum inferius consumet, purgabit, subtiliabit, atque in meliorem dispositionem restituet. Verum positio ista est temeraria, scilicet, id quod sola Dei voluntate determinatum est, et a divina potestate causandum, et quod numerum respicit electorum ac merita personarum, ponere in cursibus siderum, atque adseribere influentis eorumdem.

Hinc secunda esi opinio, quod virtus illius ignis sit omnino supernaturalis, et quod in eo non sit quaerenda ratio naturalis, quemadmodum nec in aliis Dei miraculis. Sed ista opinio stolida comprobatur. Cur enim per ignem magis fiet illa purgatio quam per aliud corpus, si in igne non sit virtus quae operationi congruat illi ?

 

Hinc media via est eligenda, dicendo quod de ignium conflagratione possumus loqui quantum ad eius inchoationem, progressum et consummationem. Et quantum ad suam inchoationem, est a virtute supernaturali. Quod enim ex omnibus ignibus conflagretur sic unus ignis, et quod ibi sic agat novo et insolito modo, et se taliter multiplicando, non esset, nisi supernaturalis ei adsisteret virtus ; et quae sit illa, Dominus novit. Quantum vero ad progressum, qui est purgare, urere, subtiliare, est a naturali virtute. Sed quantum ad consummationem, ut scilicet purgata sint incorruptibilia, et qualitates eorum mutatae, est supra naturam. Quocirca sciendum, quod subtiliatio fit dupliciter. Primo, per dilatationem et rarefactionem ; et corpus ita subtiliatum occupat locum maiorem. Secundo, per depurationem et separationem puri ab impuro ; et hanc sublilialionem facit ignis, quando res purganda includitur in vase forti : quemadmodum agunt artifices alchimiae, qui dicunt, quod totum corpus potest ibi depurari ac subliliari, ut veniat ad naturam corporis quinti ; tuncque faex tendit ad fundum, et supernatat subtile. Et sic in proposito erit, quoniam caelum erit vas contentivum elementorum : ideo depurabuntur, et faex elementorum transiet in infernum.

 

Secundo hic quaeritur, an ignis ille sit elementum. Respondet :

Quidam dixerunt, quod ignis ille erit elementum ignis. Nec mirum, quoniam modicus ignis appositus combustibili, augetur in infinitum se multiplicando : sicque faceret ignis ille, nisi impediretur ; et si vigoretur vis eius, prout in iudicio erit, totum poterit consumere et purgare, nec oportet novum ignem causari. Sed quia Sancti videntur dicere, quod ignis ille adveniet sicut Dominus pluit super Sodomam, imo magis descendet quam ascendet ; ideo alii dicunt, quod erit alius ignis non creatus, sed virtute caelestium corporum in inferioribus generatus : sicut ex confractione et multiplicatione radiorum quae fit ex repercussione ad speculum concavum, giguitur ignis propter subtiliationem aeris circumstantis ; similiter ad urinale aqua plenum. Et quamvis ad hoc quod ignis taliter generetur, oportet congregationem fieri radiorum, non tamen oportebit mundum repleri concavis speculis ; sed alio modo ad concavas nubes, prout divina providentia disponere novit, poterit ignis in omnibus istis inferioribus generari. Nec dico hoc non esse possibile. Stultum vero est hic aliquid fingere, imo Sanctorum auctoritatibus oportet inniti : qui quamvis non aperte determinent quis sit ille ignis, attamen Augustinus doctor excellens ait, quod fiet mundanorum ignium conflagratione, sicut factum est mundanarum aquarum inundatione diluvium. Huic ergo auctoritati innitendo, dico, quod sicut in diluvio non sunt novae aquae creatae, sed eaedem multiplicatae operante influxu caelestium corporum, per quae elevatio facta est humorum ; ita credendum est, quod non solum ignis qui est in sphaera sua, ibi sit accessurus, sed et omnes ignes qui sunt in terra, et qui supra terram, et qui sub terra, concurrent ad illam conflagrationem, ut Augustinus velle videtur. Et concedo, quod virtus caelestium corporum ad illius ignis conflagrationem, multiplicationem et actionem concurret.

 

Praeterea si quaeratur, cur purgatio illa fiet per ignem ; dicendum, quod ratio est ex parte purgationis hominum a peccato, et ex parte purgationis mundi. Ex parte purgationis hominum, quoniam sicut in principio mundi concupiscentiae ardor regnavit, ita in senectute eius regnabit avaritiae frigus : refrigescet namque caritas multorum. Cumque purgatio per contrarium fieri debeat, hinc sicut purgatio ardoris concupiscentiae facta est per aquam, sic purgatio frigoris malitiae et avaritiae fiet per ignem. Alia ratio est ex parte mundi purgandi, et eius ad quod est purgatio. Nam prima illa purgatio fuit ad delendum hominem vetustum, et novos homines procreandos ; haec autem erit ad totum universum meliorandum. Cumque ignis urat atque subtiliet, aqua non ; ideo in igne erit ultima ista purgatio.

 

Quaeritur quoque, quousque extendet se. Dicendum, quod ignis ille tantum ascendet quantum corpora consumptibilia et passibilia durant, videlicet quantum durat spatium continens elementa : sicque plus ascendet quam ascendit aqua diluvi. Et si obiciatur quod Beda et etiam Glossa super secundam ad Thessalonicenses epistolam affirmant, quod tantum ascendet quantum aqua diluvi ; respondendum, quod duplex est purgatio : una, a foeditate peccati ; alia, a vetustate corruptionis. De prima intelliguntur illae et similes auctoritates, quia tam alte ascendit fumus sacrificiorum idolorum, et foeditas quaedam ex peccatis hominum ac daemonum relicta in aere caliginoso. De secunda intelliguntur iam dicta. Unde sic erit in omnibus elementis, quae ex tunc incorruptibilia erunt, sicque ascendet usque ad ultimum sphaerae ignis. Duplex quoque est innovatio : una, per abiectionem vetustatis ; alia, per additionem novitatis et meliorationis. Prima erit in corporibus elementaribus, a quibus auferentur corruptibiles qualitates ; secunda, in corporibus caelestibus, in quibus augebitur claritas. Prima innovatio est per ignem, non secunda. Porro quod princeps ait Apostolorum, Caeli ardentes solventur, de caelis aerio et igneo exponitur, a quibus et stellae casurae dicuntur, id est azub similes stellis.

 

Amplius si quaeratur, an ignis ille praecedet iudicium ; respondendum, quod quidam dixerunt, esse iudicium definitionis, et illud praecedere ignem, ita quod ante dabitur sententia contra iniquos, quam veniet ignis ; aliud dixerunt esse iudicium exsecutionis, quod (ut dicunt) sequetur ignem, quia in illo igne reprobi involventur et in infernum proicientur. Verum ista responsio stare non valet, quia secundum Augustinum, impiis iudicatis et in ignem aeternum proiectis, figura huius mundi mundanorum ignium conflagratione peribit.

Alii dicunt, quod duplex erit ignis istius effectus, puta, purgare et innovare : quantum ad primum effectum, praecedet ; quantum ad secundum, sequetur. Quod etiam non videtur posse salvari, quoniam ignis ille purgando innovabit, ita quod isti effectus erunt coniuncti et indivisi.

Ideo dici potest, sicut dicit Glossa super illud Malachiae, Purgabit filios Levi : Duos legimus ignes futuros : unum, qui purgabit electos et praecedet iudicium ; alterum, qui reprobos cruciabit. Et ideo secundum hanc Glossam, sive dicantur duo ignes secundum substantiam, sive duo ratione duorum effectuum, futurus est ignis ad electorum purgationem, iuxta illud : Ignis ante ipsum praecedet, qui purgando amicos, inflammabit in circuitu inimicos. Est etiam ignis futurus ad mundi purgationem ac innovationem, qui (secundum Augustinum) sequetur iudicium et faciem mundi exuret, purgabit, ac deinde reprobos cruciabit.

Probabilior item est opinio, quod post iudicium daemones non erunt hominum tortores in poena, imo et ipsi erunt totaliter absorpti a poenis. Cumque obicitur, quod erunt tortores ; dicendum, quod verum est quoad statum ante iudicium.

Haec Bonaventura.

 

Concordat idem in Breviloquio, et addit :

Cum nihil intensius, velocius, horribilius in agendo commoveat alia elementa, quam ignis hinc inde ex omni parte concurrens ; idcirco Iudicis faciem ignis praecedet, non tantum ex una sed ex omni parte mundi, ut sit ibi concursus ignis elementaris et terrestris, ignis purgatori et infernalis : ut per infernalem reprobi adurantur, per purgatorium iusti purgentur, per terrestrem terra nascentia ac irrationalia consumantur, atque per dementarem elementa subtilientur et ad innovationem disponantur.

Haec ibi.

 

Praeterea de his scribens Thomas :

Mundus, inquit, aliquo modo propter hominem factus est ; oportet ergo quod quando homo glorificabitur, etiam alia principalia mundi corpora ad meliorem statum mutentur, ut sit et convenientior locus, delectabiliorque adspectus. Ad hoc autem quod homo gloriam corporis consequatur, oportet prius removeri ea quae gloriae opponuntur : quae sunt duo, videlicet, corruptio naturaae et infectio culpae. Sic et elementa a contrariis dispositionibus oportet purgari, antequam in novitatem gloriae adducantur. Quamvis autem res corporalis non intellectualis, subiectum culpae proprie esse non possit, tamen ex culpa incongruitas quaedam in corporalibus rebus relinquitur ad hoc quod spiritualibus dedicentur. Unde videmus quod loca in quibus crimina sunt commissa, non reputantur idonea ut in ea aliqua spiritualia exerceantur, nisi purgatione quadam praemissa. Iuxta haec, ex peccatis hominum quamdam inidoneitatem ad gloriae immissionem recipit pars mundi inferior quae cedit in hominum usum : ideo eget purgatione. Consimiliter, circa medium locum propter elementorum contactum multae sunt corruptiones et generationes et alterationes elementorum, quae eorum derogant puritati. Idcirco ab his oportet elementa purgari, ad hoc quod decenter recipiant cuiusdam gloriae novitatem.

 

Amplius, purgatio illa convenientissime fiet per ignem, quia ad hoc fiet purgatio illa, ut a mundo removeat infectionem ex culpa relictam, atque commixtionis impuritatem, et erit dispositio ad gloriae perfectionem : ideo quantum ad haec tria, convenientissime fiet per ignem. Primo, quoniam ignis cum sit nobilissimum elementorum, habet proprietates proprietatibus gloriae similiores, ut maxime patet de luce. Secundo, quoniam non sic recipit admixtionem extranei, propter activitatem suae virtutis, ut alia elementa. Tertio, quoniam sphaera ignis est a nostra habitatione remota, nec ita communis est nobis usus ignis elementaris sicut terrae et aquae ac aeris : idcirco nec ita inficitur. Hinc maximam efficaciam habet ad purgandum et dividendum subtiliando. Denique ignis in usum nostrum non venit prout est in materia propria, imo sic est remotus a nobis, sed solum ut est in materia aliena : et quoad hoc, poterit purgatio fieri per ignem in sua puritate exsistentem. Hoc etiam advertendum, quod prima illa generalis purgatio per diluvium facta, non fuit nisi ad infectionem culpae tollendam ; futura vero purgatio erit ultra hoc ad auferendum commixtionis impuritatem : ideo aptius fit per ignem, qui magis est penetrativus ac divisivus.

 

Quaeritur quoque, an ignis ille eiusdem sit speciei cum igne elementari. Dicendum, quod de hoc tres exsistunt opiniones, etc., sicut supra in Bonaventura. Fiet ergo conflagratione ignium mundanorum, ut vicesimo de Civitate Dei asserit Augustinus. Quae conflagratio non aliud est quam congregatio omnium superiorum et inferiorum causarum quae ex sua natura habent vim igniendi, ex quarum concursu generabitur ignis qui faciem mundi exuret. Quod si istae opiniones considerentur, inveniuntur diversificari quantum ad causam generationis ignis illius, non quantum ad speciem eius. Nam ignis generatus a sole, vel a calefaciente inferiori, est eiusdem speciei cum igne qui est in propria sua natura, nisi in quantum admiscetur ei de aliena materia : quod tunc oportebit, quoniam ignis non potest aliquid purgare nisi secundum hoc, quod aliquid efficitur eius materia aliquo modo. Ideo simpliciter concedendum, quod ignis ille erit eiusdem speciei cum isto.

Sed obici potest, quia (secundum Glossam) ignis ille absumet ignem apud nos exsistentem : ergo differt ab eo specifice. Imo differt ab igne isto virtute, motu et operatione : ergo et specie. Et respondendum, quod ignis ille differt numero ab igne isto ; ideo sicut videmus quod duorum ignium maior consumit minorem, consumendo ac destruendo materiam eius, sic ignis ille istum cousumere poterit. Rursus ignis ille virtute divina vim purgandi habebit ; et feretur deorsum, non ex sua natura, sed ut divinae potestatis instrumentum, ac sequendo combustibilem materiam quam incendet : quemadmodum videmus hoc modo ignem moveri deorsum atque in gyro.

 

Insuper quaeritur, an ignis ille superiores caelos purgabit, et utrum consumet alia elementa. Dicendum ad primum, quod purgatio illa fiet per ignem ad removendum a corporibus dispositiones contrarias perfectioni gloriae : quae dispositiones aliquibus insunt ex aliquo stabiliter inhaerente, sieut in corporibus inferioribus, quae per mutuam mixtionem a propria decidunt puritate. In corporibus vero superioribus, puta caelestibus, tale nil est nisi motus localis, qui non mutat intrinseca. Idcirco ab illis non oportet removeri nisi motum huiusmodi ; quod fieri potest per hoe solum quod motores caelestium corporum desistent a motionibus eorumdem : ideo non purgabuntur per ignem.

 

Ad secundum, quod de hoc sunt diversa opiniones. Una, quod omnia elementa manebunt quantum ad materiam, et omnia mutabuntur quantum ad imperfectionis sua remotionem, atque quod duo eorum retinebunt proprias formas substantiales, terra scilicet et aer ; ignis vero et aqua mutabuntur ad formam caeli. Sicque tria elementa, aqua, aer et ignis, caelum dicentur, quamvis aer suam retineat formam substantialem : nam et modo dicitur caelum. Unde in Apocalypsi non fit mentio nisi de caelo et terra. Vidi (inquit) caelum novum et terram novam. Verum ista opinio repugnat philosophiae ac theologiae. Sic enim periret perfectio universi, non remanentibus principalibus partibus eius in sua integritate. Nec materia elementorum est in potentia ad substantiales formas caelorum. Idcirco in verbis illis per caelum intelliguntur omnia caelestia corpora, et per terram omnia corpora inferiora, videlieet quatuor elementa.

Hinc alii dicunt, quod omnia elementa manebunt quantum ad substantiam, qualitates vero activae ac passivae removebuntur ab eis : quemadmodum etiam dicunt, quod in corpore mixto manent elementa quantum ad formas substantiales, sine hoc quod proprias habeant qualitates, cum ad medium sint reductae. Et consonare videtur quod vicesimo de Civitate Dei loquitur Augustinus : Illa conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates quae nostris congruebant corporibus, ardendo penitus interibunt, et substantia eas qualitates habebit quae immortalibus corporibus mirabili mutatione convenient. Verum nec istud videtur probabile, cum qualitates huiusmodi sint naturales effectus ac sequelae substantialium formarum elementorum : ideo sunt de secundaria perfectione elementorum tanquam propriae passiones seu proprietates eorum. Nec apparet probabile, quod in illa finali consummatione aliquid naturalis perfectionis ab elementis tollatur.

 

Hinc dicendum, quod quatuor elementa manebunt secundum substantiales formas et naturales suas qualitates, et modo praetacto purgabuntur ab infectione et impuritate quam ex mutua actione et passione contraxerunt : quia cessante motu mobilis primi, mutua actio et passio in elementis esse non potest. Et hoc Augustinus appellat qualitates corruptibilium elementorum, id est innaturales dispositiones per quas corruptioni propinquant. Itaque, ignis conflagrationis duo elementa absumet (ut aiunt), non corrumpendo eorum substantiam, sed dispositionem mutando atque purgando ; et alia duo omnino consumet, non destruendo eorum naturam et speciem, sed in quantum magis removebuntur a pristina dispositione, alteratione et proprietate quam habent nunc : quae duo elementa sunt ignis et aqua, secundum quosdam, quorum unum magis excedit in caliditate, aliud in frigiditate, quae sunt maxime corruptionis principia in corporibus aliis. Alii dicunt, quod erunt aer et aqua, in quibus nunc magis abundant varim motiones, impressiones, fluxus, refluxus, quae omnia tunc cessabunt. Et iuxta hunc modum exponitur illud Apocalypsis, Mare iam non est. Cumque ignis conflagrationis acturus non sit nisi ut instrumentum divinae providentiae ac virtutis, non aget in alia elementa ad eorum consumptionem, sed purgationem. Nec oportet, id quod fit materia ignis omnino corrumpi ac recedere a propria forma, ut patet in ferro ignito, quod a loco ignitionis amotum, redit virtute propriae speciei ad pristinum statum : sicque erit de elementis purgatis.

 

Quaeritur quoque, utrum per ignem illum omnia elementa purgabuntur, ita quod pertinget usque ad sphaeram continentem quatuor elementa. Ad quod aliqui dicunt quod imo. Sed hoc repugnat auctoritati Scripturae, cum in Canonica sua Petrus testetur, qnod illi caeli repositi, sunt igni, qui fuerunt per aquam purgati. Et Augustinus vicesimo de Civitate Dei : Ille (ait) mundus qui diluvio perit, igni reservatur. Aqua autem diluvi non nisi quindecim cubitis allior fuit montibus terrae. Nec vapores nec fumi pertransire possunt sphaeram igris usque ad summitatem ipsius. Sed ignis ille pertinget usque ad medium interstitium aeris, quia tam alte (ut creditur) aqua ascendit diluvi, ut ex altitudine montium quos operuit, probabiliter aestimatur. Et sicut aquae diluvi non pervenerunt usque ad paradisum terrestrem, secundum Bedam, ita nec ignis conflagrationis paradisum purgabit.

Et si obiciatur, quod primi parentes peccaverunt in eo ; dicendum, qnod etiam in caelo empyreo daemones plurimi peccaverunt, sed nec paradisus nec caelum illud sunt locus peccantium : quia qui peccaverunt ibidem, mox inde expulsi sunt ; idcirco purgatione non indigent.

 

Ad quaestionem demum qua quaeritur, an ignis ille praecedet iudicium, dicendum quod conflagratio illa quantum ad sui initium, praecessura est iudicium ipsum, cum secundum Apostolum, etiam illi qui dormierunt, rapientur in nubibus obviam Christo in aera ad iudicium venienti. Simul autem erit resurrectio communis et corporum Sanctorum glorificatio. Sancti namque resurgentes, corpora gloriosa resument, cum dicat Apostolus : Seminatur in ignobilitate, surget in gloria. Simul quoque corpora Sanctorum glorificabuntur, et tota creatura suo modo renovabitur, iuxta illud ad Romanos : Ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Cumque conflagratio illa sit dispositio ad renovationem praefatam, ut patuit, constat quod ipsa praecedet iudicium quantum ad actum purgandi, non tamen quantum ad actum involvendi reprobos.

Si autem obiciatur, quod Christus ad iudicium veniens, quosdam inveniet vivos, dicente Apostolo, Deinde nos qui vivimus, etc. : dicendum, quod omnes morientur ac resurgent ; attamen illi dicuntur vivi reperiendi, qui usque ad tempus conflagrationis corpore vivent.

 

Praeterea si quaeratur, an ignis conflagrationis habebit eosdem effectus in omnibus hominibus : respondendum, quod ignis ille quantum ad hoc quod praecedet iudicium, aget ut instrumentum divinae iustitiae ; et etiam propria ac naturali aget virtute, in quantum ignis. Et quantum ad hoc secundum, aget similiter in bonos et malos qui vivi invenientur, utrorumque corpora in cinerem redigendo. In quantum vero instrumentum divinae iustitiae, aget diversimode in diversos, quantum ad sensum poenae : quoniam mali igne illo cruciabuntur ; boni vero in quibus nihil purgandum invenietur, nullum dolorem ex igne sentient, quemadmodum nec tres pueri in camino (quamvis eorum corpora non serventur integra, sicut corpora illorum puerorum fuerunt servata), sicque divina virtute sine cruciatu sensibili suorum resolutionem corporum patientur ; boni vero in quibus aliquid reperietur purgandum, sentient ignis cruciatum magis et minus secundum suorum exigentiam peccatorum. Quantum autem ad actum involvendi, facto iudicio, non aget nisi in reprobos. Porro qui vivi reperientur, subito poterunt illo igne purgari. Primo, quoniam pauca in se purganda habebunt, quia persecutionibus atque terroribus praecedentibus erunt purgati. Secundo, quoniam poenam illam voluntarie sustinebunt : poena autem in hac vita sponte suscepta ac tolerata, multo plus purgat quam poena post mortem inflicta. Quod si quid purgandum in eis invenitur, falce tollitur passionis, ut asserit Augustinus. Tertio, quoniam calor ille recuperabit in intensione, quantum amittet in temporis brevitate.

 

Postremo quaeritur, an ignis conflagrationis involvet damnatos, descendendo cum ipsis in tartarum. Dicendum, quod tota purgatio et innovatio mundi ad purgationem innovationemque hominis ordinabitur : hinc oportet ut mundi purgatio ac innovatio correspondeat purgationi et innovationi generis humani. Cuius una purgatio erit, quod impi segregabuntur a iustis, iuxta illud Lucae : Cuius ventilabrum in manu eius, et purgabit aream suam, et congregabit triticum, id est electos, in horreum suum ; paleas autem comburet igne inexstinguibili. Conformiter erit de purgatione mundi, quoniam quidquid fuerit turpe ac foedum, retrudetur cum reprobis in infernum ; quidquid vero fuerit pulchrum ac nobile, in superioribus reservabitur ad gloriam electorum. Sic etiam erit de igne conflagrationis, ut ait Basilius super illud, Vox Domini intercidentis flammam ignis. Nam quantum ad calidum ustivum, et quantum ad id quod in igne grossum invenietur, descendet ad inferos ad supplicium damnatorum ; quod autem in eo fuerit subtile ac lucidum, manebit superius ad gloriam electorum.

Denique ignis qui purgabit electos ante iudicium, erit idem numero cum igne conflagrationis, quamvis quidam aliter dicant : convenit namque ut cum homo sit pars mundi, eodem igne purgetur quo mundus. Dicuntur tamen duo ignes, quantum ad officium, et aliquo modo quantum ad substantiam, quia non tota substantia ignis purgantis in infernum trudetur. Sicque intelligendum est quod super illud Malachiae, Purgabit filios Levi, asserit Glossa : Duos legimus ignes futuros : unum, quo Deus purgabit electos, et praecedet iudicium ; alterum, qui reprobos cruciabit. Ex praedictis etiam patet, quod ignis inferni ab initio praeparatus, in fine mundi augebitur, addito sibi igne conflagrationis.

Haec Thomas in Scripto.

 

Concordat Petrus in omnibus, et addit :

Primus adventus Antichristi erit in benignitate et miraculorum operatione, et tunc a mimis suscipietur. Ad quorum conversionem veniet Elias, tuncque Aritichiristus in persecutionem apertam vertetur, et in ipsos fideles desieviet. El secundum regulam Tichoni, a quibusdam Antichristus suscipietur, alii per Eliam convertentur.

Haec Petrus.

 

Consonat his Richardus, paucis exceptis. Siquidem ait :

Dicunt aliqui, quod ignis conflagrationis occidet electos tunc nondum defunctos, sine ullo eorum dolore, quoniam aget in cos ut instrumentum divinat iustitiae, non secundum propriam pote datem. Mihi autem videtur, quod ignis ille eos non occidet, sed morientur propter cessationem motus caeli. Nempe ut asserit Rabbi Moyses, sicut si cor ad momentum a motu suo quiesceret, homo quasi in ictu oculi moreretur, et destruerentur motus eius atque virtutes ; ita si motus caeli per punctum horae periret, mundus in inferioribus istis deficeret. Aliqui etiam dicunt, quod modico tempore ante ignem conflagrationis omnes morientur. Item quod aliqui dicunt, quod illud subtile, purum et splendidum quod remanebit de igne, manebit superius, non intelligo : quia sic alia tria elementa remanerent minorata, quia de parte materiae cuiuslibet illorum ignis ille supernaturaliter producetur. Ideo probabilius mihi videtur, quod ignis ille completo purgationis officio, in praeiacentem materiam resolvetur, et transmutabitur pars in puram terram, pars in puram aquam, pars in aerem purum ; fietque supernaturali virtute resolutio ista.

Haec Richardus, qui etiam dicit, quod in conflagratione, ignis infernalis non exibit infernum, et quod in loco indici impii punientur igne conflagrationis, et forsitan non igne tartareo.

 

Scripta demum Alberti de his, continentur in dictis ex Thoma, et concordant omnino.

 

At vero Scotus :

Multis (inquit) modis poterit ignis conflagrationis produci, sed convenientius videtur dicendum, quod sicut ignis potest extra suam sphaeram esse in aliena materia, ut in corpore ignito, sic vapores exsistentes in aero, per iuxtapositionem possunt igniri, et ita ignitio successiva nunc istorum, tunc illorum vaporum, saltem in toto superposito regioni habitabili hominum, potest dici conflagratio illa ; et per hoc densatur aer, quoniam corpora illa ignita mox convertentur in illum verum purumque acrem in sua regione.

Haec Scotus.

Verum modus iste ceteris modis praetactis videtur ineptior. Nec enim ex inflammatione vaporum illorum posset tantae magnitudinis tamque intensissimae activitatis ignis produci, qui omnia (sicut praehabitum est) per gyrum undique adimpleret, incenderet et purgaret celerrime et quasi repente.