DISTINCTIO X

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS DECIMAE

 

 

In praesenti distinctione tangit ac reprobat Magister quemdam aliquorum errorem circa Eucharistiae sacramentum, dicentium in superdignissimo Sacramento altaris non contineri vere realiter corpus ac sanguinem Salvatoris, sed significative dumtaxat, seu quasi in signo. Et circa hoc ponit verba Veritatis, ex quorum erronea expositione ac pravo intellectu, imo potius rudi, falsa atque haeretica ignorantia, occasionem suae sumpserunt insaniae. Quorum verborum verum et catholicum sensum introducit Magister, et verba quadam B. Augustini obscura elucidat, ac deinde auctoritatibus Scriptura canonica atque Sanctorum probat, in sancto et glorioso sacramento innumerabilibus praeclarissimis miraculis, gratiosissimis quoque supernaturalibus effectibus, experimentis ac sentimentis desuper comprobato ac confirmato, corpus et sanguinem unigeniti Filii Dei verissime ac prorsus ineffabiliter ac incomprehensibiliter contineri.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

Hic quaeritur primo, Utrum in hostia et Sacramento altaris, sub speciebus panis corpus Dei incarnati, et sub speciebus vini sanguis ipsius, realiter contineantur, et qualiter ibi sint.

 

Videtur quod non, quoniam omne corpus exsistens in aliquo, circumscribitur loco et commensuratur eidem, nec potest simul in pluribus esse locis : sicque corpus Christi esset valde pusilla quantitatis, et sub formis modicissimi panis concluderetur, ita quod terminos hostia non exiret.

Insuper multa absurda, irrationabilia et prorsus incredibilia sequerentur, ut quod aliquid converteretur in praexsistens, quod idem simul et semel moveretur atque quiesceret, et ad diversos situs accederet.

Item, quod corpus Christi iam glorificatum, variis transmutationibus subiaceret, et quod inciperet ac desineret esse in variis locis absque sui mutatione, imo sine suo accessu et recessu : quod contradictionem videtur includere.

Praterea, cum intentio Filii Dei exstiterit, homines ad saluberrimam inducere fidem, videtur quod non decuit eum ista docere per qua homines avertuntur a fide, et qua irrisionem provocant infidelium contra fidem : imo crudelitatem insaniamque videtur sonare, ut quod corpus Domini Dei nostri edamus et sanguinem eius potemus. Unde et Averroes, in philosophia praeclarus, dixit : Mundum peragravi, et diversas sectas inveni, et nunquam reperi tam fatuam sectam et legem ut sectam Christianorum, quoniam Deum suum, quem colunt, propriis dentibus devorant.

 

In oppositum est sacra Scriptura, ac fidei christianm doctrina, ac totius Ecclesia summa auctoritas.

 

Circa hac scribit Guillelmus Parisiensis in suo Sacramentali :

Tentabimus demonstrare, quod panis vita, Christus Dominus, in forma humanitatis quam assumpsit pro nobis, ex necessitate est in mensa altaris, facta benedictione sacerdotali ; et quod caro eius cibus sit animarum, et sanguis eius potus sit carum, faciemusque sciri qualiter hoc sit. Quoniam ergo in tractatu Cur Deus homo, ostendimus Filium Dei pro nobis assumpsisse et exercuisse specialiter tria officia, utpote sacerdotis el advocati ac medici (sacerdos enim Christo inferior non poterat sacramentando sufficere generi humano ac curae totius Ecclesiae ; nec per advocatum Christo minorem causa totius generis humani poterat agi ; laesiones quoque, morbi ac vulnera, imo et mortes eiusdem per medicum et medicinam minorem curari nequibant), cumque in officio Missae haec tria agantur et comprehendantur officia, ipsemet Christus in officio Missae necessario agit haec tria officia. Nulli quippe fidelium dubium est, ipsum Missae officium esse sacramentationem et sanctificationem totius populi Dei. Et quia fidelissimum sacerdotem necesse est advenire, si commode fieri possit, ad sacrandum populum Dei, vocatur summus iste sacerdos ad munus per insinuationem. Necesse est ergo ipsum advenire in officio Missae, ut in ea adimpleat sacrationis et sanctificationis officia : venire, inquam, in eo seu quantum ad id quod sacerdos est. Non est autem sacerdos nisi in eo quod homo, et in forma humana : idcirco secundum hanc naturam oportet eum in officio Missae vere praesentem consistere. Amplius, quoniam sacerdotale officium, quod est sanctificatio populi, non expletur nisi per hostiam qua gratia sanctificationis populo impetratur. Nulla vero hostia impetrare hanc potuit, nisi quam ipse in crucis obtulit ara, hoc est ipsemet, secundum quod ait Apostolus ad Hebraeos, quia semel in consummatione saeculorum ad destructionem peccati per hostiam suam apparuit. Itemque : Sanctificati (inquit) sumus per oblationem corporis Christi Iesu semel. Necesse est ergo ex suscepto sacerdotali officio, ipsum in Missae officio advenire ad Dei populum sanctificandum.

 

Denique, idem declaratur de ipso, in quantum est advocatus fidelis, quia fidelis advocatus necesse habet personaliter interesse causae quam totam suscepit agendam, quoties actio causae requirit. Porro in Missa agitur causa totius Ecclesiae coram Patre aeterno, per sacerdotem tanquam per procuratorem ; et ipse Christus secundum quod homo, summus est sacerdos, procurator et advocatus in causa hac : idcirco secundum assumptam humanitatem oportet eum ibi adesse, sicque adsistere procuratori sacerdoti inferiori, praesertim quoniam causa ista non agitur nisi per interpellationem : quae non nisi ex ore illius digna est suscipi, et per munus quod ipse est, quod et nisi ipsemet obtulerit, Deo Patri nequit esse acceptum.

 

Tertio idem probatur, in quantum ipse est medicus. Medicum quippe fidelem oportet personaliter visitare infirmum quem suscepit curandum, quoties requirit ipsa infirmitas, hoc est, unguentis ac medicinis aegrum invisere, si medico sit possibile ; nec ambiguum quin medico huic sint possibilia universa. Cumque tota Ecclesia et quaelibet eius persona medicamine egeat multiplici ad sui curationem, conservationem, praeservationem aut confortationem, necesse est ipsum quoties necesse fuerit, advenire. Opus est autem, quoties de eius medicatione agitur, et sanationi eius intenditur. Cumque Missa ad ista agatur quatenus aegro medicationis officium impendatur, sanitatisque beneficium condonetur, oportet hunc medicum Missae officio interesse cum omnium spiritualium alabastro unguentorum in cruce confracto et effuso, hoc est cum carne sua, quae facta est cataplasma contra omnes dolores et laesiones spirituales, tanquam antidotum solidissimum atque firmissimum adversus omnes humores noxios vitiorum, ac demum cum sanguine suo, qui est velut syrupus mulcebris ac suavis atque tanquam medicina liquida, valens contra omnes animarum languores. Quod si pater carnalis ex naturali pietate panem porrigit filiis suis in mensa, quanto magis Pater spirituum in mensa altaris panem vitae exhibet cunctis sperantibus in se ?

Haec Guillelmus.

Qui istam disputationem ac piam fidei persuasionem diffuse prosequitur, cum et hoc summe caritatem inflammet, quod Christus se ipso, hoc est corpore suo ac sanguine suos alit, ditat, impinguat fideles. Patet quoque ex his, quod Missae celebratio non est nisi sanctificatio populi per invocationem nominis Dei et sacrificium, ac ventilatio causae populi coram Deo per preces et munera, credentium quoque medicatio ac spiritualis potionatio per antidotum et syrupum.

 

Hinc Thomas disseruit :

In hoc sacramento verum corpus Christi continetur quod traxit ex Virgine ; et oppositum dicere, est haereticum. Cur autem ecclesiasticorum sacramentorum perfectio id requirat, ut in uno eorum Christus substantialiter contineatur, et nobis iungatur ut alimentum, dictum est supra frequenter. Nam et caput membris ita coniungi rationabile est et salubre. Multae quoque aliae utilitates ac salubritates inde sequuntur, ut inflammatio caritatis, sublevatio spei ex tam familiari coniunctione eius ad nos, et maximum meritum fidei, qua tam multa mira et incomprehensibilia in hoc sacramento creduntur. Nec explicari valet, quam multi et saluberrimi effectus nobis ex isto proveniant sacramento. Unde si ea quae fidei sunt, sapienter ac spiritualiter intelligantur, nullus horror, nulla crudelitas, nulla irrisio ex hac Christi praesentia et manducatione sequuntur. Nec corpus Christi est ibi commensnrative, localiter, per propriam quantitatem directe, quamvis propria eius quantitas ibi sit concomitanter, ut infra dicetur.

 

Praeterea si quaeratur, an Christus contineatur in sacramento quantum ad animam, respondendum, quod in hoc sacramento aliquid continetur dupliciter : primo, ex vi sacramenti ; secundo, ex concomitantia naturali. Primo modo continetur ibi id ad quod conversio terminatur. Et quid sit hoc, ex tribus sciri potest. Primo, ex parte eius quod convertitur : non enim convertitur materia sacramenti, nisi in id cum quo similitudinem habet secundum suae proprietatem naturae, sicut vinum in sanguinem. Secundo, ex significatione formae verborum, cuius virtute fit conversio ipsa : in id ergo conversio terminatur quod significatur per formam. Tertio, ex usu sacramenti : quia quod pertinet ad cibum, continetur sub specie panis ex vi sacramenti ; et quod spectat ad potum, sub specie vini. Ex naturali autem concomitantia et quasi per accidens, continetur sub sacramento illud quod per se non est terminus conversionis, sed sine quo terminus conversionis esse non valet. Cumque anima Christi non habeat similitudinem cum substantia panis nec vini, nec in forma sacramenti mentio fiat de anima, nec anima conveniat ad usum sacramenti, qui est manducare ac bibere ; constat quod ad animam non terminetur conversio panis nec vini, sed ad corpus et sanguinem Christi, quae non sunt modo realiter separata ab anima eius : ideo anima non continetur ibi vi sacramenti, sed naturali concomitantia ad corpus quod vivificat. Hinc si panis fuisset in triduo sepulturae conversus in corpus Christi, non fuisset anima ibi. Et quod dictum est de anima, intelligendum est de Christi deitate, nisi quod illa ubique est, etiam sine sacramento.

 

Quaeritur quoque, an Christus contineatur sub speciebus panis solum secundum carnem animatam. Dicendum, quod duplex est usus sacramenti istius, videlicet manducare et bibere. Manducare autem est usus cibi sicci ; bibere vere usus est humidi cibi. Ideo sub specie panis ex vi sacramenti continetur non solum caro, sed etiam ossa et omnes huiusmodi partes ; non autem sanguis, qui ex vi sacramenti est sub forma vini : quamvis ex concomitantia naturali, sub specie panis sit sanguis, et sub specie vini caro.

 

Conformiter quantitas et cetera accidentia corporis Christi sunt in sacramento ex concomitantia naturali, quia in ea non convertitur substantia panis. Contrario quoque modo sunt ibi dimensiones corporis Christi, dimensionesque corporis locati in loco. Substantia namque corporis locati non habet ordinem ad locum nisi per suas dimensiones ; cumque dimensiones corporis locati nequeant simul esse cum dimensionibus aliis, consequens est quod substantia corporis locati non possit simul esse cum aliis dimensionibus, neque separatis, neque in alio corpore exsistentibus. Econtrario autem substantia corporis Christi per se immediate ordinatur ad hoc quod sit sub sacramento ; et dimensiones eius propriae, ex consequenti atque per accidens. Substantia vero ex hoc quod est substantia, non prohibetur simul esse cum dimensionibus quibuscumque, sive coniunctis, sive separatis, aut exsistentibus in alio subiecto : quemadmodum substantia angeli potest simul esse cum alio corpore. Hinc corpus Christi potest sub propria quantitate esse sub dimensionibus panis.

Insuper corpus Christi est in sacramento secundum totam suam quantitatem. Nam sicut corpus Christi non separatur a propria quantitate, ita una pars quantitatis non separatur ab alia. Quemadmodum etiam illa quae non habent quantitatem, possunt indifferenter esse et contineri in magna et parva quantitate, ut patet de anima, quae indifferenter est in corpore magno et parvo ; sic id quod non ratione suae propriae quantitatis continetur sub aliqua quantitate, potest indifferenter esse sub magna quantitate et parva. Et ita est de Christo et corpore eius in sacramento.

 

Verum his obici potest, quoniam quandocumque sub aliqua quantitate extrinseca continetur aliquod corpus habens partes distinctas secundum suam intrinsecam quantitatem totam, contingit assignare sub qua parte quantitatis illius singulae partes contineantur. Sed corpus Cliristi cum sit organicum, habet partes distinctas. Si ergo secundum totam suam quantitatem continetur sub dimensionibus panis, erit assignare ubi sit caput eius et manus et pes : quod est impossibile, quia parvitas quantitatis hostiae non permittit talem distinctionem partium in corpore Christi.

Dicendum, quod situs praesupponit quantitatem ; et quoniam quantitas Christi nullam habitudinem habet ad dimensiones panis, ideo etiam situs partium corporis Christi nullam habitudinem seu commensurationem habet ad panis dimensiones. Hinc quamvis corpus Christi, prout est sub sacramento, habeat partes distinctas et situatas situ naturali, non tamen est assignare in partibus dimensionum panis, ubi singulae partes corporis Christi consistant. Nec ideo sequitur, quod corpus Christi confusum sit, quoniam partes eius ordinem habent inter se, sed secundum ordinem illum non comparantur ad dimensiones exteriores.

Haec Thomas in Scripto.

 

In quibus continentur quae super his scribit in tertia parte, quaestione septuagesima sexta ; scripta quoque Alberti.

 

Petrus vero addit :

Quidam dixerunt, quod corpus Christi est in altari sine sua quantitate, secundum substantiam solum, quia est ibi ut cibus spiritualis, atque ut terminus conversionis substantiae panis in ipsum. Alii verius dicunt, et communiter sic tenetur, quod ibi est corpus Christi quantum, sed non modo quantitativo. Nam licet sit ibi quantum, non tamen comparatur ad speciem panis ut quantum. Sicut enim, quamvis sit ibi clarum, non tamen sua utitur claritate illuminando speciem ; ita quamvis sit ibi quantum, non tamen utitur quantitate occupando locum, sicut et Deus facere potest ut sit ignis hic, non tamen exerceat actum combustionis.

Haec Petrus.

 

Idem Richardus, et addit : Corpus Christi est in sacramento cum propria quantitate, quae tamen non circumscribitur quantitate aut specie panis, sub qua realiter continetur. Quantum enim circumscriptive contentum ab alio quanto, commensuratur ei, ita quod pars parti correspondet. Quantitas autem corporis Christi non commensuratur parti speciei, imo est sub qualibet parte hostiae tota. Quantum enim quod commensuratur alii quanto, applicatur ei primo et per se ac immediate per suam quantitatem. In sacramento autem est contrario modo, quoniam quantitas corporis Christi est sub specie panis per substantiam corporis, quae per se primo et immediate sub illa specie continetur.

Haec Richardus.

 

De his quoque scribit Bonaventura idonee ac devote ; suntque sententialiter praehabita quae conscribit. Reprobat etiam opinionem praetactam dicentium, quod Christus est in sacramento sine propria quantitate. Nam corpus Christi est corpus naturale, vivum, organicum, quod nec esse nec intelligi potest sine quantitate ipsius, sine qua quamvis per omnipotentiam Dei possit esse, non tamen bene esse.

 

Porro Durandus probat corpus Christi in hoc sacramento realiter contineri :

Quia secundum Augustinum libro LXXXIII Quaestionum, circumstantia Scripturae exponit Scripturam, an verba eius intelligenda sint proprie, vel figurative. Verbi gratia Christus ait : Ego sum vitis vera. Si volumus scire, an hoc dictum sit proprie an figurative, pensamus quod sequitur, Et vos palmites. Et constat, quod Apostoli non erant proprie palmites : ergo nec Christus fuit proprie, sed metaphorice vitis. Sic in proposito Christus dixit, Hoc est corpus meum ; et subiunxit, Quod pro vobis tradetur. Cumque verum et reale corpus eius pro nobis sit traditum, certum est quod de vero et naturali suo corpore dixit. Hoc ergo corpus cum sua quantitate in hoc sacramento consistit. Quamvis enim de intrinseca ratione sit quantitatis, habere positionem in toto, ut una pars sit extra aliam ; tamen de ratione eius non est positio quae est ordo partium respectu continentis seu loci, quae positio ad praedicamentum pertinet situs : quoniam sine tali positione potest quantitas inveniri, sicut ultima sphaera non habet illo modo partium positionem, nec corpus Christi in sacramento ; sed divina virtute corpus Christi et quantitas eius separantur ab habitudine ista ad locum, non solum ut non sint in loco continente, sicut nec ultima sphaera, sed etiam ut praesentes loco non ei commensurentur, imo indifferenter se habeant ad totum et ad partem. Confirmatur hoc idem, quoniam actus calidi in habitudine ad alterum, est calefacere illud : sic actus quantitatis in ordine ad alteram, est continere illam, vel contineri ab illa, vel ei commensurari. Quemadmodum ergo virtute divina fieri potest, et factum est saepe, quod calidum applicatum calefactibili, illud non calefecit, ut patet de tribus pueris in fornace aestuanti illaesis ; sic fieri potest quod quantitas praesens alteri quantitati, non contineat eam, nec contineatur ab ea, nec ei commensuretur.

Haec Durandus.

 

Consonat Scotus, et addit magnam esse difficultatem, qualiter quantum possit simul esse cum quanto, loquendo de quantis habentibus modum quantitativum : quae difficultas est minor, dum non habent, vel unum eorum non habet, modum quantitativum, ut in proposito. Et de hoc infra dicetur in materia de corporibus gloriosis. Nunc autem videndum, quomodo possibile sit corpus Christi esse in altari sine sui mutatione locali. Et dicunt quidam hoc esse per conversionem panis in ipsum.

Contra quod obicit modis variis, et tamen illum modum assignant doctores praecipui. Nec videntur ponderis alicuius quae obicit contra hoc, sicut quod arguit : Per nullam mutationem habetur per se illud quod est posterius suo termino per se ; sed praesentia corporis est posterior corpore ipso.

Quod faciliter solveretur, cum sint plures modi dicendi « per se » ; nec oportet quod id quod habetur per aliud, habeatur per illud per se. Et breviter tot difficultatibus materiam hanc involvit, ut videatur obscuratio, non elucidatio esse.

 

Postremo, in tractatu quodam de Sacramento altaris magistrali, qui Aegidio de Roma adscribitur, continente theoremata quinquaginta, asseritur :

Corpori Christi exsistenti sub hostia competit positio (seu situs) quae est differentia quantitatis, non autem quae est praedicamentum. Corpus etenim Christi prout sacramentaliter est in altari, loco circumscribi non potest : idcirco non competit ei ibi situs qui est praedicamentum. Nempe, ut Commentator quinto Metaphysicae ait, positio seu situs quemdam partium ordinem importat, ut etiam ibidem ait Philosophus. Ordo autem partium duplex est, utpote, ordo partium in toto, et ordo earum in loco : et prout partes ordinantur in toto, consurgit inde positio quae est differentia quantitatis ; sed prout ordinantur in loco, accipitur inde positio quae est praedicamentum. Uterque autem hic ordo provenit ex quantitate aliter et aliter sumpta. Quemadmodum enim qualitates comparationem duplicem habent, unam ad sua subiecta, secundum quam convenit eis dare esse accidentale subiectis ; aliam ad obiecta sive ad exteriora, secundum quam sunt principia actionum, et causa ratiove agendi (sicut calor per comparationem ad subiectum dat esse calidum, sed prout comparatur ad calefactibile, est calefaciendi principium) ; sic et quantitas prout comparatur ad subiectum, competit ei dare esse quantum subiecto, quod habet esse quantum a quantitate ; prout autem comparatur quantitas ad exteriora, est ratio quare aliquid sit in loco. Sicut ergo calor potest dare esse calidum suo subiecto absque hoc quod aliquid extra se calefaciat ; sic quantitas potest suo subiecto conferre esse quantum sine hoc quod per quantitatem comparetur ad locum, aut localiter exsistat in aliquo. Hinc verum est quod communiter dicitur, Christum sub hostia esse quantum, non quantitative. Est enim in eo quantitas propria subiective, non tamen per eam comparatur ad locum.

Haec Aegidius.

 

 

QUAESTIO II

 

Rursus hic quaeritur, An corpus Christi sit in sacramento circumscriptive aut definitive ; et si non, qualiter sit ibidem.

 

Videtur quod circumscriptive aut commensurative sit ibi, cum sit quid materiale finitum, figuratum, organicum, et omne tale est circumscriptum et loco commensuratum.

Secundo, quoniam est in hostia altaris, et non extenditur ultra terminos eius : sicque limitatur et circumscribitur ibi, et circumscribi videtur tam superficie propria, quam superficie continentis.

 

Arguitur quoque, quod sit ibi definitive. Nam omne creatum est finitum ac definitum, utpote terminatum. Sed modus essendi sequitur ipsum esse. Sicut ergo ipsum esse rei finitum est, ita et modus essendi in loco, et sic definitive est in loco.

Iterum, angelus qui est simplex forma, est in loco definitive : ergo multo plus corpus Christi, cum angelus plus distet a natura loci quam corpus quodcumque.

 

In oppositum est, quod corpus Christi in hostia loco non commensuratur, ut patuit, et simul in pluribus speciebus ac hostiis est.

 

Circa haec in praetacto tractatu scribit Aegidius :

Corpus Christi in Sacramento altaris circumscriptive non est. Sunt autem nonnulli qui imaginationem transcendere non valentes, cum audiunt verum corpus Christi esse sub speciebus panis, credunt corpus illud dimensionibus panis commensurari, ut in superiori hostiae parte sit caput, et in inferiori pedes : quod stultum est aestimare. Quod enim aliquid alicubi circumscriptive exsistat, est quoniam quantitas locati univoce comparatur ad quantitatem loci. Ideo corpora exsistentia in loco per propriam quantitatem, circumscriptive in loco sunt : eo quod ratio quanti univoce dicitur de corpore locato et locante. Si autem substantia separata, ut angelus, operaretur circa aliquod corpus, in illo secundum suam virtutem exsistens, non circumscriberetur ibidem, eo quod ratio quanti non dicitur univoce de quantitate virtutis et quantitate molis : multoque minus corpus Christi potest esse in hostia circumscriptive, cum dictum sit substantiam corporis Christi non esse in sacramento mediante quantitate, sed quantitatem mediante substantia. Denique extendendo nomen magnitudinis ad rationem substantiae, ita quod sicut in substantia secundum se sumpta ponimus rationem finitatis et infinitatis : sic et si magnitudinem ibi ponamus, inveniemus magnitudinem magis aequivoce dici de magnitudine molis respectu magnitudinis substantialis, quam respectu magnitudinis virtualis. Cum enim magnitudinem attribuimus rebus ratione finitatis aut infinitatis, cum finitas et infinitas magis aequivoce dicantur de magnitudine molis respectu substantiae, quam respectu quantitatis virtualis, magnitudo quoque de eis dicetur magis aequivoce. Dicitur namque magnitudo molis finita, quia determinatum occupat locum, vel quoniam inter determinata clauditur puncta, determinatosve terminos ; infinita vero, quae clausionem terminorum non habet. Sic et quantitas virtualis vocatur finita, quoniam potest in determinatum obiectum, ultra quod se non valet extendere. In substantia vero reperitur finitas, solum ex eo quod determinatur ad genus et speciem. Minus ergo competit corpori Cliristi secundum quod est in sacramento, circumscribi et commensurative esse in loco, quam angelo.

 

Nec etiam est ibi definitive. Arguunt tamen rationis ignari, fidem impossibilia ponere, cum unum et idem numero corpus dicamus simul esse in caelo et in altari, imo in altaribus et hostiis valde multis. Ad quod aliqui responderunt, quod corpus hoc est in caelo secundum proprias dimensiones, in altaribus autem secundum dimensiones panum conversorum in ipsum, et ita quasi per accidens. Quod quamvis sit verum, tamen difficultatem non removet. Nam diceret aliquis, nec per se neque per accidens idem corpus posse simul in diversis exsistere locis. Oportet ergo assignare modum et rationem istius per accidens, cur corpus Christi sub speciebus illis non definitur. Itaque advertendum,quod aliquid definiri, est ipsum finiri seu terminari : propter quod (secundum Philosophum) definitio terminus appellatur. Aliter autem competit finitio rei, ut est substantia, et ut est quanta. Nempe ut substantia finitur quaelibet res creata, quia determinatur ad certum genus ac speciem, certumque modum individuationis ; sed prout res est quanta, determinatur per locum. Secundum ergo quod rei competit alia et alia quantitas, secundum hoc competit ei diversimode loco definiri. Nam quae habent quantitatem dimensivam, definiuntur loco per commensurationem, et ita se commensurant uni loco, quod non alteri. Quae vero habent quantitatem virtualem, definiuntur loco per operationem. Si ergo aliquid esset alicubi solum ratione substantiae suae, et quantitas eius esset ibi tantum propter ordinem naturalem quem ad substantiam habet, illi rei competeret finitas sequens naturam substantiae, non illa quae sequitur naturam quanti, prout res per quantitatem ad alia comparatur. Cumque ex vi sacramenti, corpus Christi sit in altari ratione substantiae,et per quantitatem ibi non comparetur ad alia, quoniam finitas substantiae non concernit determinationem situs, sed generis ac speciei ; sufficit corpus Christi prout in altari est, determinari ad illud genus ac speciem, individuationisque modum, ad quae determinatur ut est in caelo, non ad eumdem situm, cum talis finitas competat quantitati prout res per eam comparatur ad locum. Et ita illius « per accidens », cuius causa quaerebatur, assignata est ratio. Unde etiam constat, corpus Christi ut est in caelo, non posse alibi esse, nisi inde recederet. Attamen prout est in uno altari, potest et in alio esse, cum non sit ibi prout ei competit finitas situs, sed finitas speciei. Propter quod si totum universum esset panis, inconveniens non esset corpus Christi esse ubique. Verumtamen corpus Christi secundum quod est in altari, aliquo modo determinatur ad locum : alias nec per se, neque per accidens competeret sibi moveri. Sed quia dimensiones panis per quas ibi est, sunt finitae et in loco, etiam corpus Christi determinatur ad locum illum, et est in loco per accidens, non tamen definitive, cum huiusmodi dimensiones sint in variis locis, loquendo de eis secundum identitatem in specie.

Haec Aegidius.

 

Qui de his more suo scribit prolixe. In cuius verbis videtur obscurum quod dicit, corpus Christi esse in altari et hostia ratione suae substantiae, praesertim cum et ipse frequenter testetur, substantiae rei non competere secundum se esse alicubi seu in loco. Ideo sicut patebit, verior est positio S. Thomae, quod corpus Christi sit in altari et in ista vel illa hostia ratione conversionis panis, seu ratione sacramentalium specierum sub quibus remanet ibi. Imo, cum substantia corporis Christi sit una et eadem numero ac finita, non videtur ratione suae substantiae sibi competere in pluribus hostiis esse. Nec substantia corporis dominici aliquam habet rationem, determinationem ac habitudinem exsistendi sub speciebus hostiarum altaris, nisi ex conversione substantiae panum earumdem hostiarum in ipsum, et deinde ratione sacramentalium remanentium specierum, prout hoc infra declarabitur plenius.

 

Praeterea Thomas ad quaesita respondet :

Locus dicitur circumscribere locatum ex eo quod in circuitu describit figuram locati, quoniam proprii loci atque locati oportet unam esse figuram. Figura autem est qualitas circa quantitatem. Cumque corpus Christi non habeat ordinem ad species sub quibus continetur mediante quantitate, sed econtra, ut dictum est ; ideo nec figura corporis Christi correspondet figurae specierum, ut patet ad sensum. Idcirco corpus Christi non est sub speciebus circumscriptive, et per consequens non est in eis sicut in loco : quoniam nihil per se et proprie est in loco ut in loco, nisi quod circumscribitur eo. Unde comparatio corporis Christi ad species sub quibus est, non est similis alicui comparationi naturali : idcirco non potest reduci, proprie loquendo, ad aliquem modum « exsistendi in », a Philosopho assignatum. Aliquam tamen similitudinem habet cum modo quo aliquid dicitur esse in loco, secundum quod esse in loco est esse in aliquo separato extra substantiam suam, quod non est eius causa. Sicque etiam Innocentius Papa dicit corpus Christi esse in pluribus locis, quoniam continetur sub pluribus speciebus.

 

Insuper non est sub speciebus definitive, quia ad hoc quod aliquid sit definitive in loco, duo requiruntur. Primum est, ut competat ei ibi esse, quia quod non est in loco, non valet definiri in eo. Secundum est, quod sit ibi sicut in loco commensurato aliquo modo suae quantitati seu virtuti. Corpus namque bicubitale non definitur unius cubiti loco, quamvis aliquo modo sit ibi. Nec anima est definitive in manu, cum in aliis quoque sit membris ac partibus corporis : quia non est in manu secundum totam suam virtutem. Hinc omne quod habet quantitatem finitam aut finitam virtutem, oportet quod sit definitive in loco in quo est. Corpus autem Christi quamvis sit vere sub speciebus, non tamen competit sibi esse ibi ratione sui : quoniam neque ratione suae quantitatis, neque ratione suae virtutis, sed ratione eius quod in ipsum conversum est, cuius dimensiones manent, quibus ad locum illum determinabatur : idcirco non definitur loco illo, sed simili modo potest esse alibi, ubicumque fuerint dimensiones panis conversi in ipsum. Ratione vero propriae quantitatis convenit ei esse tantum in uno loco ; sed non ratione propriae quantitatis habet quod sit ubi consecratur, sed magis ex alterius conversione in ipsum.

Haec Thomas in Scripto.

 

Quibus Petrus concordans :

Corpus (inquit) Christi comparatur ad speciem et ad locum speciei. Ad speciem panis non comparatur sicut ad locum, sed ut ad signum signati contentivum. Ad locum vero speciei comparatur sicut ad locum, tamen per accidens, non per se : quia non secundum se, sed specie mediante. Quemadmodum anima comparatur ad corpus et ad corporis locum, sed ad corpus tanquam ad perfectibile, non ut ad locum, quia locatum oportet a loco esse separatum ; atque ad corporis locum, per accidens, utpote corpore mediante. Locus demum per accidens configuratur locato per se, non locato per accidens : sicut locus hominis configuratur corpori eius, non animae. Hinc locus speciei sacramentalis configuratur speciei, non corpori Christi. Quod autem corpus Christi non sit in specie sicut in loco, probatur : quia locatum comparatur ad locum secundum quantitatem suam primo et per se, nec substantia replet aut occupat locum nisi mediante quantitate. Corpus vero Christi comparatur ad speciem, in quantum est quaedam substantia primo et per se : nam substantia panis in substantiam corporis est conversa. Quantitas vero corporis Christi non est ibi nisi quasi per accidens, propter naturalem concomitantiam ad suum subiectum. Non est ergo in specie ut in loco, imo est ibi modo quasi contrario ei quo locatum est in loco : quia substantia locata, est in loco mediante propria quantitate, quae primo comparatur ad locum ; quantitas vero corporis, est sub specie mediante substantia.

 

Porro si quaeras, an possit simul esse in pluribus locis seu hostiis ; respondendum, quia ut ait Innocentius III, sicut Filius Dei per naturam divinam habet triplicem modum exsistendi in rebus (est namque in omnibus per essentiam, in iustis per gratiam, in natura assumpta per hypostaticam unionem), ita corpus eius habet triplicem modum essendi. Est enim in caelo localiter, in Verbo personaliter, in altari sacramentaliter. Porro secundum esse suum naturale in caelo, est tantum in uno loco ; secundum esse personale, non est in loco ; secundum esse sacramentale, est in pluribus locis. Et hoc convenit ei nec in quantum glorificatum, nec in quantum unitum, sed quia est terminus conversionis plurium substantiarum in ipsum in pluribus locis.

Haec Petrus.

 

Concordat Richardus, qui et plures quaestiones hic introducit, quae curiosae videntur magis quam fructuosae. At vero responsio Bonaventura in dictis Petri continetur.

 

 

QUAESTIO III

 

Praeterea quaritur, Utrum corpus Christi sit totum in qualibet particula hostiae.

 

Videtur quod non, quoniam sequeretur quod ubicumque esset unum membrum corporis eius, essent omnia membra ipsius : ex quo multa viderentur sequi inepta, ut quod haberet pedem et ossa in oculo, et consimilia multa. Nec videretur ordo atque proportio inter membra huiusmodi.

Item, cum omne continuum sit divisibile in infinitum, sequeretur quod totus Christus esset in infinitis partibus hostiae : sicque esset infinities sub eiusdem hostiae speciebus.

 

Quaritur quoque, An ad motum hostiae seu pyxidis moveatur.

 

Videtur quod non, quoniam sequeretur quod simul et semel moveretur atque quiesceret, imo contrariis motibus moveretur.

 

Oppositum tamen probatur, quoniam angelus movetur per accidens in corpore assumpto, anima quoque in corpore a se informato ; cum tamen angelus et anima sint formae incorporales. Ergo multo plus corpus Christi in sacramento.

Iterum, communiter dicitur, quod portatur de loco ad locum, et desinit esse in loco isto, ac incipit alibi esse in alio per motum localem.

 

Ad haec respondet Antisiodorensis in Summa, libro quarto :

In hoc sacramento quaedam sunt secundum naturam ; quaedam supra naturam, sed non supra intellectum ; quaedam sunt supra naturam et intellectum. Secundum naturam sunt accidentia in loco determinato, ut color, sapor, rotunditas : quae sunt ibi secundum naturam, quia secundum naturam specificam ibi sunt. Sed hoc supra naturam est, quod sine subiecto consistunt ; non tamen hoc est supra intellectum, quoniam intellectus bene concipit accidentia per abstractionem sine subiecto. Cumque intellectus intelligere queat accidentia absque subiecto, Deus potest faecre ea absque subiecto esse : quoniam Deus potest plus facere, quam intellectus seu ratio capere. Verum supra naturam et intellectum est, quod Christus est in tanta quantitate in hostia sicut in caelo, nec tamen excedit terminos illius tam modicae formae. Dicimus ergo, quod sub totali illa hostiae forma ita est Christus totus, quod sub nulla eius parte sit totus. Sed dum frangitur hostia, sub qualibet parte divisionis est integer Christus. Et hoc non est tantum ex consecratione, sed ex consecratione et fractione. Consecrata enim fuit quaelibet pars in toto suo. Estque consimile in speculo. Nam sicut in speculo uno solum est una imago, et fracto speculo in qualibet eius parte imago resultat ; ita sub totali forma est Christus, qui est Dei Patris imago, quae etiam integre continetur in qualibet parte hostise fractse. Unde sicut ex oppositione rei ad diversas partes speculi, resultant diversae imagines ; ita ex prolatione verborum quae praecessit, et ipsa fractione formae consecratae, resultat Christus in diversis hostiae partibus. Rebus ergo in se consideratis, sacramentum istud est plenum miraculis ; pensata tamen omnipotentia Dei gloriosi ac benedicti, quasi desinunt esse miracula, ut asserit Augustinus.

Haec Antisiodorensis.

 

At vero Thomas :

Circa hoc, ait, an corpus Christi sit totum sub qualibet parte specierum, est duplex opinio. Una, quod hostia integra permanente, Christus totus est in hostia tota, non in qualibet eius parte ; hostia vero divisa, Christus totus manet sub qualibet eius parte. Et ponunt exemplum de speculo. Verum istud stare non potest, quoniam hostia integra permanente, Christus aliquo modo est sub partibus hostiae. Si ergo non sit ibi secundum totum, erit ibi secundum partem : sed omne quod est totum in toto, et pars eius in parte, est ibi situaliter ; sicque corpus Christi situaliter esset in sacramento et circumscriptive : quod improbatum est supra. Exemplum quoque de speculo non est aptum, quia imago speculi non est ibi ut forma absolute quiescens in speculo, sed adgeneratur ex repercussione : idcirco quamdiu est una superficies speculi, fit solum una reverberatio, et per consequens una imago resultat ; fracto autem speculo, sunt multae superficies, et per consequens multae reflexiones, ac multae imagines resultantes. Si autem esset forma absolute quiescens in subiecto, aut esset consequens quantitatem, sicut albedo quae fundatur in superficie ; aut quantitatem praecedens, ut forma substantialis. Si primo modo, de necessitate esset tota in toto, et pars in parte, ante fractionem speculi et post. Si autem praecederet quantitatem, esset ante et post, et tota in toto, et tota in partibus : quemadmodum tota substantialis forma ligni est in qualibet parte eius, ita quod totalitas formae substantialis non respicit quantitatis totalitatem, sicut est de totalitate formarum accidentalium, quae fundantur in quantitate et praesupponunt ipsam. Corpus autem Christi continetur absolute sub speciebus ; et hoc non convenit substantiae mediante quantitate, sed ratione substantiae in quam substantia panis conversa est : ideo etiam ante fractionem est totum in toto, et totum in partibus, quoniam ubicumque erat tota natura panis, est tota natura corporis Christi, et per consequens totum corpus Christi, et tota quantitas eius. Et haec est opinio alia, quae verior esse videtur.

 

Porro moveri in loco, praesupponit esse in loco. Unde ad hoc quod aliquid per se moveatur in loco, oportet quod per se sit in loco, et quod per se moveatur, non ad motum alterius. Per accidens vero aliquid movetur in loco dupliciter. Primo, quia per accidens est in loco, sicque formae moventur per accidens. Secundo, quia per se est in loco, sed per accidens movetur in loco, ut patet in his qui vehuntur : nam locus quem mutant, est per se eorum locus proprius, vel communis. Corpus autem Christi in loco quem species mutant, non est per se, neque sicut in loco proprio, neque sicut in loco communi : idcirco per se moveri non potest in illo, neque per accidens sicut corpora moventur per accidens ; sed eo modo quo aliquid per accidens est in loco, et per accidens movetur. Nec differt (ut aliqui dicunt) dicere, utrum species moveantur in eodem loco, aut transferantur de loco ad locum : quia quod in eodem loco secundum substantiam manens movetur, mutat locum non solum secundum partes, sed secundum totum, ut sexto Physicorum probatur.

Haec Thomas in Scripto.

                                  .

Insuper in tertia parte, quaestione septuagesima sexta :

In sacramento, inquit, substantia corporis Christi est ex vi sacramenti, quantitas autem dimensiva ex vi realis concomitantiae. Corpus quoque Cliristi in hoc sacramento est per modum substantiae, id est per modum quo substantia est snb dimensionibus, non per modum dimensionum, id est, non per modum quo quantitas dimensiva corporis alicuius est sub quantitate dimensiva loci. Natura autem substantiae tota est sub qualibet parte dimensionum sub quibus continetur, sicut sub qualibet parte aeris est tota aeris natura : et hoc indifferenter, sive dimensiones actu sint, sive potentialiter separabiles. Hinc Christus est totus sub qualibet parte specierum panis, etiam hostia integra permanente.

 

Porro, si quaeratur, an ad motum hostiae Christus moveatur ; respondendum, quod dum aliquid est unum subiecto et multiplex secundum esse, nil prohibet illud secundum aliquid moveri et secundum aliud immobile esse : sicut cum corpori aliud sit esse album, aliud magnum, potest secundum albedinem moveri per alterationem, atque immobile permanere secundum magnitudinem. Christo autem non est idem esse secundum se, et esse sub hoc sacramento : quia per hoc quod dicimus cum esse sub hoc sacramento, significatur quaedam habitudo eius ad hoc sacramentum. Itaque, secundum hoc esse non movetur Christus per se secundum locum, sed solum per accidens : quia non est in hoc sacramento sicut in loco. Similiter, neque per se movetur secundum esse quod habet in isto sacramento, quacumque alia mutatione, puta quantum ad hoc quod desinat esse sub hoc sacramento : quoniam quod secundum se habet indeficiens esse, non potest esse deficiendi principium ; sed alio deficiente, desinit esse in illo, quemadmodum Deus esse desinit in creatura quae corrumpitur. Sicque Christus desinit esse sub hoc sacramento non per localem recessum, sed per desitionem et corruptionem sacramentalium specierum.

Haec in Summa.

 

Hinc scribit Aegidius :

Quamvis valde mirabile sit, quod corpus Christi tam magnum, snb dimensionibus tam parvae hostiae continetur, tamen secundum ineffabilem fidei veritatem fateri compellimur, quod non solum totus Christus in tota sit hostia consecrata, sed etiam in qualibet eius parte. Quod triplici via ostenditur. Primo, secundum quod substantia corporis Christi comparatur ad substantiam panis, quae in ipsam convertitur. Secundo, prout quantitas corporis Christi comparatur ad substantiam eius, in qua radicatur. Tertio, prout quantitas unius partis comparatur ad quantitatem partis alterius. Porro in rebus corporalibus duplex consistit totalitas : una essentialis, alia dimensiva. Sicut albedini totalitas competit dimensiva, qua extenditur extensione superficiei : sicque albedo est tota in superficie tota, et pars eius in parte illius. Totalitas autem albedinis quidditativa seu essentialis et definitiva est, quae per genus eius ac differentiam designatur ; et secundum hanc totalitatem albedo non est tota in toto et partim in parte, neque dividitur divisione superficiei, imo est tota in tota superficie, et tota in qualibet eius parte. Similiter quoque est in substantiis : quoniam lapis secundum suam totalitatem dimensivam, est totus in aliqno loco, et pars in parte ; sed quoad suam totalitatem essentialem specificam, est totus in toto individuo suo, et totus in qualibet eius parte, cum quaelibet lapidis pars sit lapis. Cumque tota substantia panis convertatur in totam substantiam corporis Christi, loquendo de totalitate essentiali, non dimensiva (hac quippe conversione convertitur quid in quid, non quantum in quantum) : hinc ex vi sacramenti, Christus est sub hostia solum secundum totalitatem substantialem. Quemadmodum ergo ante conversionem tota substantia panis, quoad istam totalitatem, fuit in qualibet hostiae parte ; ita post conversionem totum corpus Christi in qualibet parte est hostiae. Et quoniam totam substantiam eorporis sequitur totalitas propriae quantitatis, ideo etiam secundum istam totalitatem dimensivam totum corpus Christi est in qualibet hostise parte per concomitantiam naturalem.

 

Secunda via probatur hoc sic :

Corpus Christi in caelo consistit localiter, utpote mediante propria quantitate. Sic autem (ut dictum est saepe) non est in sacramento, sed contrario modo, quoniam ratione conversionis panis in ipsum, et quantitas sua est ibi concomitantia naturali. In caelo igitur, trahitur totalitas substantiae corporis Christi, quantum ad exsistendum in loco, ad totalitatem suam dimensivam, per quam ibi localiter ponitur. In hostia vero, totalitas eius dimensiva trahitur ad totalitatem essentialem, ita quod tota quantitas corporis Christi est in tota hostia et in qualibet parte ipsius : quoniam modus totalitatis substantialis est, quod sit tota in toto, et tota in qualibet parte.

 

Tertia via patet, quia secundum dimensiones panis et dimensiones corporis Christi, triplex comparatio sumi potest. Prima, quoniam dimensiones istae ita se habent in hostia, quod pariter esse valent. Secunda, quia dimensio unius partis corporis ita ad alterius partis dimensionem comparatur, quod mutuo non resistunt, sed simul sunt. Verum secundum tertiam comparationem qua dimensio unius partis hostiae ad alterius partis dimensionem comparatur, una dimensio alteri resistit, non cedit : idcirco nec simul esse possunt, imo maiorem occupat locum tota hostia quam pars eius. Ubicumque ergo est aliqua pars hostiae, ibi est aliqua pars corporis Christi ; et ubi est pars corporis Christi, ibi potest esse totum corpus suum. Et ita corpus illud potest esse in omni particula hostiae. Verumtamen per accidens dicitur moveri localiter, quoniam transsubstantiatione completa, dimensiones panis remanent circumscriptive ac situaliter exsistentes, sicque convenit eis moveri per se, atque contentis sub ipsis, per accidens, iuxta illud Philosophi : Motis nobis, moventur omnia quae in nobis sunt.

Haec Aegidius.

In praeinductis scripta Petri, Richardi et plurium aliorum continentur, responsa quoque Bonaventurae.

 

Praeterea de his aliter sentit Durandus :

Corpus (inquiens) Christi nullo modo in hoc sacramento movetur ad motum hostiae, neque per se, neque per accidens : quia dum aliqua duo ita se habent, quod non sunt unum subiecto, nec se habent ut continens et contentum, nec habent colligationem et contactum, moto uno, alterum nullo modo movetur ; sed ita se habent corpus Christi et hostia. Sequeretur quoque, quod aliquid simul moveretur contrariis motibus.

Verum ad huius opinionis reprobationem sufficit, quod tot doctores praecipui, et praesertim Innocentius Papa III, dicunt contrarium. Motiva quoque eorum idonea sunt. Nec bene sonat asserere, quod corpus Christi non continetur in hostia consecrata. Eadem etenim ratione sequeretur, quod non contineretur sub speciebus hostiae. Cuius contrarium dicunt omnes doctores praecipui : quia nec dicitur contineri in hostia, nisi quia in eius speciebus sacramentalibus continetur, et per illas habitudinem habet ad locum illum et consistentiam ibidem, in tantum quod speciebus illis corruptis, desinit esse ibi, ut patuit.

 

Postremo Scotus :

Corpus (ait) Christi esse in caelo modo naturali, et in Eucharistia modo sacramentali, est manifestum ; sed dubium est de corpore ut est in Eucharistia, quae sunt illa quae continet tanquam partes. Et dico, quod non continet animam neque accidentia. Et hoc est possibile, accipiendo corpus pro primo perfectibili ipsius animae : quoniam nulla est contradictio, corpus huiusmodi esse sine anima et absque accidentibus. Hoc quoque est congruum, quoniam species repraesentant absolutumae : ergo substantiam, et non accidentia. Hoc etiam factum est, quoniam si in triduo mortis Christi fuisset Eucharistia consecrata, fuisset in ea vera res Eucharistiae, utpote corpus Christi, nec tamen anima fuisset in eo. Corpus etiam hoc modo non continet sanguinem, quoniam sanguis non est animatus ; et per consequens, nec est pars primi animati. Possibile quoque est istud ex parte sacramenti, quoniam eius quod essentialiter est aliud ab alio, esse potest aliud signum ; corpus autem praetacto modo sumptum, essentialiter differt ab anima et a sanguine ac aliis : ergo potest aliud signum habere. Item possibile fuit totum sanguinem separatum esse a corpore Christi in morte ; et tamen si tunc fuisset Eucharistia consecrata, fuisset res eadem quae et modo. Hoc ergo tenendum est, quod corpus Christi ut primum signatum speciei panis et contentum, non includit animam, nec accidentia, nec sanguinem. 

Insuper dico, quod non est necesse simpliciter, si Christus seu corpus eius sub modo naturali habet partes et proprietates, quod habeat easdem sub modo sacramentali : quia post resurrectionem non erit Eucharistia, nec corpus Christi habebit sub modo sacramentali proprietates et passiones ; et tamen habebit tunc ista sub suo naturali modo essendi. Rursus, non sequitur necessario econverso, si Christus seu corpus eius habet istas partes et proprietates sub modo sacramentali, quod ob hoc necessario habeat cas sub modo suae exsistentiae, naturali. Dum enim res aliqua ex sua natura est indifferens ad duos modos essendi, utpote naturalem et sacramentalem, tunc sicut simpliciter potest haberi sub uno modo, ita sub alio, etc.

Haec Scotus.

 

Qui de his multa prosequitur, in quibus multa videntur contineri inepta. Primo quod dicit, corpus Christi ut est in Eucharistia, non continere animam neque accidentia. In quibus videtur renovare anticum errorem a praefatis doctoribus et ab Innocentio Papa III concorditer reprobatum, videlicet corpus Cliristi esse in altari secundum suam nudam essentiam : quod non solum falsum est de facto, sed et impossibile est sic esse propter absurditates inde sequentes et contradictionum implicationes. Si autem vult dicere, quod corpus Cliristi ut in Eucharistia est, non habet nec continet animam et sanguinem et accidentia ex vi sacramenti seu vi conversionis, sed per concomitantiain naturalem, hoc staret iuxta praehahita, saltem secundum unam viam. Ob hoc tamen non essent verba illa tam absolute et incaute promenda : praesertim quia secundum Apostolum, ab omni specie mala abstinere oportet, et cum haereticis nec in verbis communicare debemus, quantum vitari potest.

Secundo quod ait, non esse impossibile, corpus prout est primum perfectibile animae esse sine accidentibus. Corpus namque non est ab anima perfectibile, nisi iam ad animae susceptionem ac informationem dispositum per quantitatem et qualitatem, dicente Philosopho : Anima est actus primus corporis organici physici, etc.

Tertio quod ait, hoc congruum esse, quoniam species, id est formae sensibiles sacramentales panis, repraesentant absolutum, ergo substantialia et non accidentia. Circa quod dico, quod species illae repraesentant verum corpus Christi, quod non dicit nudam materiam : imo quantum ad realem exsistentiam suam, accidentia quaedam includit, id est quantitatem et qualitatem, cum sit corpus organicum physicum. Nec sequitur, Species illae repraesentant absolutum, ergo substantiam et non accidentia : cum quaedam accidentia sint absoluta, non respectiva seu relativa.

Quarto quod ait, hoc factum esse. Non enim factum est, nec fuit, sed fieri potuit. Quidquid etenim Christus in Coena consecravit et transsubstantiavit in corpus suum et sanguinem, sumptum fuit in Coena, nec mansit inde residuum aliquod per triduum mortis Christi. Nec sequitur, Si tunc ita fuisset faetum, ergo modo sic est aut sic fieri potest. Tunc enim corpus Christi realiter exstitit mortuum et inanimatum : idcirco non sequebatur inconveniens aut implicatio contradictionis, si tunc fuisset sine anima in Eucharistia ; sicut iam sequeretur, dum corpus eius vere et incorruptibiliter est animatum ac vivum, si dicatur sub speciebus sacramenti esse sine anima, et non vivum nec animatum, ita quod unum et idem numero corpus esset vivum et non vivum, animatum et non animatum.

Quinto quod dicit, Corpus etiam hoc non continet sanguinem, quoniam sanguis non est animatus. Quamvis enim sanguis non sit animatus, tamen ad naturalem, realem et perfectam exsistentiam corporis organici animalis, potissime hominis, requiritur sanguis : imo et accidentia multa, quae tamen animata non sunt.

Sexto quod asserit, Non est necesse simpliciter, si Christus sub modo naturali habet partes et proprietates, quod easdem habeat sub modo sacramentali. Ad quod dico, istud necessario sequi, et oppositum huius contradictionem includere. Cumque sic arguit, Post resurrectionem non erit Eucharistia, etc. ; dico, quod argumentum hoc impertinens est atque infirmum. Non enim dico, quod ex hoc quod Christus est in caelo localiter et modo naturali per propriam quantitatem circumscriptive in loco, sequatur ex forma argumenti, quod sit in Eucharistia ; sed supposito secundum fidem quod sit in Eucharistia, sequitur quod si in caelo habeat partes corporales et membra ac proprietates naturales intrinsecas, quod etiam habeat eas in sacramento ex vi sacramenti aut concomitanter.

Septimo, quod addit, Non sequitur econverso, etc., eodem modo destruitur. Probatio quoque est imbecillis, cum subditur, Dum res aliqua ex sua natura indifferens est ad duos modos essendi, etc. Hoc quippe verum est loquendo de modis exsistendi extrinsecis, seu per respectum ad extrinseca aliqua : et ideo corpus potest esse utroque horum modo. Sed istud non pertinet ad rem. Non enim de his modis essendi est disceptatio ista, sed de partibus corporis Christi integralibus, quantitati vis, organicis, proprietatibusque intrinsecis.

Praeterea, ex verbis suis infert corollarium istud, Ante incarnationem potuit Eucharistia fuisse tam vera ut nunc, tam quantum ad significationem quam quantum ad rem signatam et contentam. Ecce qualiter sonat hoc. Et circa hoc quaeri potest, quid nomine Eucharistiae velit intelligi, an scilicet Sacramentum altaris seu hostiam consecratam, aut corpus Christi ut sub sacramentalibus speciebus contentum. Et si sic, certum est quod Eucharistia taliter sumpta, non potuit esse ante Verbi aeterni incarnationem, in cuius incarnatione formatum et assumptum est hoc corpus : nisi forte ad hunc sensum, quod Verbum aeternum, absolute loquendo, potuit incarnari diu antequam incarnatum est. Multa his consimilia scribit Scotus. De quibus cum videantur absurda, prolixitatem devitans pertranseo.

 

 

QUAESTIO IV

 

Adhuc circa haec quaeritur specialiter De visibilitate corporis Christi in Sacramento altaris, videlicet : An oculus glorificatus posset illud videre in sacramento, item an angelus, itemque an Christus se ipsum videat in altari ; et utrum modus exsistentiae Christi in altari transcendat comprehensionem omnis mentis creatae.

 

Ad quae breviter est tangenda responsio.

 

Itaque ad primum horum Thomas respondet :

Corporali oculo nihil videtur, nisi per hoc quod oculus ab obiecto immutatur per similitudinem colorum seu luminis exsistentis in ipso obiecto ; quae similitudo fit primo in medio, deinde in visu. Corpus autem Christi non habet ordinem ad species sub quibus est, mediante propria quantitate : ideo generari non potest similitudo sui coloris in aere species contingente. Et hoc duplici ratione. Primo, quoniam actio omnis corporalis fit per contactum : qui consequitur quantitatem, quia contactus nil aliud est quam coniunctio terminorum quantitatum duarum. Cumque corpus Cliristi non tangat aerem circumstantem, idcirco non valet in ipso coloris sui similitudinem generare. Secundo, quoniam color consequitur quantitatem, cum immediatum eius subiectum sit superficies. Et quoniam corpus Christi non habet ordinem ad hunc locum ratione propriae quantitatis, idcirco nec ratione sui coloris : propter quod nec coniungitur aeri circumstanti secundum quantitatem, nec assimilat illum sibi producendo similitudinem sui in ipso. Denique magnitudo maior in aequali distantia visa, sub maiori angulo videtur, ut perspectivi demonstrant. Sed maior est quantitas corporis Christi quam hostiae, distantia vero ad oculum est eadem : ergo oculus videns corpus Christi ac hostiam, videt corpus sub maiori angulo. Corpus autem Cliristi videtur sub specie hostiae : ergo angulus minor continet maiorem ; quod impossibile est. Ex quibus patet ad primum responsio.

 

Ad secundum, videlicet utrum angelus videat corpus Christi in hostia, respondendum, quod angelus nihil videt visione corporali, imo nec corpus assumptum corporaliter videt ; nec est in ipso nisi visus intellectualis, qui a sensibilibus non recipit, sed intelligit vel per species innatas, quantum ad ea quae naturali cognitione intelligit, aut per Verbum, quoad ea quae naturalem eius excedunt notitiam. Cumque angeli sint beati, oportet quod plenam notitiam habeant omnium quae sunt fidei, quantum ad visionem gloriosam, quae fidei succedit : ideo sicut fides credit corpus Christi esse sub sacramento, sic visione beata angeli vident hoc clare. Credo autem quod omnia quae sunt fidei, sint super naturalem cognitionem angelorum, sicut et hominum : propter quod mysteria fidei dicuntur esse abscondita a saeculis in Deo. Hinc naturali cognitione non vident angeli corpus Christi, sed solum beata. Daemones, vero nullo modo vident plenarie, sed credunt et contremiscunt. Conformiter ceteri Beati visione intellectuali conspiciunt corpus Christi in altari, non visione corporali, in qua nec cum angelis sanctis communicant.

 

Cumque investigatur, an Christus se ipsum videat ibi ; dicendum, quod si oculus Christi esset extra species sacramenti, non videret substantiam suam intra species contentam, ex natura gloriae, nisi miraculose. Verum de hoc infra dicetur.

 

Ad ultimum respondetur, quod intellectus noster illa dumtaxat dicitur proprie cognoscere seu videre quorum essentiae sibi praesentantur lumine naturali, vel lumine gratiae aut gloriae. Unde et a principio dicitur illa videre quae statim cognitis terminis, quasi visis essentiis terminorum noscuntur ; atque per consequens tantum illa quae reducuntur in prima principia, sicut conclusiones scientiarum. Quae autem nullum ordinem habent ad principia per se nota, neque ad sensitivam notitiam, non potest proprie in statu viae videre. Tale autem est corpus Christi sub sacramento. Hinc intellectus viatoris nullo modo hoc potest videre, et multo minus potest id comprehendere : quia multa videntur quae non comprehenduntur. Comprehensores vero (ut dictum est) ea quae fidei sunt perfecte conspiciunt, non fide, sed clara visione.

Haec Thomas in Scripto.

 

Porro in tertia parte, quaestione septuagesima sexta, addit :

Corpus Christi in hoc an sacramento est per modum substantiae, non quantitatis. Substantia vero in quantum huiusmodi, non est visibilis oculo corporali nec subiacet alicui sensui, imo nec imaginationi, sed soli intellectui, cuius obiectum est quod quid est, ut dicitur tertio de Anima. Ideo corpus Christi secundum quod iu sacramento consistit, nec sensu nec imaginatione est apprehensibile, sed intellectu. Percipitur quoque diversimode a diversis intellectibus. Cum enim modus essendi quo Christus est in sacramento, sit supernaturalis, a superuaturali intellectu, puta divino, secundum se visibilis est, et per consequens ab intellectu beato angelico et humano, qui secundum quod participant claritatem intellectus divini, vident ea quae supernaturalia sunt per visionem divinae essentiae. Ab intellectu autem viatoris conspici nequit nisi per fidem, sicut nec cetera supernaturalia. Nec intellectus angelicus per sua naturalia sufficit ad hoc intuendum. Unde nec daemones queunt per intellectum videre Christum in sacramento, nisi per fidem ; cui non consentiunt voluntarie, sed signorum evidentia convincuntur, iuxta illud Iacobi : Daemones credunt et contremiscunt. Porro, corporalis oculus Christi videt se ipsum sub sacramento exsistentem, non tamen valet videre ipsum modum essendi quo est sub sacramento, qui ad solum pertinet intellectum. Nec est simile de alio oculo glorioso, quia et ipse oculus Cliristi est sub hoc sacramento, in quo non conformatur ei alius oculus gloriosus.

Haec idem in Summa.

 

Concordat Petrus, qui tamen magis sentire videtur,quod Christus secundum quod in isto est sacramento, non videt se ipsum oculo corporali ; dubitative tamen loquitur inde.

 

Richardus vero per omnia consonat Thomae. Et addit, quod oculus corporalis nec per naturam, neque per gloriam, nec per miraculum potest videre corpus Christi in sacramento, sicut nec essentiam spiritualium substantiarum, quoniam capax non est nec elevabilis ad talem intuitum, cum videre nil valeat nisi per similitudinem corporalem. Corpus autem Christi in sacramento est per modum substantiae.

 

Bonaventura demum his consonans, opinionem narrat quorumdam :

Quidam, inquiens, voluerunt hic subtiliari dicentes, quod exsistentia ista corporis Christi sit aliquo modo intelligibilis, ita quod quamvis sit supra naturam corporis humani non glorificati, non tamen supra naturam corporis humani glorificati, quod habet naturam proprietatemque lucis, quae potest esse in spatio maiori atque minori, ita quod ipsa non sit maior et minor : quemadmodum lux candelae tanta est in parva domo sicut in magna ; similiter radius, sive dirigatur in longincum, sive in locum propincum. Sed istud impertinens est, cum lux non sit corpus nec corporalis defluxus, sed qualitas simplex, quae in suo subiecto arctatur sive extenditur : quod corpori Christi non competit. Idcirco dicendum, quod intellectus noster non capit, nec capere potest exsistentiam corporis Christi sub sacramento, nisi lumine fidei adiuvetur. Sensus quidem et imaginatio frequenter reclamant ; intellectus vero fide et gratia Dei adiutus, resistit eis ac praevalet, respectum habens ad omnipotentiam Dei, non ad causas naturales ac inferiores.

 

Durandus demum consonans praeinductis, fatetur in hoc sacramento corpus Christi non videri ab oculo suo neque ab alieno ob causam praehabitam, sed ab universis Beatis oculo intellectuali, quoniam merito fidei succedit praemium visionis. Cum ergo credamus Christum in hoc sacramento esse realiter, sequitur quod Beati clare hoc vident in hoc sacramento cognitione supernaturali.

 

Praeterea Scotus circa haec loquitur :

Videre uno modo importat intellectionem intuitivam, prout distinguitur contra intellectionem abstractivam. Intellectio autem intuitiva, est rei ut in se praesens est ; abstractiva vero potest esse eius secundum quod relucet in aliqua similitudine, quae potest esse exsistentis et non exsistentis, et item praesentis et non praesentis. Haec itaque quaestio est de cognitione intuitiva. Et dico, quod intellectus noster pro statu viae, non potest naturaliter videre corpus Christi ut est in sacramento exsistens, quia non intelligit nisi ex sensibilibus. Intellectus vero non alligatus corpori seu separatus, ut intellectus angeli et animae separatae ac mentis beatae, naturaliter potest videre praesentiam seu exsistentiam corporis Christi in sacramento : quoniam intellectus se habens ad intelligibilia prout in se ipsis sunt intelligibilia, prius intelligit id quod prius in se est intelligibile, et per consequens id quod prius est in se ens : quoniam unumquodque sicut se habet ad esse, ita ad veritatem et intelligibilitatem. Talis autem intellectus respicit totum ens, et quodlibet secundum ordinem suae intelligibilitatis. Substantia autem sicut prior est entitate, ita et cognoscibilitate, quocumque accidentali modo ipsius. Ergo talis intellectus prius intelligit substantiam ipsam, quam quemcumque modum ipsius. Ergo nullus modus sub quo est substantia, potest impedire intellectionem ipsius a tali intellectu.

Haec Scotus.

 

De cuius dictis et argumentis multum admiror, quod propter huiusmodi persuasiones levissimas et inanes, toties recedit a communi theologorum doctrina. Quid enim concludit persuasio ista, nisi quod talis intelleetus naturaliter potest cognoscere corpus Christi ut corpus, non autem secundum omnia quae sibi supernaturaliter insunt seu competunt, ut quod hypostatice sit assumptum a Verbo aeterno, et quod supernaturalissime et incomprehensibilissime est in sacramento, et modum exsistentiae atque praesentiae talis ? Imo mirum si aliquis sit tam rudis, qui non videat inefficaciam consequentiae huius : Intellectus potest hoc cognoscere quoad substantiam suam, ergo potest illud cognoscere secundum omnem modum et qualitatem et entitatem eius accidentalem, supergredientem omnem cursum, legem ac ordinem rerum naturaliter institutum. Qualis est argumentatio ista : Possum naturaliter cognoscere Petrum quantum ad suam humanitatem, ergo naturaliter possum cognoscere Petrum quantum ad esse praescitum aut praedestinatum, hoc est, an sit praescitus vel praedestinatus ? Imo dico, quod nee comprehensores in patria sciunt de viatore an sit praedestinatus sive praescitus, nisi ex revelatione divina.

Multa alia scribit hic, quae nec apparentiam habent, ut dum arguit :

Corpus illud in se est obiectum proportionatum intellectui tali, ergo accidentalis modus ipsius corporis non impedit quin sit obiectum intuibile intellectui illi. Ad quod dico, quod accidentalis modus non impedit quin sit cognoscibile secundum se et in se acceptum, sed impedit bene quod sit cognoscibile seu obiectum intellectus secundum quod sumitur sub tali modo, praesertim supernaturali, cum ille modus sit incomprehensibilis per naturam, et per consequens res ut stans sub tali modo.

 

Amplius scribit hic :

Naturale et supernaturale non distinguunt naturam alieuius in se, sed tantum in comparatione ad agens. Ideo namque dicitur aliquid supernaturale, quia a supernaturali agente ; et naturale, quia a naturali agente, etc.

Ad quae dico, quod naturale et supernaturale quandoque distinguunt naturam alicuius in se, sicut ipsa gratia gratum faciens caritasque infusa specifice distinguuntur a natura et naturali amore : quoniam gratia gratificans et caritas sunt in se supernaturales effectus, natura vero amorque naturalis sunt naturales effectus. Nec solum praetacto modo distinguuntur naturale et supernaturale, sed etiam per intrinseca sua formalia principia. Item quia naturale est quod est et procedit secundum solitum cursum ordinemque naturae, ut hominem ex commixtione maris ac feminae generari ; supernaturale vero, quod est vel procedit supra naturalem entium legem, cursum et ordinem, ut mortuum suscitari. Insuper, ab eodem agente, scilicet Deo omnipotente, sunt naturales et supernaturales effectus. Eadem quoque causa est agens naturale et supernaturale. Dicunt quippe philosophi, quod quatuor sunt causae universales, videlicet : causa prima seu Deus, intelligentia, anima nobilis, et natura universalis seu vis insita caelestibus corporibus ; et tamen non loquuntur nisi de naturalibus causis.

 

Iterum ait Scotus :

Intellectus beatus nullo modo per actum beatificum videt corpus Christi in Eucharistia, etc. Ad quod cum doctoribus solidis atque authenticis dico, quod Beati, visione beatifica non solum vident divinam essentiam, sed et alia multa in ea, praecipue mysteria gratiae et media gloriae ac salvationis humanae, inter quae unum potissimum est mysterium istud exsistentiae Christi in sacramento : idcirco Beati in Verbo praecipue hoc cognoscunt.

Rursus ait :

Quicumque angelus malus si permittatur uti potentia sua cognitiva, potest intelligere quodcumque intelligibile creatum, et per consequens posset intelligere cogitationes cordium, etc. Huius oppositum super secundum patuit copiose : imo cordis arcana et quae ex mera libertate mentis creatae dependent, effectus quoque penitus contingentes futuri, transcendunt naturalem daemonum cognitionem.

Insuper dicit, quod Deus possit absoluta potentia causare in oculo glorioso et etiam non glorioso visionem corporis huius, quamvis non esset nisi in sacramento, etc. Istud est contra verba Richardi praehabita. Verum absolutae omnipotentiae Dei non est ullatenus derogandum, quae et incomprehensibiliter plura et maiora ac mirabiliora potest efficere, quam nos valeamus concipere. Tamen Richardus vult dicere, quod talis visio non potest esse in oculo ex impressione corporis Christi secundum quod est in Eucharistia : quod satis probare videtur.

 

Praeterea, super his multas propositiones scribit Aegidius.

Prima est : Christus prout exsistit in hostia, videri non potest ab aliquo alio, oculo corporali. Secunda est : Christus oculo corporali se non videt in hostia prout in hostia habet esse. Tertia est : Christus in hostia videt se prout extra hostiam habet esse. Quarta : Christum exsistentem in hostia viatores nec sensu nec intellectu queunt videre. Quinta : Omnis substantia separata Christum exsistentem sub hostia per intellectum videre potest ; modum tamen exsistendi eius nulla intelligentia comprehendit. Nam rerum essentias simplici noscunt intuitu ; sed modum exsistentiae talis capere nequeunt, cum sit penitus supernaturalis. Hinc sicut res creatas sciunt esse ex nihilo productas, naturali acumine sui intellectus, modum tamen productionis illius, puta creationis, naturaliter comprehendere per intellectum non valent, cum omnino supernaturalis sit illa ; sic Christum exsistentem in hostia quaelibet intelligentia naturaliter potest videre, sed modum exsistentiae eius ibidem intelligere nequit, quoniam supernaturalis omnino est.

Has propositiones declarat ac probat Aegidius multum prolixe : quod brevitati studens pertranseo, praesertim quia vis rationum eius in praeinductis virtualiter continetur.

 

Praeterea ad istud, utrum Christus oculo corporali se videat in sacramento, respondet primo Quodlibeto Henricus :

Quaestio ista ex falsa imaginatione procedit, ac si corpus Christi esset dimensionaliter sub illis speciebus, vel ipsae dimensiones Christi essent simul cum dimensionibus specierum, ut alibi esset sub illis speciebus assignare caput, alibi pedes, alibi oculum, alibi nasum : quod falsum est, quia tota substantia totius corporis Christi est ubique sub tota specie sacramenti, et sub qualibet parte eius, et nusquam dimensionatum est nisi per concomitantiam quamdam. Ad hoc autem quod Christus alicubi exsistens, videat se ipsum aut aliud oculo corporali, oportet quod ibi sit per se, et dimensionaliter. Et idem dicendum de re visa, quia nihil videtur nisi dimensionabile, nec videt quis nisi oculo dimensionato. Absolute ergo dicendum, quod Christus ut est sub speciebus sacramenti, neque se nec aliud videt, nec a se nec ab alio videtur oculo corporali. Nihilo minus Christus qui est ibi, videt se et alia, estque visibilis a se et ab aliis, non ut est ibi sacramentaliter, sed ut in caelo localiter.

Haec Henricus.

Cuius dicta consonant praeinductis, nisi quod videtur insinuare quod dimensiones corporis Christi et dimensiones panis in Christi corpus conversi, non sint simul. Quod si ita sumatur, quod infra circumferentiam hostiae non contineantur aut sint utraeque dimensiones, salvari non posset. Verum est autem quod non sint ibi eodem modo, quia dimensiones panis manent ibi situaliter atque localiter, nec sunt totae et integrae in qualibet hostiae parte ; dimensiones vero corporis Christi sunt ibi totae in hostia tota, et totae in singulis partibus eius, nec sunt ibi localiter. Nihilo minus his obici posset, quia (ut dictum est) corpori Christi et partibus eius in sacramento convenit non solum situs seu positio de genere quantitatis, sed et situs de genere « ubi », ita quod partes corporis Christi habent etiam ordinem inter se et totum : et sic una est extra eam, et distans ab ea. Sed ad hoc patet ex inductis responsio, quia diffusio specierum fit per medium, quod non est sine habitudine et respectu ad locum.

 

Insuper Quodlibeto undecimo respondens ad istud, utrum angelus naturaliter possit videre corpus Cliristi sub sacramento :

Mysterium, inquit, id est sacrum secretum sacramenti istius, in tribus consistit. Primum est, conversio panis in corpus Christi. Secundum, quomodo id quod fuit panis, non sit annihilatum, sed est aliquid in corpore Christi ; seu esse illius quod est corpus Christi, aliquo modo convenit ei quod fuit substantia panis, ut infra dicetur in alia quaestione. Tertium, quomodo corpus Christi habet esse sacramentaliter sub speciebus illis sub quibus antea fuit substantia panis. Et ad nullum istorum potest se extendere videre angeli naturale, quoniam quodlibet horum est quid supernaturale. Non enim potest videre illam transmutationem, quamvis videre queat defectum substantiae panis sub illis speciebus. Nec naturaliter potest videre, quomodo esse aliquod conveniat in corpore Christi, ei quod fuit prius sub speciebus panis. Nec tertio potest videre, quomodo corpus Christi est sub speciebus panis, et etiam an sit ibi, quoniam non est ibi per se nisi ratione substantias, quae quamvis ex se naturaliter visibilis sit angelo per intellectum, non tamen ut est ibi per concomitantiam, sed solummodo ut est alibi per accidentium in loco proprio significationem.

Haec Henricus.

 

In quibus apparet obscurum, quod corpus Christi dicit ibi esse per concomitantiam, cum sit ibi per conversionem panis in ipsum directe, ac deinde per species remanentes determinationem quamdam habeat ad exsistendum ibidem, et quantitas sua propria ibi sit per concomitantiam naturalem, ut habitum est, et ipsemet Henricus alibi protestatur. Ideo forsan exemplar quod legi est incorrectum. Nec negat hic doctor, quin angeli supernaturali cognitione haec noscant, prasertim in Verbo.

 

Denique, circa ista adhuc remanet dubium unm. Quoniam dictum est corpus Christi in sacramento a viatoribus corporali oculo non videri (quamvis communi modo loquendi dicamus nos illud videre, quando species sacramentales sub quibus continetur, videmus) ; remanet, inquam, quaestio, imo et contra iam dicta obiectio, quia interdum in hostia consecrata videtur quasi caro humana aut puer, seu alia quaedam viva effigies, quas (ut apparet) sunt corpus Christi seu Christus, aliter non adoraretur.

 

Itaque de hoc Thomas fatetur :

Absque omni dubitatione dicendum est, id quod ibi apparet, esse verum corpus Christi (alias non adoraretur) sicut et prius erat, quando in specie panis videbatur. Sed utrum species ibi apparens, sit species corporis Christi, difficile est determinare. Quidam enim dicunt, quod species illa carnis seu pueri sit tantum in oculo intuentis. Quod forte aliquando ita est, ut dum uni apparet in specie carnis, alteri in specie panis, vel eidem paulo post rursus in specie panis. Sicque divino miraculo fieri potest, ut similitudo corporis Christi fiat in oculo, sicut naturaliter fieret, si corpus Christi praesens esset. Nec est deceptio, quia non fit nisi ad fidei instructionem, et devotionem populi excitandam. Sed quia interdum ab omnibus ita videtur, et quandoque diu servatur in specie tali ; hinc alii dixerunt, quod vera species corporis Christi extra exsistens, visum immutat. Nec obstat quod videtur in quantitate minori, nec in specie gloriosa : quia in potestate corporis gloriosi est, ut se ostendat in toto vel in parte, et in specie gloriosa seu non gloriosa. Sed quia immutatio visus ab aliquo corpore per medium, fit per contactum eius quod sentitur, ad medium quo sentitur, oportebit secundum hoc dicere, quod corpus Christi iuxta hoc tangat medium visionis, et per consequens sit ibi quasi in loco : et ita, quod vel simul sit in pluribus locis, vel quod localiter motum sit de caelo descendens ; quod tamen non est impossibile ei.

Sed huic obviat quod Gerimundus dicit, quod de multorum episcoporum consilio, sigillatum fuit hoc quod apparebat in specie corporis Christi, et positum in altari seu in pyxide reservatum fuit. Corpus autem Christi, si ibi esset localiter, postquam apparuisset, dispareret, sicut contigit discipulis euntibus in Emmaus, nec reservaretur inclusum. Ideo securius videtur dicendum, quod sicut quando videbatur corpus Christi in specie panis, erant illae dimensiones subsistentes, atque in illis alia sensibilia accidentia fundabantur ; sic illae eaedem dimensiones manent, eisque alia sensibilia accidentia superducuntur divina virtute, quae speciem carnis praetendunt, quemadmodum priora accidentia praetendebant speciem panis ; potestque esse quod postea eadem virtute, recedentibus accidentibus illis redeant accidentia panis, cum et naturali actione interdum aliquod accidentium illorum immutari posset, dimensionibus manentibus, ut odor aut sapor vini, si diu serventur.

 

Praiterea quaeritur circa hoc, an in tali casu sumendum sit sacramentum ita apparens. Dicendum, quod usus sacramenti competere debet materiae sacramenti, sicut ablutio aquae in Baptismo. Et quoniam corpus Cliristi in specie panis nobis in hoc sacramento proponitur, ideo usus sacramenti huius est per manducationem. Cumque in propria specie aut in forma carnis cruentatae apparendo, non haberet aptitudinem ut ita apparens comederetur, non debet sumi ab eo cui ita apparet, sed ab alio cui sub specie panis apparet. Si autem omnibus in carnis specie appareret, esset eum reliquiis reponendum.

Sed obici potest, quia secundum canones, sacerdos qui celebrat, debet quod consecrat sumere : quod non posset implere, nisi illud sumeret quod in specie carnis apparet. Dicendum, quod in tali casu sacerdos debet iterum celebrare, ut aliqui dicunt ; et si secundo idem contingat, debet tertio celebrare. Alii vero dicunt, quod in tali casu sufficit manducatio spiritualis ; nec ideo efficitur sacerdos transgressor canonicae constitutionis, quia ad ea quae frequentius accidunt, leges aptantur.

Haec Thomas in Scripto.

 

 

QUAESTIO V

 

Rursus hic quaeritur, An corpus Christi in sacramento tangatur a specie sacramentali sub qua est, vel tangi possit.

 

Videtur quod sic, quoniam inter speciem illam et corpus Christi nullum est medium, et ita se tangunt.

Iterum, corpus Christi tempore dominicae passionis poterat esse ac reservari in pyxide ; nec ibi mansisset vivum, ipso exspirante in cruce : ergo fuisset ibidem passum et clavis confixum, ac per consequens tactum.

 

Nec unum et idem numero corpus poterat simul tangi et non tangi.

 

In oppositum est, quod Christi corpus non est in sacramento tangibiliter et quantitative.

 

Ad hoc respondet Henricus Quodlibeto primo :

Oportet hic primo scire, quomodo verum Christi corpus habet esse sub speciebus sacramenti determinantibus situm, et an per hoc habet esse in situ determinato. Itaque advertendum, quod aliquid dicitur esse in situ determinato, vel per se et primo, ut dimensiones quantitatis ; vel per se, sed non primo, ut materia et formae materiales, quae extenduntur extensione quantitatis ; quaedam vero nec per se, nec primo, sed per accidens, atque per aliud secundario, ut incorporalia, quae non habent esse in situ, nisi per suam operationem circa localia, vel per passionem ab eis. Unde angelus esi ubi et circa quod operatur ; diabolus quoque, ubi ignis quo punitur. Primo modo Christus corporaliter est per proprias dimensiones in parte caeli determinata ; secundo modo habet esse ibidem per suas dispositiones materiales, extensione quantitatis extensas ; et neutro modo est in sacramento, sed tertio modo dumtaxat : quia videlicet substantia panis sub speciebus sacramenti conversa est in substantiam corporis Christi, ita quod nisi hoc esset, non diceretur corpus Christi potius esse sub speciebus sacramenti, quam ligni aut saxi. Hinc quaestio ista ex falsa et phantastica imaginatione procedit, ac si quantitas speciei panis concava esset, et intra eius concavitatem dimensiones corporis Christi susciperentur, tangente interiori panis superficie exteriorem superficiem corporis Christi : quod totum est falsum, tum quoniam species illae sunt solidae, tum quoniam corpus Christi non est ibi dimensive aul extensive, quoniam solum est ibi eo quod aliquid in ipsum conversum est. Sed quia in ipsas corporis Christi dimensiones non fit ibi conversio aliqua, ideo non sunt ibi ratione sacramentalis conversionis, sed solum per accidens, quoniam corpus in quo sunt, ibi est : idcirco per eas nullatenus ibi est tactus. Hinc absolute dicendum, quod species sacramenti nullo modo tangunt corpus Christi exsistens sub ipsis.

Haec Henricus.

 

Concordat Richardus :

Corpus (inquiens) Christi ut contentum sub specie sacramentali, non potest immediate sub illa specie tangi. Substantia enim corporea praeter dimensiones intellecta, accipitur ut non extensa, sicque assimilatur substantiae incorporali. Cumque corpus Christi sit in sacramento non per suam dimensionem, quae ibi est concomitanter, sed ratione conversionis factae in ipsum, non est modo tangibili : quemadmodum nec substantia spiritualis praesens loco, tangitur ab eodem, imo nec a proprio corpore.

Ideo primum argumentum non procedit. Ad tactum namque requiritur plus quam immediata coniunctio, utpote localis situalisque unio.

Ad aliud respondetur, quod in tali casu corpus Christi in pyxide fuisset poenis affectum ac mortuum, passione non illata secundum quod ibi fuisset, sed in quantum realiter idem est numero cum corpore crucifixo. Sed quoniam alium modum exsistendi habet in sacramento quam sub propria quantitate et in loco, et aliter incipit ibi esse quam in situ sibi commensurato ; idcirco aliae denominationes conveniunt ci ibi quam alibi. Unde et corpus illud quod fuisset in pyxide, fuisset tactum, vulneratum, flagellatum, non tamen secundum quod ibi.

Haec Richardus.

 

 

QUAESTIO VI

 

Quaeritur quoque, Utrum sacerdos vi sacerdotali et per virtutem verborum sacramentalium, possit quantumcumque magnam convertere materiam panis ac vini in corpus et sanguinem Christi.

 

Videtur quod sic, quia non est determinatum quantum de pane et vino convertere possit : imo apparet, quod totum quod suo visui potest repraesentari ; sicque inaestimabilis magnitudinis panem convertero posset, tantum quoque de vino ut continet mare de aqua.

 

Ad hoc Bonaventura respondet :

Quidam dixerunt, quod nisi servetur ritus ab Ecclesia institutus, sacerdos non conficit, quia sicut non potest conficere nisi sacerdos, ita nec ipse sacerdos conficit nisi sacerdotum modum ritumque servet. Et hoc dicunt esse revelatum. Atque aliter facientem, reputant sacramenti temeratorem, non sacerdotem, et ita nedum totum panem qui est in foro, non potest consecrare, sed nec plus quam condecet et oportet. Haec autem opinio est nimium arcta. Nam ritus et modus Ecclesiae instituti sunt ad sacramenti solennitatem, non necessitatem.

Hinc alii dicunt, quod si adsint intentio, materia et forma, sacerdos potest conficere in quantacumque materia : ita quod totum panem qui est in foro, et totum vinum quod est in cellario, valeat consecrare. Haec opinio nimis est laxa, et dum nimis confert verbo et ministro, infert contumeliam sacramento. Nec est credendum, quod Christus hoc dederit, cum nec sapiens homo dictaret hoc esse dandum.

Hinc sine praeiudicio dico, quod non fit virtute verborum conversio nisi et adsit intentio, imo intentio conformis institutioni Christi et intentioni rituive Ecclesiae : quia (ut asserit Hugo) omne sacramentum irritum reputatur, si contra institutionem celebretur. Intentio autem Christi instituentis, atque Ecclesiae exsequentis, est conficere ad usum fidelium. Cumque virtus verborum secundum intentionem reguletur, ad tantam materiam se extendit, ad quantam potest sacerdos coniicere quod debeat et congruat sumi in usum fidelium. Idcirco volens totum qui in foro est panem consecrare, nil facit nisi tot essent communicaturi, quod tantum de hostiis indigerent.

Haec Bonaventura.

 

Eadem Alexander.

 

At vero Thomas de hoc aliter videtur sentire, dicendo :

Aliqui dicunt, quod virtus non est data ministro et verbis ad consecrandum panem et vinum sub quacumque quantitate, sed sub tanta quanta potest competere ad usum fidelium. Sic enim conformatur intentio consecrantis intentioni Ecclesiae. Sed hoc non videtur, quoniam dici non potest, quod quantitas materiae sit determinata secundum usum qui in praesenti occurrit (sic namque sacerdos in deserto exsistens, non posset consecrare tot hostias quot sacerdos magnae parochiae : quod falsum est), sed secundum usum qui unquam potest occurrere. Tantum ergo de pane et vino potest consecrare, quantum ab hominibus exstat sumptibile. Ad quod non est quantitas determinata, praesertim cum unus homo posset sumere in magna et parva quantitate : ideo quantitas magna et parva nihil facit ad hoc. Porro sacramenta ad aliquid ordinantur : idcirco in sacramentis est duplex intentio. Una, quae ordinatur ad perfectionem sacramenti, et ista essentialis est sacramento : ideo ea omissa, non est sacramenti confectio. Alia, quae ordinatur ad finem sacramenti, et haec sequitur sacramentum : hinc ea posita vel sublata, nihilo minus perficitur sacramentum ; ut si aliquis intendat baptizare ut temporale lucrum consequatur. Et ita in isto sacramento, si sacerdos consecret non ut homini administret, sed ut in veneficiis utatur, verum est corpus Christi. Unde et si sacerdos intenderet consecrare magnam quantitatem panis et vini, non ad usum fidelium, sed ad irrisionem, consecratum esset. Non tamen dico, quod valeat consecrare totum panem qui in una est civitate aut foro : quoniam forma verborum demonstrativo pronomine utens, ostendit quod materia consecranda debet esse coram sacerdote. Propter quod sacerdos exsistens in domo sua, non posset consecrare panem qui est in altari : quod nec potest de toto pane qui est in foro, neque de toto vino quod est in cellario. Verum quantacumque sit quantitas panis et vini quae coram sacerdote proponuntur, credo quod possunt consecrari ab eo. Quamvis etiam Deus contulit potestatem consecrandi ad Dei honorem et hominum utilitatem, ministri tamen saepius abutuntur : quemadmodum et praelatis data est potestas ad aedificationem, non in destructionem, tamen potestate illa frequenter ad destructionem utuntur.

Haec Thomas in Scripto.

 

Idem in tertia parte, quaestione septuagesima quarta :

In omnibus (inquiens) materiam habentibus, ratio determinationis materiae sumitur ex ordine ad finem, sicut materia serrae est ferrum, ut apta sit ad secandum. Finis autem huius sacramenti est usus seu sumptio vel communio fidelium. Unde oportet ut quantitas materiae huius sacramenti determinetur per comparationem fidelium, non solum eorum qui nunc sunt aut adsunt, sed qui esse possunt ac sumere : qui numerus est indeterminatus, ideo et quantitas materiae sacramenti istius est indeterminata.

Haec Thomas in Summa.

 

In his Petrus sequitur Bonaventuram. Richardus vero utramque narrat opinionem, ad nullam specialiter divertens, sed qualiter utraque possit defendi, declarans.

Circa haec adhuc aliqua a quibusdam quaeruntur, de quibus in fine huius materiae de sacramento Eucharistiae, breviter tangere quid intendo.