DISTINCTIO XXII

Hic videtur diligenter investigandam etc.

 

 

DIVISIO TEXTUS.

Supra egit Magister de lapsu hominis in comparatione ad diabolum tentantem, in hac vero parte agit quantum ad hominem transgredientem. Dividitur autem pars ista in partes duas.

In prima determinat de peccato primorum parentum quantum ad genus.

In secundavero quantum ad radicem, utrum scilicet fuerit ex industria an ex ignorantia, ibi : His autem opponi solet hoc modo.

 

Prima pars habet tres partes.

In prima determinat de genere primi peccati generaliter.

In secunda vero de genere peccati viri et mulieris specialiter, ibi : Et talis quidem elatio in mente mulieris etc.

In tertia vero inquirit quis eorum peccaverit magis graviter, ibi : Ex quo manifeste animadverti potest etc.

Quaelibet autem harum partium dividi potest in duas. Nam in qualibet primo determinat veritatem et secundo removet dubitationem.

 

Secunda vero pars principalis, in qua determinat de peccato quantum ad radicem, dividitur in partes tres.

In prima inquirit utrum peccatum illud ex ignorantia processerit et per illam excusari habeat.

In secunda vero quaerit unde processerit primi peccati malitia, ibi : Solet etiam quaeri, cum sine vitio esset natura etc.

In tertia vero inquirit, cum peccatum illud fuerit a voluntate, utrum primo ante voluerit quam peccaverit, ibi : Si vero quaeritur, utrum voluntas peccatum illud praecesserit etc. Subdivisiones partium et intellectus satis apparent.

Primo enim Magister determinat de ipsa culpa primorum parentum in se ;

secundo vero prout comparari habet ad radicem ignorantiae.

 

 

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam huius partis circa duo incidit hic quaestio.

Primo igitur quaeritur de culpa primorum parentum in se quantum ad inordinationem affectus.

Secundo vero quaeritur in comparatione ad ignorantiam intellectus.

Et circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, quo genere peccati mulier peccaverit.

Secundo, utrum quod mulier appetiit, vir concupierit.

Tertio vero quaeritur, quis horum gravius peccaverit.

 

 

ARTICULUS I.

De culpa primorum parentum quoad inordinationem affectus.

 

QUAESTIO I.

Quo genere peccati mulier peccaverit.

 

Circa primum sic proceditur et ostenditur quod mulier peccaverit peccato superbiae.

1. Ecclesiastici 10, 15 : Initium omnis peccati superbia ; et iterum Ecclesiastici 25, 33 : A muliere initium peccati. Ergo mulier peccavit peccato superbiae.
2. Item, Augustinus, in libro De virginitate : Diabolus in caelo voluit esse sicut Deus ; cadens autem persuasit homini similitudinem suae voluntatis. Ergo si persuasit mulieri, et mulier persuadenti consensit, peccavit igitur peccato superbiae.
3. Item, hoc videtur ratione. Impossibile erat hominem deordinari. in potentia inferiori nisi prius deordinaretur in superiori. Ergo non poterat prius inordinate converti ad bonum inferius vel exterius quam converteretur ad bonum superius ; sed converti inordinate ad bonum superius hoc est superbia.ergo primum peccatum mulieris non potuit esse nisi superbia.
4. Item, mulier voluit manducare pomum : hoc non fuit propter famem vel appetitum delectandi in cibo, cum nulla esset in gustu eius deordinatio : igitur hoc fuit quia aliquid spirituale per illius cibi comestionem intendebat ; hoc autem non erat nisi esse sicut Deus, quod diabolus promiserat : ergo etc.

 

Sed contra :

1. Videtur quod primum peccatum mulieris fuerit inobedientia. Primo, quia hoc innuit textus Genesis 3, 11 : Quis indicavit tibi, quod nudus esses, nisi quia de ligno, de quo praeceperam tibi, ut non comederes, comedisti ?

Secundo, quia hoc confirmat Apostolus, ad Romanos 5, 19 : Sicut per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi etc. Et iterum : Per unius inobedientiam mors intravit in mundum. Postremo hoc expressius declarat Augustinus, De vera religione, ubi ait : Adam propter transgressionem inobedientiae de paradiso eiectus est.

Si ergo primum peccatum hominis fuit inobedientia, non ergo videtur quod fuerit superbia.

2. Item, quod primum peccatum fuerit gula, videtur. Primo, per hoc quod innuit textus Genesis 3, 6 : Vidit igitur mulier lignum, quod esset ad vescendum suave.

Secundo, hoc confirmat Evangelium, quia Christus primo fuit tentatus a diabolo de gula, sicut legitur Matthaei 4, 3 : Dic ut lapides isti etc. ; sed eo ordine tentationis tentavit primum hominem quo tentavit Christum, sicut Sancti dicunt.

Postremo, hoc expressius declarat Ambrosius, in illo hymno : Quando pomi noxialis morte morsu corruit.

Si igitur peccatum primum fuit gula, ergo non fuit superbia, cum sint diversa peccatorum genera, et, unum et idem simul et semel in diversis generibus esse non possit.

3. Item, videtur quod primum peccatum mulieris fuerit avaritia. Primo, per textum Genesis 3, 5 : Eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Hoc promisit diabolus et hoc primo cecidit in mulieris appetitum ; sed appetere multitudinem scientiae plus quam oportet, hoc est avaritiae, sicut dicit Gregorius.

Deinde, hoc confirmat Apostolus, I ad Timotheum ultimo, 10 : Radix omnium maiorum est cupiditas ; sed peccatum mulieris omnium aliorum peccatorum radix fuit.

Postremo, hoc ipsum expresse declarat Glossa super illud Psalmi [68, 5] : Quae non rapui, tunc etc., ubi dicit quod Eva tunc voluit rapere divinitatem. Si ergo rapina est peccatum avaritiae, primum peccatum Evae fuit in genere avaritiae : ergo non fuit in genere superbiae.

4. Item, videtur quod primum peccatum fuerit infidelitas. Primo, quia hoc insinuat textus Genesis 3, 3, ubi dixit mulier : Ne forte moriamur ; dubitavit ergo de verbo Dei. Si ergo dubitare de eo quod debe_i mus credere, hoc est infidelitatis, peccatum infidelitatis primo commisit.

Secundo, hoc confirmat Evangelium, Lucae 1, 45 : Beata, quae credidisti, dictum est Virgini Mariae. Si ergo salus respondet per oppositum praevaricationi, et haec incepit a fide Mariae, videtur quod illa inceperit ab infidelitate Evae.

Postremo, hoc expressius declarat Magister et habitum est in distinctione praecedenti, in progressu tentationis, ubi dicit quod mulier, cum dubitavit, ab affirmante recessit et neganti appropinquavit. Sed hoc non fuit sine culpa infidelitatis : ergo infidelitas fuit primum mulieris peccatum : non ergo primo peccavit peccato superbiae.

Si forte tu dicas quod pluribus generibus peccatorum simul et semel peccaverit, hoc non videtur possibile, cum simul et semel non possit se pluribus conversionibus et aversionibus deordinare ; et quidquid de hoc sit, planum est quod esse primum peccatum uni soli convenire potest, cum per superabundantiam dici habeat.

 

Respondeo : Dicendum quod, sicut innuit textus et expresse dicit Apostolus, principale peccatum hominis, per quod lapsus est, fuit inobedientia, et per quod derivatur mors in omnes posteros. Unde et ad hoc diabolus ipsum inducere intendebat ; quod patet per principium suae interrogationis : Cur praecepit vobis Deus ? etc.

Sed quoniam nemo operatur ad malum aspiciens nec appetit malum nisi sub specie boni, ideo clare deprehendens diabolus quod non posset mulierem in peccatum praecipitare nisi proponeret aliquod appetibile, illa in tentando proposuit fallaciter ad quae omnis homo secundum veritatem tendit naturaliter. Naturaliter enim omnis homo beatitudinem appetit, quae est bonum gloriosum et copiosum et deliciosum ; ideo omnis homo naturaliter appetit excellentiam et sufficientiam et laetitiam ; et in ordinato appetitu eorum consistit iustitia, in immoderato vero consistit culpa. Nam superbia non est aliud quam immoderatus appetitus excellentiae ; avaritia non est aliud quam immoderatus appetitus sufficientiae ; gula non est aliud quam immoderatus appetitus cibi reficientis suaviter.

Considerans igitur diabolus hanc esse viam ad praecipitandam mulierem in culpam, primo promisit dignitatis excellentiam : Eritis sicut dii ; secundo subiunxit cognitionis abundantiam : Scientes bonum et malum ; postremo praetendit suavitatis experientiam, cum ostendit lignum pulcrum visu et ad vescendum suave. Quoniam igitur mulier diabolicae suggestioni consensit, ideo primo, in appetendo esse sicut Deus fuit superba ; deinde, in appetendo scire bonum et malum quod non oportebat et scire plus quam oportebat fuit avara ; postremo, in experiendo suavitatem ligni vetiti fuit gulosa ; et in hoc fuit transgressionis rea et culpa inobedientiae involuta.

Et sic patet quod peccatum mulieris inchoatum fuit in superbia, progressum habuit in avaritia, consummationem habuit in gula.

Patet etiam quod inordinata fuit quantum ad triplicem potentiam, scilicet quantum ad irascibilem, dum appetiit alta ; quantum ad rationalem, dum appetiit scire occulta ; quantum ad concupiscibilem, dum voluit degustare suavia. Unde ex illo peccato pullulaverunt radices omnium peccatorum.

 

Ex his igitur patet responsio ad quaesita. Rationes enim ostendentes quod primum peccatum fuit superbia, verum concludunt, quia ab illo fuit inchoatio. Rationes similiter ostendentes quod fuerit inobedientia, gula et avaritia, verum concludunt, licet non fuerit ibi avaritia proprie dicta, secundum quod dicitur esse appetitus pecuniae ; fuit tamen avaritia secundum quod est appetitus sufficientiae, et in ipsa fuit peccati progressus ; sed in peccato gulae et inobedientiae fuit consummatio, in actu videlicet comedendi. Gula enim erat, in quantum in illo cibo inordinate delectari volebat ; sed inobedientia, cum in actu ipsius comestionis contra divinum imperium faciebat. Et hoc expresse dicit Gregorius, in quadam homilia, ubi ostendit quod tribus peccatorum generibus tentavit diabolus Christum, sicut prius tentaverat mulierem, et in illis tribus a Christo deiectus est sicut per illa tria mulierem deiecerat.

Nec est inconveniens plura genera peccatorum secundum progressum concurrere ad unum flagitium perpetrandum. Facillimum enim est de peccato in peccatum ruere, sicut contingit de motu unius virtutis ad motum alterius ascendere.

 

Ad illud igitur solum restat respondere quod obiectum est de infidelitate. Non enim concedendum est mulierem peccato infidelitatis peccasse, nisi infidelitas accipiatur valde large.

Quod ergo obicitur, quod mulier dixit « forte », dici potest quod « forte » est ibi nota eventus, non dubitationis.

Sed quia Magister dicit expresse quod est nota dubitationis, ideo aliter potest dici quod revera mulier non dubitavit verum esse quod Dominus dixerat, sed de hoc dubitavit qualiter Dominus intelligebat, utrum scilicet intelligeret de morte corporali vel spirituali vel alio quocumque modo ; et illa dubitatio nec fuit poena nec fuit culpa, sed quaedam nescientia, quae diabolo tentanti praebuit viam.

Nec cogit illud quod obicit de fide beatae Mariae. Nam, etsi fides de conceptione Filii Dei non modicum tenuerit locum, habuit tamen humilitatis usum praeambulum, ratione cuius dicitur Virgo Deo placuisse, sicut ipsa dicit : Respexit Deus humilitatem ancillae suae. Nec oportet etiam omnino per eumdem ordinem respondere reparationem destructioni, immo frequenter est e contrario, sicut via resolutionis et compositionis oppositis modis habent terminari et inchoari, sic et in proposito potest intelligi.

 

 

QUAESTIO II.

Utrum id quod mulier appetiit vir etiam concupierit.

 

Secundo quaeritur, utrum quod mulier appetiit, vir etiam concupierit.

Et quod non, videtur.

1. I ad Timotheum 2, 14 : Vir non est seductus, sed mulier ; sed, si Adam voluisset esse sicut Deus, quemadmodum mulier, utique circumventus fuisset : si ergo circumventus vel seductus non fuit, id quod mulier appetiit, non concupivit.
2. Item, Augustinus, Super Genesim ad litteram : Non arbitror virum, si iam spirituali mente praeditus erat, credere quod diabolus promittebat. Si ergo Adam gratiam habuit, patet etc.
3. Item, si Adam appetiit esse sicut Deus, cum adhuc multo minorem haberet similitudinem quam Lucifer, videtur quod gravius peccavit Adam quam Lucifer. Ergo, si peccatum Luciferi fuit irremissibile, et peccatum hominis fuisset irremissibile, quod supra improbatum est.
4. Item, si Adam appetiit esse sicut Deus, aut ergo suggerente muliere aut suggerente serpente. Non suggerente serpente, quia ipse Adam non conqueritur de serpente, sed de muliere, Genesis 3, 12-13 : Mulier, quam dedisti mihi etc. Si suggerente muliere, ergo sicut mulier decepta fuit a serpente, ita vir a muliere. Sicut igitur mulier dixit : Serpens seduxit me, ita vir dixisset : Mulier decepit me ; sed hoc non dixit, sed dixit : Mulier dedit mihi etc.

Quodsi tu dicas quod ita fuit, quamvis Scriptura non exprimat, hoc simpliciter apparet improbabile. Nam si mulier dixisset : Comede, quia eris sicut Deus, cum ipsa comedisset et absque dubio non esset sicut Deus, nulla ratione videtur probabile quod vir ei credidisset.

 

Sed contra :

1. Super illud Psalmi [118, 51] : Superbi inique, Glossa : Nisi homo suggestione serpentis ut Deus esse voluisset, non letalis culpae transisset ad nos haereditas. Si tu dicas hoc esse dictum quantum ad mulierem, obicitur de viro per illud quod dicit Gregorius, in Moralibus et habetur in Glossa, Iob 41, 24 : Per se accipere divinitatem Adam credidit et immortalitatis gloriam amisit. Ergo Adam idem quod mulier appetiit.

2. Item, super illud ad Philippenses 2, 6 : Non rapinam arbitratus est, Glossa ; Non usurpavit quod suum non erat, scilicet aequalitatem Dei, sicut diabolus fecit et primus homo. Ergo primus homo voluit esse sicut Deus ; et hoc voluit mulier : ergo etc. Si tu dicas quod primus homo stat ibi pro muliere, contra : Super illud Psalmi [68, 3] : Quae non rapui, Adam et Eva voluerunt rapere divinitatem et amiserunt felicitatem. Ecce expresse dicitur de utroque.

3. Item, hoc videtur ratione. Maiorem assimilationem habebat vir ad Deum quam mulier. Ergo, si similitudo est mater falsitatis, videtur quod multo magis credibile fuit virum appetere esse sicut Deus quam mulierem.

4. Item, multo sapientior erat Lucifer quam esset homo primus. Ergo, si cum tota sua sapientia Lucifer voluit esse sicut Deus, nec sapientia impedivit superbiam, multo minus videtur quod hoc sapientia impediret humana. Si ergo hoc mulier appetiit, non est improbabile quod vir concupierit, maxime cum Glossae et auctoritates videantur hoc dicere.

 

Respondeo : Dicendum quod, quia ista est quaestio facti, circa quam non potest homo multum efficaciter ratiocinari, et Scriptura non determinat expresse, et Sancti super hoc loquuntur varie, ideo sunt hic opiniones diversae.

Quidam enim propter auctoritates inductas dicunt quod Adam idem ipsum, quod mulier appetiit, concupivit, sed non credidit sicut mulier ; et propter hoc factus est superbus, sed tamen non dicitur fuisse seductus. Appetere enim potest aliquis aliquid et tamen non credere ad hoc pervenire ; multa quidem cupimus ad quae non speramus nos perventuros, quia non quid possit, sed quid velit, attendit ambitionis flagitium.

Et istam positionem sustinendo respondent ad rationes ad utramque partem.

Sed quia verbis beati Augustini haec opinio non consonat, immo expresse videtur sentire contrarium, sicut patet ex auctoritatibus eius inductis in littera, nec videtur esse credibile quod vir appeteret aliquid, ad quod crederet se non posse pervenire, cum ante illud peccatum valde ordinatus esset, ideo est alia positio, quod vir in appetibili et principali motivo non fuit conformis mulieri transgrediendo, licet esset ei conformis in transgressione mandati divini. Uterque enim inobediens fuit, sed aliter vir quam mulier ad inobedientiae culpam prolapsus est. Non enim vir pomum comedit propter appetitum excellentiae in sui ad Deum assimilatione nec propter appetitum sufficientiae in multorum cognitione nec propter appetitum suavitatis in cibi degustatione, sicut fecit mulier.

Fuit tamen in viro quaedam superbia, quaedam avaritia et quaedam lascivia, per quas perductus est ad inobedientiam.

 

Quodam enim modo superbivit, dum se nimis magni pretii esse apud Deum aestimavit, et tanti ut propter comestionem illius cibi non incurreret gravitatem alicuius supplicii, sed de facili consequeretur veniam de offensa.

Fuit etiam quaedam avaritia, dum curiose scire voluit quid sibi eveniret, dum cibum vetitum degustaret.

Fuit etiam quaedam lascivia, non carnalis delectationis, sed cuiusdam amicabilis affectionis, qua frequenter fit ut offendatur Deus ne contristetur proximus ; hoc autem fecit Adam, dum comedere voluit, ne suas delicias contristaret, hoc est, ne mulierem offenderet. Unde et Dominus ipsum arguit quod obedivit voci mulieris ; et per hoc perductus est ad inobedientiam et transgressionem mandati Dei. Et haec tria trahuntur ex verbis Augustini, Super Genesim ad litteram, quae adducit Magister in littera. Primo enim dicit quod non est putandum quod homo deiceretur, nisi praecessisset in eo quaedam elatio comprimenda. Et iterum dicit : Voluit Adam lignum vetitum experiri, cum non videret mulierem mortuam, esca illa percepta. Et iterum : Noluit eam contristare, quam credebat sine solatio contabescere et a se alienatam interire.

 

Concedendum est igitur quod Adam non appetiit esse sicut Deus, quemadmodum mulier, sicut ostendunt rationes ad hoc inductae.

Si autem dicatur alicubi appetiisse esse sicut Deus, hoc potest esse dictum triplici ratione : aut quia divinum contempsit imperium et voluntatem suam divinae praetulit iussioni et se sibi tamquam Deo subicere et ex hoc Deo aequiparari voluit.

Aut dictum est quia mulier, de illo sumta, appetiit sicut Deus esse, et per synecdochem quod est partis attribuitur toti. Unde Sancti, quod appetiit alter, frequenter loquuntur synecdochice et attribuunt utrique.

Aut potest hoc tertio modo dictum intelligi, quia ipse, cum esset mulieri praepositus, ipsam non compescuit : unde sibi imputatur culpa mulieris. Mulier autem intelligenda est appetiisse esse sicut Deus, non per omnimodam aequalitatem, sed per quamdam sublimationem in dignitate supra humanum modum ; quam cum vir non compescuit, immo potius eius voluntati paruit, sibi peccatum mulieris imputatur et voluisse esse sicut Deus refertur.

 

[Ad obiecta] :

1-2. Et sic patet responsio ad auctoritates quae prius inductae sunt ; et per hanc viam determinari possunt, si quae aliae circa istam materiam consimiles inveniantur.

3. Ad illud ergo quod obicitur, quod maiorem assimilationem habebat vir quam mulier, dicendum quod, etsi maiorem haberet assimilationem, habebat tamen praecellentiam virtutis et cognitionis respectu mulieris, quae duo non patiebantur hominem ita trahi a modica similitudine sicut mulierem.
4. Ad illud quod obicitur, quod angelus erat sapientior homine, dicendum quod verum est de cognitione innata, non tamen verum est de cognitione gratuita. Creditur enim a doctoribus quod primus homo ante lapsum habuit gratiam, sicut melius ostendetur infra ; de Lucifero vero creditur quod gratiam gratum facientem non habuit, sicut determinatum fuit supra.

 

 

QUAESTIO III.

Quis gravius peccaverit, utrum vir an mulier.

 

Tertio quaeritur, quis eorum gravius peccaverit, utrum vir aut mulier.

Et quod vir gravius peccaverit, videtur.

1. Gravius est peccatum, ubi maior est ingratitudo ; sed ubi maiora sunt dona, ibi maior est ingratitudo in peccando ; sed Adam praecellebat mulierem in naturalibus datis et gratuitis : ergo, cum peccavit, magis ingratus fuit : ergo etc
2. Item, tanto maius est peccatum, quanto peccans est in altiori gradu constitutus : gravius enim peccat praelatus quam subditus eodem genere peccati ; sed vir erat caput mulieris et ei praepositus : ergo videtur quod peccaverit gravius.
3. Item, tanto gravior est culpa, quanto ibi maior est contemptus ; sed maior est contemptus in transgressione mandati immediate suscepti a Domino quam mediante alio : si ergo mandatum per virum pervenerat ad mulierem, videtur quod magis contempserit vir quam mulier : ergo etc.
4. Item, tanto gravior est culpa, quanto maior est ibi laesio et corruptio, quia peccatum de se corruptio est ; sed peccatum Adae magis fuit corruptivum quam peccatum Evae, quia ex peccato Adae fuit totius posteritatis corruptio, secundum quod dicitur ad Romanos 5, 19 : Per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi : ergo etc.

 

Sed contra :

1. Augustinus, Super Genesim, et Magister refert in littera : Peccaverunt in impari sexu pari fastu. Sed ubi est par fastus, ibi est par transgressio : ergo non videtur quod magis peccaverit vir quam mulier.
2. Item, sicut in bonis quod similius est meliori est melius, ita quod similius est peiori est peius, per se loquendo ; sed peccatum Evae similius fuit peccato Luciferi quam peccatum Adae propter maiorem elationem superbiae : ergo maius fuit peccatum Evae quam Adae.
3. Item, tanto gravior est culpa, quanto maiori digna est poena ; sed mulier magis fuit punita quam vir, sicut patet Genesis 3, 16, et a Deo, qui iuste punit : ergo amplius peccavit quam vir.
4. Item, gravius peccat qui peccat in se et in alterum quam qui peccat in se tantum ; sed mulier peccavit in se et in virum, dum pertraxit eum ad peccatum, vir autem peccavit in se tantum, de peccato actuali loquendo : ergo gravius peccavit mulier quam vir.

 

Respondeo : Dicendum quod, sicut praedictum fuit supra, peccatum potest dici gravius alterum altero tribus modis, videlicet ingratitudine, libidine et ex consequenti corruptione.

Si igitur loquamur de maiori gravitate quantum ad ingratitudinem, gravius peccavit vir quam mulier, pro eo quod abundantiora dona suscepit ; et ideo, cum beneficiorum oblitus benefactorem suum contempsit et offendit, magis ingratus fuit et in sui ingratitudine maiori culpabilior exstitit.

Si autem loquamur de maioritate quantum ad libidinem, sic amplius peccavit mulier quam vir, pro eo quod magis improba voluntate peccavit, dum concupivit Deo assimilari ; et ardentius appetiit, dum credidit hoc se obtinere posse quod diabolus ei suggessit ; et ideo propter voluntatem magis improbam mulier peccavit ex maiori libidine, et quantum ad hoc culpabilior viro fuit. Si autem loquamur de maioritate culpae quantum ad corruptionem consequentem, distinguendum est, quia aliquid potest dici corrumpere dupliciter : aut per modum causae aut per modum occasionis. Si per modum causae, sic, quia peccatum viri fuit causa transfusionis peccati in posteros, et ita corrupit se et alios, maior consecuta est ex peccato viri corruptio, et quantum ad hoc culpa viri dicitur fuisse gravior. Si vero per modum occasionis, sic, quia peccatum mulieris fuit occasio peccati viri et ita per consequens omnium aliorum, hoc modo mulier potest dici caeteros corrupisse, non solum posteros, sed etiam virum suum ; unde non solum peccavit in se, sed etiam in proximum. Et quantum ad hoc dici potest in muliere gravius fuisse peccatum.

Per hanc distinctionem responderi potest ad rationes quae ad utramque partem adducuntur, pro eo quod secundum diversa membra huius distinctionis procedunt.

 

Aliter posset dici, et quasi in idem redit, quod peccatum potest dici gravius altero aut pensatis conditionibus ex parte peccantis aut pensatis conditionibus ex parte peccati. Si igitur pensemus conditiones ex parte peccantis, gravius peccasse dicitur vir quam mulier, tum propter donorum praecellentiam, tum etiam propter status praesidendam, quia mulieri quodam modo praelatus erat.

Si autem pensantur conditiones ex parte peccati, gravius peccavit mulier quam vir, tum propter impietatem in Deum, tum propter iniquitatem in proximum. Deum enim sua ambitione exhonoravit et proximum sua suggestione deiecit.

Et secundum hoc procedunt rationes similiter ad oppositas partes.

 

Quod autem dicit Augustinus, quod pari fastu peccaverunt, hoc intelligitur non quantum ad interiorem affectionem, sed quantum ad exteriorem mandati transgressionem, ad quod uterque eorum aequaliter obligabatur.

Vel par fastus dicitur non per omnimodam aequalitatem, sed per quamdam conformitatem.

 

Et sic ex dictis colligitur quod peccatum Evae aliquo modo excedebat peccatum Adae et aliquo modo e contrario.

Si autem aliquis quaerat, quod eorum magis excedebat aliud, ad hoc dicendum est quod, cum peccatum Evae excedat peccatum Adae in conditionibus quae respiciunt peccatum essentialiter, utpote in maiori improbitate libidinis, in hoc quod et maius et magis ambivit, peccatum Evae magis excessit et gravius fuit, simpliciter loquendo. Et huius signum est, quia magis punita fuit, et, si ad infernum descendisset, maiorem poenam habuisset.

 

Nec obstant rationes ad oppositum adductae, quia sumuntur a conditionibus peccantis, quae non faciunt peccatum gravius simpliciter, sed quodam modo.

 

 

ARTICULUS II.

De culpa primorum parentum in comparatione ad ignorantiam intellectus.

 

Consequenter quaeritur de peccato primorum parentum in relatione ad ignorantiam ex parte intellectus.

Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum peccatum primorum parentum fuerit ex ignorantia.

Secundo quaeritur, utrum ignorantia aliquo modo sit culpa.

Tertio quaeritur, utrum sit culpae excusatio.

 

 

QUAESTIO I.

Utrum peccatum primorum parentum fuerit ex ignorantia.

 

Circa primum sic proceditur et ostenditur quod peccatum primorum parentum fuit ex ignorantia, ad minus peccatum mulieris.

1. Genesis 3, 13 : Serpens seduxit me etc. ; sed ubi est seductio, ibi est scientiae privatio ; ubi autem hoc est, ibi est ignorantia : ergo etc.
2. Item, qui dubitat de aliquo de quo debet esse certus, potius dicitur illud ignorare quam scire ; sed mulier de verbo Domini debuit esse certa, quod dixerat : Quacumque die comederis, morte morieris, et de hoc dubitavit, cum dixit : Ne forte moriamur. Ergo ex ignorantia peccasse videtur.
3. Item, qui credit mortale peccatum esse veniale, ignorat veritatem iuris divini ; sed Adam credidit peccatum illud esse veniale, sicut dicit Augustinus et Magister adducit in littera : Arbitratus est illud esse veniale, non mortale delictum. Ergo videtur quod tam vir quam mulier peccaverintex ignorantia.
4. Item, omne peccatum aut est ex ignorantia aut est ex infirmitate aut est ex malitia. Sed peccatum primorum parentum non fuit ex malitia, quia tunc esset peccatum in Spiritum sanctum ; nec ex infirmitate, quia nullam habebant pronitatem ad peccandum : ergo fuit ex ignorantia.
5. Item, si Adam et Eva credidissent Deum. tam graviter offendere et tantas poenalitates incurrere, cum nullam haberent ad peccatum pronitatem, nullo modo videtur quod culpam commisissent. Si ergo culpam commiserunt, videtur quod hoc ignoraverunt, et ita ex ignorantia peccaverunt.

 

Sed contra :

1. Si peccaverunt ex ignorantia, aut illa ignorantia fuit poena aut culpa. Si culpa, ergo culpa fuit in eis ante primam culpam, quod est impossibile, cum implicentur hic duo opposita. Si poena, ergo poena fuit ante culpam.

2. Item, si fuit ibi ignorantia, aut ergo iuris aut facti. Non facti, quia bene sciebant se de ligno vetito comedere. Non iuris, quia bene sciebant se debere Deo obedire et contra eius imperium nullo modo facere. Nulla ergo videtur in eis ignorantia fuisse.

3. Item, si fuit ibi ignorantia, aut ergo voluntaria aut involuntaria. Si voluntaria, ergo videtur quod iam voluntas eorum in appetendo ignorantiam esset inordinata. Si involuntaria, ergo videtur quod nullo modo debuit eis imputari culpa. Si ergo est imputata, non videtur quod fuisset ex aliqua ignorantia.

4. Item, si fuit ex ignorantia, aut ergo innata aut contracta aut inflicta aut procurata. Non ex procurata nec contracta nec inflicta : ergo fuit ex ignorantia innata. Sed non decebat Deum facere naturam humanam cum pronitate et impotentia : ergo pari ratione non debuit eam facere cum caecitate et ignorantia. Si ergo ex ignorantia peccaverunt, videtur quod hoc possit imputari Deo.

5. Item, si aliquo modo dicitur ex ignorantia peccasse mulier, hoc est quia a serpente seducta fuit ; sed vir non fuit seductus, sicut dicit Apostolus : ergo ex ignorantia peccatum eius non processit. Si ergo radix peccati in viro et muliere non fuit altera et altera, videtur etiam quod nec mulier peccaverit ex ignorantia.

 

Respondeo : Dicendum quod peccatum esse ex ignorantia potest dici dupliciter, videlicet proprie et communiter. Proprie, prout distinguitur peccatum ex ignorantia contra peccatum ex infirmitate et ex industria ; et hoc modo ignorantia dicit privationem scientiae, quae non competit homini ex natura, sed merito primae culpae fuit contracta. Et hoc modo peccatum primorum parentum non potest dici ex ignorantia nec continetur sub ilia divisione qua dicitur quod omne peccatum aut est ex ignorantia aut etc. Illa enim divisio peccati est secundum statum naturae lapsae.

Communiter autem dicitur peccatum esse ex ignorantia, quod committitur aliqua nescientia existente circa peccantem, ratione cuius nec considerat gravitatem culpae nec gravitatem poenae. Et sic peccatum primorum parentum ex ignorantia dici potest fuisse, quia tam in viro quam in muliere fuit quaedam nescientia, quae non fuit poena, sed quaedam naturalis imperfectio, magis reperta in muliere quam in viro. Mulier enim ignoravit utrum serpens sibi verum vel falsum suggereret ; ignoravit etiam severitatem divinae iustitiae. Vir autem alterum horum dicitur ignorasse, videlicet divinae iustitiae severitatem, in hoc quod aestimavit de illa transgressione cito veniam invenire : inexpertus enim erat severitatem divinae iustitiae. Uterque tamen cognoscere potuit per scientiam quam habebat se male facere.

 

Et sic large accipiendo ignorantiam dici potest peccatum primorum parentum fuisse ex ignorantia, et magis peccatum Evae quam Adae. Et hoc concludunt rationes ad primam partem inductae.

Proprie vero accipiendo ignorantiam, secundum quod dicit poenam, et hoc est prout dicit nescientiam eius rei quam homo deberet scire secundum exigentiam, sic peccatum primorum parentum non fuit ex Ignorantia, sicut ostendunt rationes adductae ad partem contrariam ; et hoc patet discurrendo per singulas.

 

[Ad obiecta] :

1. Quod enim obicitur, quod ignorantia aut est poena aut culpa, dici potest quod ista divisio non est sufficiens, nisi accipiatur ignorantia proprie. Nam non solum homo primo institutus, sed etiam angelus beatus aliqua ignorat, cum multa innotescant Principatibus et Potestatibus per Ecclesiam. Unde talis ignorantia nec culpa nec poena est, quia est respectu horum quae non debet scire, quantum est de prima conditione naturae.
2. Ad illud quod obicitur, quod aut fuit ignorantia iuris aut facti, dicendum quod non fuit ibi, proprie loquendo, ignorantia iuris quantum ad principale, sed quantum ad aliquid annexum, utpote quantum ad severitatem iudicis. Similiter non fuit ibi ignorantia facti quantum ad principale, quia bene sciebant se gustare lignum vetitum. Fuit tamen in muliere quaedam ignorantia quantum ad illud quod crebebat assequi per illud, videlicet assimilationem ad Deum ; et ita non fuit ibi ignorantia proprie dicta, sed communiter.
3. Ad illud quod obicitur, quod ignorantia aut erat voluntaria aut involuntaria, dicendum quod ista non est divisio per immediata, si iarge accipiatur ignorantia. Aliquis enim est qui nihil cogitat de eo quod ignorat, et tunc nec circa illud afficitur voluntarie nec involuntarie ; et sic erat de illa ignorantia Evae.
4. Ad illud quod obicitur, quod aut erat innata aut contracta etc., dicendum quod illa ignorantia dicebat quamdam scientiae incompletionem et imperfectionem, quae inerat animabus primorum parentum ex defectu propriae naturae per hoc quod animae eorum non erant in omnimoda lucis plenitudine. In tali autem statu decuit sic hominem fieri, quia, sicut infra patebit, prius debuit esse viator quam comprehensor. Nec tamen ex illa ignorantia dicitur homo fuisse in tenebris vel in caecitate, quia sufficiens lumen habebat ad incedendum per viam iustitiae ; et ideo non est similede pronitate. Pronitas enim non solummodo dicit imperfectionem, sed etiam quamdam naturae curvationem, ac per hoc deordinationem.
5. Ad illud quod ultimo obicitur, quod vir non peccavit ex ignorantia, quia non fuit seductus, dicendum quod non solummodo mulier ignorasse dicitur propter seductionem, sed etiam quia ignoravit poenae subsequentis acerbitatem. Et licet in Adam non fuerit ignorantia illius seductionis, fuit tamen ignorantia per inexperientiam divinae ultionis ; et ideo aliqua ignorantia sive nescientia fuit in Adam, licet minor quam in Eva.

Nec valet illud quod obicitur de radice, quia ignorantia non ponitur ibi esse tamquam ex una radice, sed quia quodam modo talis nescientia occasionem praebuit ad peccandum.

 

 

QUAESTIO II.

Utrum ignorantia in aliquo homine possit esse culpa.

 

Secundo quaeritur gratia huius, utrum ignorantia in aliquo homine possit esse culpa.

Et quod sic, videtur.

1. I ad Corinthios 14, 38 : Ignorans ignorabitur ; sed nullus igno _: ratur a Deo nisi propter culpam : ergo etc.
2. Item, super illud Psalmi [35, 4] : Noluit intelligere etc., Glossa Augustini ; Ignorantia in his qui intelligere nolunt est peccatum.
3. Item, ratione videtur. Cognoscere credenda et operanda est actus virtutis, scilicet fidei et prudentiae : ergo haec ignorare est virtutibus privari ; sed privationes virtutum sunt vitia et peccata : ergo aliqua ignorantia est culpa.
4. Item, non facere ea quae homo tenetur facere est peccatum, similiter non dicere similiter non amare ea quae homo tenetur amare est peccatum : ergo similiter nescire quod tenetur scire est peccatum ; sed multi sunt qui ignorant ea quae tenentur scire, utpote ea sine quibus salvari non possunt : ergo in talibus ignorantia est culpa.
5. Item, error est peccatum : aut ergo ratione eius quod ponit aut ratione eius quod privat. Non ratione eius quod ponit, quia peccatum privatio est, non positio. Si ratione eius quod privat ; sed error privat scientiam, et privatio scientiae est ignorantia : ergo ignorantia est culpa.

 

Contra :

1. Augustinus, in Enchiridio, dicit quod inflicta est nobis ignorantia rerum agendarum et concupiscentia noxiarum. Sed nullum peccatum est nobis inflictum : ergo ignorantia non est peccatum.
2. Item, ratione videtur. In omni enim peccato est aversio a bono incommutabili et conversio ad commutabile ; sed in ignorantia nulla est ad bonum commutabile conversio : ergo ignorantia non est culpa.
3. Item, nullum peccatum remanet post poenitentiam. ; sed ignorantia remanet in homine post poenitentiam et contritionem ; ergo ignorantia non est culpa. Si tu dicas quod remanet actu, sed transit reatu, ergo tunc videtur quod ignorantia non esset culpa actualis, sed originalis. Sed non est originalis, quia remanet post baptismum, et hoc melius patebit infra ; nec actualis : ergo non est culpa.
4. Item, omne peccatum est in affectu, cum omne peccatum sit voluntarium ; sed ignorantia est in intellectu : ergo ignorantia non est peccatum.
5. Item, si ignorantia est peccatum, ergo ignorare est peccare ; sed de viro ignorante verum est dicere quod in omni instanti ignorat : ergo in omni instanti peccat : ergo tot sunt in eo peccata, quot sunt instantia. Quod si hoc est falsum et impossibile, restat ignorantiam peccatum non esse.

 

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod, cum privationes cognoscantur, per habitus, cognitio ignorantiae pendet ex cognitione scientiae.

Attendendum autem quod quaedam est cognitio aliquorum, quae nec est necessaria ad virtutem nec est necessaria ad salutem, sicut est artium mechanicarum et liberalium ; et talis cognitio nec est virtus nec de esse virtutis ; et illa ignorantia, quate est huius cognitionis privatio, culpa non est, sive sit ignorantia negationis sive dispositionis, sive etiam sit voluntaria sive non.

Alia est cognitio credibilium et operabilium, quae ad salutem necessaria est in adulto ; et haec est cognitio fidei et prudentiae ; et ad hanc cognitionem habendam tenemur, quia sine hac nullus potest recte vivere.

Huius autem cognitionis privatio potest dupliciter in nobis esse : aut manente tentione aut non manente. Si manente tentione, tunc est ibi culpa, quia, cum quis tenetur ad aliquid et illud non implet, ex hoc ipso culpatur et dignus est poena. Si autem sit in nobis privatio, non manente tentione, utpote cum non potest scire, et impotentia excusat ab obligatione, sic privatio huius cognitionis culpa non est, sicut in furiosis.

Et secundum hoc ignorantia, quae dicit privationem, cognitionis ad salutem necessariae, uno modo peccatum est, alio vero modo minime.

 

Aliter potest dici, et quasi in idem redit, quod privatio cognitionis ad salutem necessariae dupliciter potest esse : aut ita quod est in nobis, sed non a nobis, et hoc modo culpa non est, sed magis poena ; et cum non simus eius principium, in ipsa nec meremur nec demeremur ; aut ita quod est in nobis et a nobis, et sic culpa est.

Hoc autem potest esse tripliciter : vel cum in via veritatis existentes voluntarie ab ea recedimus et in erroris foveam nos praecipitamus, et haec privatio potest dici ignorantia erronea, quae est in haeriticis ; vel cum, ad viam veritatis valentes pertingere, cupimus in tenebris ambulare, et haec potest dici ignorantia affectata ; aut quia ex quadam pigritia et negligentia non curamus veritatem addiscere, et haec dicitur ignorantia crassa et supina.

Et quaelibet istarum est culpa, licet prima maior quam secunda, et secunda quam tertia.

Et sic concedendae sunt rationes ostendentes quod ignorantia aliquo modo potest esse culpa.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud ergo quod obicitur in contrarium, quod ignorantia est nobis inflicta, dicendum quod prout nobis inflicta est, poena est et non culpa ; prout tamen voluntas nostra aliquo modo deordinatur circa illam, sicut prius dictum est, incipit esse culpa ; sicut passiones sanctis martyribus illatae poenae erant, consideratae secundum se ; comparatae tamen ad voluntatem sanctorum libenter eas perferentem pro amore Christi, erant eis meritoriae. Utrum autem aliquo modo sit culpa, prout scilicet contracta est, videbitur infra, cum agetur de originali peccato.
2. Ad illud quod obicitur, quod ignorantia non est conversio, dicendum quod verum est, prout est pura privatio ; prout tamen ipsam concomitatur aliquo modo nostra affectio, non habet veritatem ; et hoc modo dicitur esse culpa, non primo.
3. Ad illud quod obicitur, quod ignorantia remanet post poenitentiam, dicendum quod non remanet, prout habet rationem culpae, scilicet ratione voluntatis concomitantis vel quodam modo eam causantis ; sed, si remanet, hoc est in quantum habet rationem poenae ex originali contractae. Ideo quantum ad primum, in quo habet rationem actualis, transit non solum actu, sed etiam reatu, cum quis poenitet ; quantum vero ad secundum, quodam modo remanet, et ita videtur ignorantia remanere actu ; et in hoc habet quamdam approximationem ad peccatum originale ; secundum id tamen quod culpa est, actuale peccatum est.
4. Ad illud quod obicitur, quod ignorantia est in intellectu, dicendum quod illa ignorantia quae opponitur cognitioni virtutis ad quam tenemur, non tantum respicit intellectum, sed etiam affectum, sicut et virtus sibi opposita. Unde non tantum dicit scientiae carentiam, sed etiam voluntatis incuriam et negligentiam ad scientiam percipiendam.
5. Ad illud quod obicitur, quod in quolibet instanti ignorat, dicendum quod ignorare non dicitur esse culpa nisi eatenus qua quis tenetur scire quod ignorat. Et ideo, etsi in quolibet instanti ignoret et in quolibet teneatur, quia tamen praeceptum affirmativum non obligat pro semper, sed pro loco et tempore, ignorans ignorando non peccat nisi in illo instanti et tempore in quo tenetur nosse vel addiscere quod ignorat ; ideo, quamvis semper dicatur ignorare, non tamen semper dicitur peccare.

 

 

QUAESTIO III.

Utrum ignorantia sit culpae excusatio.

 

Tertio quaeritur, utrum ignorantia sit culpae excusatio.

Et quod sic, videtur.

1. I ad Timotheum 1, 13 : Misericordiam consecutus sum, quia ignorans hoc feci. Si ergo ignorantia fuit ratio quare pervenit ad misericordiam, videtur quod ignorantia excusabilem fecerit eius culpam.
2. Item, scientia aggravat culpam, sicut dicitur Lucae 12, 47 : Servus sciens voluntatem Domini sui etc. Ergo, per oppositum, ignorantia alleviat, ergo excusat.
3. Item, omne peccatum est voluntarium : ergo quod diminuit de ratione voluntarii, diminuit de ratione peccati ; sed ignorantia diminuit de ratione voluntarii, quia voluntarium est, ut dicit Philosophus, cuius principium est in ipso cognoscente singularia : ergo etc.
4. Item, sicut ad resistendum peccato requiritur fortitudo, sic etiam requiritur et cognitio ; sed defectus fortitudinis, utpote infirmitas, excusat culpam : ergo similiter videtur quod et defectus cognitionis, scilicet ignorantia.
5. Item, quod in sua plenitudine omnino tollit culpam, citra plenitudinem aliquo modo diminuit ; sed cum aliquis simpliciter est ignarus, sicut parvulus et furiosus, nihil quod faciat imputatur ei in peccatum, sicut dicit Bernardus et alii doctores : ergo videtur quod omnis ignorantia, peccato perpetrato, aliquo modo praebeat excusationis patrocinium.

 

Contra :

1. Isidorus, in libro De ecclesiastica institutione : Nullus in culpa maior est quam qui Deum nescit. Ergo videtur quod ignorantia non excuset, sed aggravet.
2. Item, super illud ad Romanos 2, 4 : An ignoras e, Ambrosii Glossa ; Gravissime peccas, quia ignoras. Ergo videtur ignorantia gravare culpam.
3. Item, ignorantia de se malum est ; sed malum additum malo facit maius malum : ergo videtur quod ignorantia peccatum augeat, non excuset.
4. Item, scientia nec auget nec minuit meritum, sed sola gratia et caritas : ergo pari ratione nec ignorantia auget nec diminuit demeritum, ergo non excusat peccatum.
5. Item, esto quod unus sciens peccet ex aliquanta libidine et alter ignorans ex tanta libidine ; si aequalis est ibi libido, ergo aequalis debet esse punitio : ergo videtur quod aequalis sit utrobique excusatio vel accusatio : ergo non magis excusat vel accusat ignorantia quam scientia.

Est igitur quaestio : propter quid magis excusat ignorantia quam scientia ? Et cum tam ignorantia quam infirmitas excuset, similiter est quaestio quae istarum magis excuset.

Rursus, cum sint multae differentiae ignorantiae, cum hoc quaeritur quae earum excusent et quae non et quae magis et quae minus.

 

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam est notandum quod omnis ignorantia aliquo modo excusat peccatum.

Et ratio huius est, quia minuit de ratione voluntarii, minuit etiam de ratione contemptus. Caeteris enim paribus, magis contemnit qui peccat ex industria quam qui ignoranter peccat. Et iterum, cum voluntarium includat in secognitionem, quod privat cognitionem privat de ratione voluntarii.

Quia ergo peccatum mensuratur secundum quantitatem libidinis et contemptus, et ignorantia diminuit de ratione horum, generaliter verum est quod omnis ignorantia, in quantum huiusmodi, excusat peccatum ; et si tanta sit quod privet omnino rationem voluntarii et rationem contemptus, excusat a toto ; si vero non omnino, privet, excusat a tanto.

Concedendae sunt igitur rationes ostendentes quod ignorantia excusat peccatum.

 

[Ad obiecta] :

1. Ad illud ergo quod obicitur in contrarium de Isidoro : Gravissime peccat qui Deum nescit, dicendum quod Isidorus ibi comparat peccatum infidelitatis ad alia peccatorum genera ; et ipsum in se valde grave est, quia non est sine magna animae deordinatione. Nihilominus tamen, cum quis ignorans aliquid facit et in incredulitate, sicut dicit Apostolus de se, minus graviter peccat quam ille qui facit ex certa scientia.
2. Ad illud Ambrosii, quod dicit quod gravissime peccat qui ignorat, dicendum quod hoc dicitur non ratione maioris culpae, sed ratione infirmitatis magis periculosae, quia cum non habeat scientiam de morbo sive culpa, non quaerit medicinam ; et ita semper remanet morbus et corruptio. Et hoc est quod dicit Augustinus, in libro Confessionum : Eo insanabilius peccabam quo me non peccare arbitrabar.
3. Ad illud quod obicitur, quod malum additum malo facit maius malum, dicendum quod illud habet veritatem cum malum malo conformatur. Malum autem poenae, cum sit involuntarium, non conformatur malo culpae, quod est voluntarium ; et ideo non auget, sed potius diminuit. Et quoniam ignorantia in nobis non est sic culpa quin etiam aliquo modo sit poena, ideo culpam perpetratam excusat.
4. Ad illud quod obicitur, quod scientia non auget meritum, dicendum quod illud non sequitur. Quantitas enim meriti non est a nobis, sed a gratia Dei ; demeritum vero et eius quantitas ortum habet a voluntate liberi arbitrii : et ideo quod facit ad rationem voluntarii, facit aliquo modo ad augmentum peccati, et similiter quod diminuit, facit ad alleviationem peccati. Talis aulem est ignorantia, ut dictum fuit supra.
5. Ad illud quod obicitur, quod peccantes ex pari libidine aequaliter puniuntur, dicendum quod hoc non cogit quin ignorantia excuset, quia si ille qui ignorat, peccat ex tanta libidine ex quanta ille qui cognoscit, in statu ignorantiae existens, si haberet scientiam, peccaret multo maiori, et ita gravius peccaret et gravius puniretur ; et ideo ignorantia, quae in ipso est, excusat peccatum ; excusat, inquam, et minuit quantitatem peccati, non quam habet, sed quam haberet, si ignorantia non esset.

 

Ad illud quod quaeritur quae magis excuset, utrum ignorantia vel infirmitas, responderi potest quod duo sunt de ratione voluntarii, videlicet cognitio singularium sive circumstantiarum et quod operationis principium sit intrinsecum. Ignorantia igitur excusat, quia privat de ratione cognoscendi ; infirmitas excusat, quia privat de ratione perfecte principiandi. Et quoniam privato priori, privatur posterius, et non convertitur, et cognoscere praeambulum est ad facere, plus tollit de ratione voluntarii ignorantia quam infirmitas vel impotentia : et ideo magis excusat, caeteris paribus. Adeo tamen potest infirmitas praecellere et ignorantia parva esse sive ex culpa nostra procedere, quod erit e converso. Unde etsi, in generalitate loquendo, verum est dicere quod magis excuset ignorantia quam infirmitas, descendendo tamen ad specialia peccata, possunt se habere sicut excedentia et excessa.

 

Ad illud quod quaeritur quae ignorantia excuset et quantum, dicendum quod est ignorantia facti et ignorantia iuris.

Ignorantia facti potest esse dupliciter : aut adhibita debita diligentia aut non. Si adhibita debita diligentia, excusat a toto ; si non adhibita, non excusat a toto, sed a tanto.

 

Si autem sit ignorantia iuris, hoc potest esse dupliciter : aut est vincibilis aut invincibilis. Si vincibilis, tunc est ignorantia, quae est culpa. Et haec aut est ex consensu vero, ut ignorantia affectata, et ista sic ex una parte excusat quod ex alia parte magis aggravat ; aut est ex negligentia et ignavia, sicut ignorantia crassa et supina, et ista, etsi aliquo modo excuset, non tamen ita excusat ut sempiterno igne non ardeat, sicut dicit Augustinus et Magister in littera.

 

Si autem sit ignorantia invincibilis, hoc potest esse dupliciter : aut ista ignorantia est in nobis introducta per culpam praeambulam aut praeter omnem culpam. Si praeter omnem culpam, aut simpliciter privat cognitionem iuris, sicut in infantibus et furiosis, qui omnino carent usu rationis ; et haec excusat a toto. Unde dicit Bernardus quod pueris infantibus et dormientibus nihil quod faciunt imputatur.

Aut non tollit omnino usum rationis, sed plenum, et tunc non excusat a toto, sed a tanto, sicut est in his qui non sunt plene furiosi, sed habent aliquo modo lucida intervalla, et in pueris, qui aliquo modo sunt capaces praecepti, licet non plene.

Si autem ignorantia est introducta per culpam propriam, sicut est in ebrio et furioso, quorum uterque se praecipitavit in hoc per culpam suam, sic non excusat a toto, sed a tanto, quia, sicut dicit Philosophus, ebrius habebit duplices maledictiones, maledictionem scilicet pro culpa praecedenti et maledictionem pro culpa subsequenti.

 

Quantum autem et qualiter excuset sequentem culpam, diversimode quidam determinant.

Quidam enim dicunt quod nec ebrius nec furiosus, qui usu rationis caret, committi novam culpam, sed ex inordinatione sequenti aggravatur culpa prima ; potest enim culpa aggravari ex eventu sequenti.

Aliis autem videtur quod nec sic excuset quin novam culpam committat ; non tamen est adeo gravis sicut si illam faceret ex certa scientia. Primus tamen modus dicendi probabilior esse videtur.

Ex his patet quod Loth non omnino excusatur a culpa incestus, cum cognovit filias suas^. Primum quidem, quia non fuit in eo plena ignorantia ; licet enim dicatur in textu quod non senserit, quando filiae accubuerunt, hoc dicitur quia non discrevit. Secundo vero, quia in illam ignorantiam pervenit per ebrietatem, quam debuisset vitare ; et ideo Sancti dicunt eum fuisse culpabilem, licet ex alia parte dicant eum fuisse aliquatenus excusabilem.

 

 

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI.

 

Dub. I.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram. Et primo quaeritur de hoc quod dicit : Si vir non peccasset, humanum genus minime peccatis corruptum periret. Sed contra : Ita contrahit homo massam carnis a muliere sicut a viro, et magis. Si ergo originale peccatum contrahimus ex corruptione massae damnatae, ergo ita contraheret originale peccatum ex corruptione massae damnatae, ergo ita contraheret originale peccatum ex corruptione mulieris sicut ex corruptione viri.

Respondeo : Dicendum quod, quia principale principium propagationis residet penes virum, potestas servandi iustitiam maxim e penes virum residebat et Deus hanc viro servandam commiserat ; et ideo, si vir non peccasset, posteri originali iustitia non carerent.

Ad illud ergo quod obicitur de muliere, respondetur dupliciter : vel quod homo tunc ex parte mulieris contraheret corruptionem poenalitatis, non corruptionem foeditatis, quae principaliter habet ortum ex parte viri ; vel certe, quod probabilius videtur, vir mulieri commixtus amplius non esset, sed ei Deus aliam novam formasset, hoc salvo quod sententia damnationis et mortis et corruptionis permansisset in ea.

 

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Tribus modis, ut ait Isidorus, peccatum geritur etc. ; quoniam Beda dicit quod quatuor sunt nobis inflicta propter primum peccatum, videlicet infirmitas, ignorantia, malitia et concupiscentia. Ergo, cum omnia ista sint peccatorum principia, videtur divisio Isidori insufficiens esse, quae ponit tantum tria membra.

Item, sicut ignorantiae opponitur industria, ita infirmitati opponitur potentia. Ergo sicut ponitur aliud genus peccati esse ex ignorantia, et aliud esse ex industria, similiter deberet poni aliud ex infirmitate, aliud ex potentia.

Respondeo : Dicendum quod ista divisio peccati accipitur penes corruptionem virium animae, ita quod ignorantia respicit rationalem, infirmitas irascibilem et malitia respicit concupiscibilem ; et vocatur hic idem peccatum ex industria et ex malitia. Ideo, cum omnes vires motivae sub his tribus comprehendi possint, omne peccatum, quod fit in statu naturae lapsae, ad ista tria genera habet reduci.

Ad illud vero quod obicitur de concupiscentia, dicendum quod illud membrum non distinguit contra alia, quia, sicut idem Beda dicit, concupiscentia ex omnibus his est conflata, et ideo penes concupiscentiam non sumitur aliqua differentia, cum omnia peccata procedant ab. ipsa. Sic enim dicit Augustinus : Dum lex prohibet concupiscentiam, prohibet omne malum.

Ad illud quod obicitur, quod potentia opponitur infirmitati sicut industria ignorantiae, dicendum quod industria non stat ibi principaliter pro scientia, quae est ignorantiae opposita, sed stat ibi pro malitia quam concomitatur scientia. Quare autem peccatum ex malitia dicatur ex industria, infra patebit, cum agetur de peccato in Spiritum sanctum.

 

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Ignorantia eorum qui scire nolunt, dum possint, non excusat, quia, sicut dicit Philosophus, omnes homines naturaliter scire desiderant ; sed quod naturale est, nullo modo assuescit in contrarium : ergo videtur quod nullus homo scientiam respuat.

Item, sic se habet scientia ad intellectum sicut se habet pax ad affectum ; sed, quia pax est perfectio affectus, nullus est qui non appetat pacem, sicut dicit Augustinus : Propter pacem enim bellant omnes quicumque bellant. Ergo videtur similiter quod nullus scientiam respuat.

Respondeo : Dicendum quod sicut contingit aliquid nosse in universali et ignorare in particulari, sic contingit aliquid appetere in universali et tamen contemnere in particulari. Et hoc patet : omnis enim homo appetit beatitudinem ; illam tamen beatitudinem, quam Christiani exspectant, multi sunt qui aspernantur et recusant ; et primus quidem appetitus est a voluntate naturali, secundus est a voluntate electiva. Per hunc modum est in proposito. Etsi omnes homines natura scire desiderent et velint esse scientes, scientiam tamen mandatorum Dei plurimi aspernantur.

Et sic patet responsio ad illa duo obiecta ; nam scientiam recusare, hoc non est naturae, sed voluntatis electivae. Etsi etiam pacem in universali nullus recuset, tamen hunc modum pacis vel illum multi refugiunt, et ideo confugiunt ad bellum.

 

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Non est confugiendum ad ignorantiae tenebras. Cum enim ignorantia sit pura privatio, et nihil appetatur nisi sub ratione boni et utilis, videtur quod ignorantia non possit affectari vel ad eam confugi. Praeterea, nihil amatur nisi cognitum ; sed ignorantiae tenebrae non cognoscuntur : ergo videtur quod ad eas nullus confugiat.

Respondeo : Dicendum quod quaedam appetuntur propter aliquid appetibile et delectabile quod habent in se, sicut bona spiritualia et corporalia. Quaedam appetuntur propter bonum quod ad ea consequitur et ex ipsis elicitur, sicut aliquis appetit angustias et tribulationes, ex quibus pervenit homo ad perfectionem in merito et praemio. Quaedam appetuntur propter comparationem maioris mali, sicut aliquis, ne capiatur, proicit se de alto ; et illud proprie non est appetere, sed ad ipsum confugere. Per hunc modum intelligendum est esse in proposito. Quia enim homo timet deprehendi in scelere, ideo fugit lucem ; non enim venit ad lucem, ne arguantur opera eius. Et quia non contingit fugere lucem nisi in tenebris et per tenebras, ideo oculus adulteri observat caliginem, et qui vult male facere divinorum mandatorum requirit ignorantiam ; non quia illam propter se appetat, sed quia refugit sceleris deprehensionem et amat delectationem, quam amat in sceleris perpetratione.

 

Dub. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit : In ipso homine et in alio causa exstitit ut fieret deterior. Ex hoc enim videtur quod homo non peccasset nisi diabolus fuisset ; et hoc videtur falsum, quia homo habebat liberum arbitrium vertibile : ergo, circumscripta omni tentatione diaboli, in malum poterat consentire ac per hoc peccare.

Item, Augustinus probat quod alio auctore nullus potest fieri deterior, in principio 83 Quaestionum, quia nec a minori nec a pari nec a superiori. Minus enim non potest ; par aequali non praevalet ; superius non vult, quia nihil est superius bono nisi bonum, et bonum non vult bonum deteriorare.

Respondeo : Dicendum quod absque dubio, nulla tentatione pellente, homo peccare poterat, sicut patet in Lucifero, qui peccavit sine impulsu alieno qui etiam excellentior erat homine primo. Magister autem loquitur supponendo modum peccandi secundum quod homo lapsus est, videlicet ad suggestionem diaboli ; et ideo dicit quod in ipso homine et in diabolo erat quod fieret homo deterior, sed aliter et aliter ; quia diabolus solum erat causa inducens et quasi adminiculans, sed homo fuit causa perficiens et consummans. Et quia omne peccatum quod facimus, quodam modo habet ortum a peccato primo propter corruptionem, quae inolevit per originalis transfusionem, hinc est quod non solum primus parens deterioratus dicitur fuisse a diabolo, immo etiam omne peccatum dicitur esse ab ipso. Unde Hieronymus, Super Ieremiam, in originali dicit : Quidquid peccamus, quidquid nocte et die malorum operum perpetramus, imperium est daemonum, quia vel omne peccatum procedit ex suggestione daemonum immediata vel ex illa suggestione primaria.

Et sic patet illud quod dicit Magister in littera. Nec obstat illud Augustini, qui intelligit de principali agente, volens ostendere quod corruptionis primariae nullus potuit esse principalis auctor nisi ipse homo.