DISTINCTIO XX

Sciendum est etiam, quod tempus poenitentiae est usque in extremum articulum etc.

PARS I

De confessione sacamentali quoad opportunitatem temporis respectu poenitentiae mortalium in se.

DIVISIO TEXTUS

Supra egit Magister de confitendi necessitate et absolventis potestate. Haec est tertia pars, in qua agit de temporis opportunitate.

Et habet haec pars duas.

In prima agit de temporis opportunitate quantum ad poenitentiam mortalium.

In secunda quantum ad remissionem venialium, distinctione sequenti, ibi : Solet etiam quaeri, utrum post hanc vitam.

Prima pars habet duas.

In prima agit de opportunitate temporis respectu poenitentiae in se.

In secunda in comparatione ad potestatem sacerdotis, ibi : Si vero quaeritur de illo qui satisfactionem iniunctam etc.

Prima pars habet duas.

In prima quaerit tempus poenitentiae inchoandae ;

in secunda ipsius poenitentiae sive satisfactionis terminandae, ibi : Si vero quaeriiur de illis qui in hac vita poenitentiam etc.

Et in, utraque parte primo proponit veritatem, secundo confirmat per auctoritatem.

TRACTATIO QUAESTIONUM

Ad intelligentiam huius partis de poena purgatoria ratione poenalitatis quaeruntur sex.

Primo quaeritur, utrum poena purgatoria sit.

Secundo, utrum sit, maxima poenarum temporalium.

Tertio, utrum sit voluntaria.

Quarto, utrum sit in ea maior certitudo quam in via.

Quinto quaeritur de his quorum ministerio poena illa infligitur.

Sexto et ultimo quaeritur de loco, in quo animae purgantur.

ARTICULUS UNICUS

De poena purgatorii in se.

QUAESTIO I.

Utrum poena purgatorii sit ponenda.

Quaeritur ergo primo, utrum sit ponere poenam purgatoriam.

Et quod sic, videtur :

Primo, auctotitate Apostoli, I ad Corinthios 3, 15 : Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem. Ergo videtur quod sit ponere poenam aliquam post hanc vitam, qua electi purgantur.
Item, Augustinus dicit, et habetur in littera : Aut homo punit aut Deus punit ; sed frequenter aliqui convertuntur in fine, qui non puniuntur in praesenti : ergo necesse est quod puniantur a Deo ; sed non igne infernali sive aeterno : ergo etc.
Item, hoc ipsum videtur ratione, quia qui gravius peccavit gravius est puniendus, ergo qui diutius peccavit diutius est puniendus ; sed iste qui perseveravit in culpa usque ad mortem, diuturnius peccavit : ergo diuturnius et gravius debet puniri ; sed non in hac vita : ergo etc.
Item, peccatum relinqui impunitum est peccatum remanere inordinatum, et hoc est universum foedari ; sed impossibile est quod summa Sapientia dimittat universum foedari : ergo oportet illud puniri ; sed non in praesenti : ergo etc.
Item, si non est poena purgatoria, sed boni statim evolant : ergo errat universalis Ecclesia quae pro defunctis fidelibus facit suffragia.
Item, si non est poena post hanc vitam, ergo qui perdurat usque ad mortem in culpa, cum nullam sustinuerit poenam, reportat de malitia sua commodum ; quorum utrumque est falsitas manifesta.

Contra :

Apocalypsis 14 ; 13 : Beati mortui qui in Domino moriuntur ; amodo iam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus suis. Ergo post hanc vitam nullus bonus laborat : ergo nullus affligitur : ergo nullus punitur.
Item, Deus est misericordissimus ; sed a summe misericordi veniam dimidiam sperare est impietas : ergo, cum remittit, totum remittit. Ergo, si aliquid de peccato remisso exigitur a peccatore, hoc est secundum statum praesentis Ecclesiae ; sed in morte hunc statum egreditur : ergo videtur quod amplius ab eo nihil exigatur.
Item, in morte absolvitur quis ab omni mandato, ergo et a mandato satisfactionis et confessionis et huiusmodi ; sed punitio pro peccatis satisfactio est : ergo liberatur deinceps ab omni debito punitionis : ergo, ut videtur, amplius non punitur.
Item, pronior est Deus ad miserendum quam ad condemnandum ; sed decedentem in mortali peccato statim condemnat : ergo decedentem in caritate statim glorificat.
Item, potentior est caritas ad elevandum quam sit mortalis culpa ad deprimendum ; sed culpa mortalis statim demergit in abyssum : ergo caritas statim elevat in caelum : ergo non est ponere post mortem aliquod supplicium.
Item, status post mortem respondet statui qui est in via ; sed in via non est nisi duplex status, scilicet bonorum et malorum : ergo post mortem non est nisi duplex : ergo statim anima decedentis vel est in paradiso cum bonis, vel in inferno cum malis.

Respondeo : Dicendum quod - sicut dicit Scriptura et auctoritates Sanctorum et plures revelationes et rationes concordant, et Ecclesia universalis confirmat, quae pro illis orat - absque dubio post hanc vitam est ponere poenam purgatoriam.

Ratio autem huius est ista, quia universae viae Domini misericordia et veritas ; sic autem misericordia parcit Dominus, ut veritati sive iustitiae non fiat praeiudicium : ideo dimittit culpam et poenam aeternam, ita tamen ut obligatum teneat ad poenam temporalem. Ab hac autem poena non absolvitur in morte, quoniam status post mortem non repugnat punitioni animae, quamvis non competat merito eiusdem : puniuntur enim animae et praemiantur ; et ideo, cum non sint taliter alicui remissa peccata quin obligetur ad aliquam poenam, nisi fiat per baptismalem gratiam, et ab illa obligatione non absolvitur, et debitor poenae non possit cum debito ingredi caelum, necessarium est esse purgatorium.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur de Apocalypsi, quod requiescunt a laboribus, dicendum quod est labor in operando et est labor in patiendo ; et verbum illud intelligitur de labore in operando, quia iam non est dies in qua operari valeant merendo ; non autem intelligitur de labore in patiendo. Et hoc patet ex ipso textu sequenti : Opera enim illorum sequuntur illos.
Ad illud quod obicitur, quod est misericordissimus, dicendum quod verum est, sed tamen iustus est ; ideo veniam praestat quam decet iustam misericordiam praestare. Quia enim iustus est, homini iniusto reconciliari non decet, manente iniustitia et offensa ; et ideo nunc iustitiam decet ut, remittendo unam mortalem culpam, remittat omnem aliam ; non sic de poena. Quoniam enim misericordia remittit poenam et iustitia exigit, ideo oportet quodam modo dimidiari, ut unum alteri non praeiudicet. Et sic patet quod etiam poena exigitur in foro Dei.
Ad illud quod obicitur, quod absolvitur ab omni mandato, dicendum quod verum est ; sed tamen non absolvitur a debito, immo anima trahit secum debitum, et quia retributor est iustus, retribuit secundum quod invenit debitricem ; et quia debitrix erat poenae, quam nondum exsolvit, patet etc.
Ad illud quod obicitur, quod statim damnat decedentem in mortali, ergo etc., dicendum quod non est simile, quoniam iste qui in mortali est, nihil habet in se quod sit dignum vita, immo totum vel est mortuum vel est mortificatum ; et ideo summe dispositus est ad aeternam damnationem, et propter hoc statim damnatur iusta retributione. Sed ille qui est in caritate, cum caritas simul stet cum veniali culpa et reatu poenae, habere potest in se aliquid dignum poena ; et quia gloria non potest simul stare cum poena secundum forum commune, necesse est prius debitum illud solvi per poenam purgatoriam.
Ad illud quod obicitur de pondere, iam patet responsio, quia pondus caritatis habet in se aliquod retardans, ut culpam aliquam parvulam vel reatum ; sed pondus peccati nihil habet elevans vel retardans : ideo non est simile de ascensu caritatis et descensu peccati.
Ad illud quod obicitur, quod non est nisi duplex status in hac vita, ergo etc., dicendum quod, licet duplex sit principalis, tamen uterque subdividitur. Nam qui habet iustitiam in duplici differentia est. Aut enim est in statu perfectorum perfectione completa ; et talis non habet cremabilia nec aliqua debita, et huic statim debetur vita aeterna ; tales fuerunt sancti Martyres, ut Laurentius et Vincentius, et sancti Confessores, ut Benedictus et Franciscus. Alii sunt in statu imperfectorum ; et hi habent cremabilia ut plurimum, et etiam debita ; et oportet primum debita solvi et cremabilia, quam introducantur in patriam ; et hoc est in poena purgatoria.

Similiter carentes iustitia in duplici sunt differentia : quidam in statu parvulorum ; et hi carent iustitia originali, et his competit status in limbo sine poena sensibili. Aliqui sunt in statu adultorum, qui carent iustitia personali sive gratuita per propriam culpam ; et talibus competit status infernalis. Et sic patet quod ratio illa non valet. Posset etiam dici quod poena purgatoria non dicit statum, sed magis transitum de statu in statum.

QUAESTIO II.

Utrum poena purgatorii sit maxima poenarum temporalium.

Secundo quaeritur, utrum poena purgatoria sit maxima poenarum temporalium.

Et quod sic, videtur :

Augustinus, in quodam Sermone : Ille ignis durior erit quam quidquid in hoc saeculo poenarum aut videre aut sentire aut cogitare quis potest.
Item, in littera, dicit quod excellit omnem poenam quam unquam passus sit aliquis in hac vita.
Item ratione viaetur, quia quanto quis est debilior, tanto iudex puniens minori poena debet esse contentus. Ergo quanto est fortior, tanto exigitur ab eo poena gravior ; sed spiritus separatus improportionaliter est fortior quam sit totum coniunctum sive homo totus ; sed post hanc vitam est spiritus separatus : ergo videtur quod gravius puniatur.
Item, spiritus separatus a carne semper gravius peccat quam spiritus carni unitus ; sed malum poenae proportionatur malo culpae, et malum culpae semper gravius est in spiritu separato : ergo pari ratione et malum poenae.
Item, maior et gravior est poena passioni quam poena compassionis ; sed, anima exuta punitur poena passionis, coniuncta vero poena compassionis : ergo etc.
Item, quanto poena est universalior, tanto gravior ; sed anima exuta, cum punitur, tota punitur et secundum totum : cum enim sit simplex, ignis totam attingit ; sed in praesenti vix aut nunquam aliqua poena totum hominem cruciat : ergo generaliter gravior est illa quam sit aliqua temporalis poena.

Contra :

Deus retribuit unicuique secundum meritum suum : unde proportionaliter respondet poena reatui ; sed, cum quis moritur reatus non intenditur : ergo nec poena debet intendi : ergo nec debet esse maior in futuro quam in praesenti.
Item, quanto aliquid magis est passibile, adiunctum punienti magis patitur et gravius punitur ; sed coniunctum magis est passibile quam anima secundum se : ergo adiunctum affligenti magis patitur. Ergo, si punitur coniunctum in praesenti, et in futuro anima separata, patet etc.
Item, maior est passio in qua agens est transmutans et abiciens, quam ubi alterum horum deficit ; sed in purgatorio anima punitur ita quod non transmutatur nec aliquid abicitur ; in praesenti autem a corpore fit abiectio : ergo videtur quod ista poena sit gravior.
Item, beatior erit anima quando glorificabitur, corpore resumpto, et similiter miserior quando punietur, corpore resumpto. Ergo unio animae ad corpus potius facit ad poenae augmentum quam ad diminutionem : ergo, ab oppositis, separatio facit potius ad diminutionem quam ad augmentum. Ergo videtur quod minus graviter puniatur in purgatorio anima separata quam nunc, cum sit coniuncta.

Respondeo : Dicendum quod, sicut dicit Magister in littera et Sancti etiam multi dicunt, oportet nos concedere, etiamsi non appareat nobis ratio, quod.poena purgatoria gravior est omni temporali poena, quam modo sustinet anima carni coniuncta. In huiusmodi autem magis adhaerendum est auctoritati quam rationi, pro eo quod illud est magis supra naturam et rationem quam secundum naturam et rationem.

Sane tamen hoc intelligendum, ut generaliter poena illa sit maior ista, secundum illam regulam Philosophi : Si optimum in uno genere est melius optimo in alio genere, et hoc simpliciter illo melius. Similiter intelligendum est hic, quod illa sit maior, non quia minima sit maior maxima in hoc genere, sed quia maxima, in illo genere maior sit maxima in hoc genere. Sicut enim dicit beatus Gregorius, quibusdam revelatum est quasdam animas in umbra punitas esse.

Ad hoc autem quod tenemus intelligendum, aliqui voluerunt assigare rationem naturalem, ostendentes quod ex natura animae vertiret quod, cum anima exuta patitur, per se ipsam patitur secundum se totam, et ideo poena modica est ei gravissima.

Sed hunc modum dicendi non approbat ratio catholica, quae in inferno credit animas gravius puniendas post corpora iam resumpta ; unde credenetum est quod iusti, qui igne conflagrationis in corpore purgabuntur in die iudicii, gravius punientur, quia brevius et ideo intensius, quam qui nunc purgantur.

Alii voluerunt assignare rationem partim naturalem, partim supernaturalem. Dixerunt enim quod animae exutae habent potentias suas expeditas et naturale desiderium habent pertingendi ad bonum propter quod sunt creatae ; et ulterius, gratia est in eis, quae magis istud desiderium inclinat : et ideo, cum illud bonum sitiant et ab illo retrahantur et quasi incarcerentur, modica poena sensibilis cum hac tristitia est eis maxima. Et pro tanto dicunt poenam purgatoriam esse maximam. Sicut enim delectationes spirituales sunt intensae multum et praecellunt corporales, ita et tristitia de absentia superexcellit omnem dolorem corporalem.

Sed certe nec ista ratio bene manuducit, si quis aspiciat. Primum quidem, quia desiderium summi Boni est desiderium quod habet necessario iunctam secum fruitionem et aliquam realem possessionem, et ideo parit gaudium ; unde qui plus desiderat summum Bonum, magis ibi delectatur. In hoc enim dissimile est desiderium temporalium et corporalium a desiderio spiritualium, ut ostendit Augustinus, in libro 83 Quaestionum. Et illud veritatem habet maxime cum Deus inhabitat per caritatem in anima. Sed secundum istam rationem poena limbi maxima esset et fuisset maxima in sanctis Patribus, ubi creditur duisse requies sancta.

Ista etiam ratio nihil ad propositum facit, si quis inspiciat, pro eo quod Sancti non de carentia loquuntur, sed de poena afflictiva, sicut de igne sive de flamma purgatoria.

Ideo dicendum quod ratio huius sumitur ex divina iustitia. Et ista est ratio recta, quia quod ignis agat in animam, ut infra videbitur, non est naturae, sed iustitiae ; et ideo, quod magis agat, divinae iustitiae est attribuendum. Quoniam ergo Deus iustus poenam non acceptat secundum quod punitiva tantum, sed secundum quod plus est in ea ratio ordinis recti, secundum hoc intelligendum quod est poena assumpta et poena inflicta. In poena assumpta pon tantum placet Deo ordinatio poenae ad culpam, sed ordo et rectitudo quae est in voluntate assumente ; in poena inflicta placet ordinatio poenae ad culpam. Quoniam igitur poena poenitentium in praesenti plus est assumpta, poena morientium est inflicta in purgatorio, pro eo quod iam non est tempus agendi, sed recipiendi ; ideo modica poena in praesenti plus satisfacit et magis est de ea contenta divina iustitia quam de magna in futuro ; et ideo quasi improportionaliter maiorem exigit, ut ei satisfaciat.

Exemplum autem potest haberi in istis materialibus debitis. Creditor enim plus acceptat marcam auri quam decem marcas argenti ; et poena praesens illi comparata multo pretiosior est in conspectu Dei, quam sit aurum argento in conspectu hominum.

Concedendae igitur sunt rationes probantes poenam illam graviorem esse.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur, quod reatus non augetur, dicendum quod verum est. Sed reatus poenae melius solvitur de modica poena assumpta quam de multa inflicta.
Ad illud quod obicitur, quod quanto magis est passibile, magis patitur, dicendum quod illud est verum, ceteris paribus ; sed divina virtus, cuius est ille ignis instrumentum, ordinat ut puniat gravius.

Vel dicendum quod, poena non iudicatur maior et minor secundum laesionem sive passionem, sed secundum sensum passionis, prout sensus refugit illam poenam. Et quoniam spiritus, licet minus laedatur ab igne quam corpus, vivaciorem tamen habet vim sentiendi passionem, et iterum, maxime refugit, quia hoc contra naturam suam est, non sic contra naturam corporis : ideo, quamvis minus patiatur et minus laedatur, passione naturali magis punitur et magis dolet ; et per hoc patet responsio ad duo ultima.

Quod enim dicitur, quod magis punit quod abicit et transmutat, dicendum quod falsum est, quia ignis infernalis, qui urit et non consumit, gravius punit quam iste alius ignis, qui utrumque facit.
Similiter de alio, quod magis punit quod magis nocet, dicendum quod falsum est, quia maior poena est brachium conterere quam etiam amputare, quia remanet ibi sensus et dolor continuus. Sic et in anima, quae nunquam dormit, semper est actualis sensus nocivi et dissensus, ita quod uterque viget et neuter minuitur quantum est ex parte spiritus ; et ideo dolor est intensus et continuus, ac per hoc gravissimus. Quomodo autem corpus agat in spiritum, infra in suo loco dicetur, cum agetur de poenis infernalibus.

QUAESTIO III.

Utrum poena purgatorii sit voluntaria.

Tertio quaeritur, utrum poena illa sit voluntaria.

Et quod sic, videtur :

Quia omnis sapiens vult illud sine quo non potest adipisci desideratum : unde desiderans sanitatem vult secari et uri ; sed animae in purgatorio non sunt insipientes et desiderant gloriam et sciunt se non posse ad eam pervenire nisi per illius poenae tolerantiam : ergo etc. Si tu dicas quod hoc non est velle simpliciter, sed sub conditione, ostenditur quod simpliciter velint. Correctum habet qui voluntatem suam voluntati divinae conformat, ut dicit Ambrosius et Glossa super Psalmum, sicut habitum est in primo ; sed iusti in purgatorio habent rectum cor, et Deus vult ibi esse ipsos : ergo et ipsi volunt se ibi esse et pati.
Item, omnis vere poenitens vult facere emendam, sive agendo sive sustinendo ; sed anima quae moritur vere poenitens, poenitentiam non amittit : ergo vult emendam facere. Sed non potest agendo, ergo patiendo : ergo vult illam poenam pati.
Item, omnis qui patitur aliquam poenam et non vult illam pati, iudicatur impatiens et illi est qui infert inobediens. Ergo, cum viri iusti in purgatorio poenam patiantur, si nolunt illam pati, sunt impatientes et inobedientes.

Contra :

Voluntarium est illud quod est in ipso cognoscente singularia. Ergo quod non est a principio intrinseco, sed extrinseco, et de necessitate, non de libertate, non habet rationem voluntarii ; sed talis est poena purgatoria : ergo etc.
Item, nihil a quo quis desiderat et petit liberari est voluntarium : si enim esset voluntarium, in eo vellet persistere ; sed iusti qui sunt in purgatorio petunt et desiderant inde liberari : ergo etc. Minor multis revelationibus nota est, sicut etiam potest probari per IV Dialogorum.
Item, quanto poena acerbior est, si voluntaria est, tanto gloriosius est martyrium ; sed poena purgatorii est acerbissima, ut supra monstratum est : ergo, si est voluntaria, videtur quod omnes qui transeunt purgatorium martyres iudicandi sunt.

Respondeo : Dicendum quod aliqua poena dicitur tripliciter voluntaria : uno modo, quia assumitur a voluntate imperante, sicut est poena poenitentialis ; alio modo, quia sustinetur a voluntate acceptante, sicut est poena martyrum, quia adeo eis placet, quod ab ea liberari non vellent ; tertio modo est quaedam poena, quae sustinetur a voluntate tolerante, ut puta poena quae est in patientia, ita quod eius oppositum est in desiderio, sicut cum amans et desiderans sanitatem infirmatur, sustinet quidem infirmitatem tamquam poenam divinitus inflictam, attamen ab ea liberari procurat ; et illud minime habet rationem voluntarii.

Hoc modo voluntaria est poena purgatoria in viris iustis, qui voluntarie eam sustinent et desiderant vehementer ad patriam pervenire et alios sibi auxilium praebere. Secundum hoc patet responsio ad utramque partem, quoniam rationes ad primam partem probant illam poenam-voluntariam esse hoc modo tertio. Rationes vero ad oppositum probant quod non est voluntaria primo modo vel secundo ; quod patet discurrendo per singulas. Primae enim omnes rationes currunt secundum voluntatem tolerantem, quae Deo se conformat, cum etiam liceat aliquid sibi desiderare quod et Deus vellet ipsam habere, quantum in se est. Sequentes rationes currunt secundum voluntatem imperantem, quae est ab intrinseco ; vel secundum desiderantem, quae nollet separari a volito et quae tanto magis delectat, quanto voluntarium, quod obtinet, magis desiderat.

QUAESTIO IV.

Utrum in poena purgatorii sit minor certitudo de gloria quam in via.

Quarto quaeritur, utrum in illa poena sit minor certitudo de gloria quam in via.

Et quod sic, videtur :

Quia quanta status similior est statui quem homo omnino respuit, tanto maiorem timorem incutit ei qui in eodem existit ; sed status purgatorii magis similis est statui infernali quam status vitae praesentis : ergo augetur in eo timor : ergo, per oppositum, minuitur certitudo.
Item, anima peccatrix punitur timore et dolore, sicut econtra anima iusta reficitur gaudio et spe ; sed in purgatorio augetur poena doloris : ergo pari ratione poena timoris : ergo minuitur certitudo futurae beatitudinis.
Item, si augeretur certitudo, augeretur consolatio, et si augeretur consolatio, minueretur flagellatio. Ergo, si esset ibi maior certitudo, esset ibi minor afflictio quam in praesenti ; sed non est minor, sed maior afflictio quam in praesenti : ergo est minor certitudo.
Item, si maior esset certitudo, cum non ambulet ibi anima per speciem, sed per fidem, quae non evacuatur quousque veniat lux gloriae, esset ibi maior fides, et si maior fides, maior gratia : ergo, a destructione consequentis, si gratia non est maior in purgatorio, videtur quod nec maior certitudo : ergo saltem ita dubitat anima ibi sicut hic. Sed hic nescit utrum odio an more digna sit : ergo et ibi nescit utrum sit in inferno vel extra.

Contra :

Magis est certus per spem qui sperat et non potest desperare, quam qui sperat et desperare potest ; sed animae quae sunt in purgatorio ita sperant quod desperare non possunt, in via autem desperare possunt : ergo etc.
Item, maior est certitudo in eo in quo nulla est dubitatio, quam in eo in quo cadit dubitatio : haec est per se vera ; sed in eo qui est in purgatorio non cadit dubitatio de gloria habenda : ergo est ibi maior certitudo. Probatio minoris : si potest dubitare se perventurum, et qui potest dubitare, potest consequenter opinari ; et qui potest opinari, potest credere et errare circa utramque partem : ergo, cum anima talis non possit errare, non videtur quod possit dubitare.
Item, si venit ex hoc titubatio, aut ex subreptione aut ex scientia certa. Non ex subreptione, quia hoc competit animae ratione coniunctionis suae cum carne, a qua opprimitur et non onmino est domina actuum suorum. Non ex certa scientia, probatio : anima quae est in purgatorio certa fide cognoscit quod in inferno vermis non moritur ; certa fide cognoscit quod in inferno non melioratur ; certa fide cognoscit quod in inferno desperatione cruciatur ; sed constat sed quod opposita videt in se : ergo senti : ergo ex deliberatione non potest de his dubitare quin cadat a vera fide. Sed non potest fieri infidelis : ergo non potest ex certa scientia dubitare ; nec ex subreptione dubitat : ergo nullo modo : ergo etc.
Item, cum anima a carne separatur, se ipsam nudam intuetur : ergo videt quod habet in se, ergo novit utrum habeat culpam mortalem an gratiam ; et certa est quod, si habet gratiam, non potest ad infernum descendere : ergo videtur quod nullo iudicio dubitet : ergo multo maior certitudo est de gloria in purgatorio quam in praesenti saeculo.

Respondeo : Ad praedictorum intelligentiam est notandum, secundum quosdam, quod pro acerbitate poenarum ita absorbetur spiritus, ut ubi sit ignoret et ex hoc dubitet utrum sit in inferno an extra. Sicut enim anima ex dulcedine extra se rapitur, ut nesciat utrum in corpore an extra corpus hoc videat, sic suo modo dicunt in poenis se habere. Et pro statu illo dicunt minorem certitudinem secundum actum esse, licet non sit minor secundum habitum, immo quodam modo maior.

Sed certe non videtur hoc rationabiliter sustineri : primum, quia, etsi spiritus carni coniunctus possit ab huiusmodi poenis adeo absorberi, ut usum rationis amittat, spiritus tamen separatus, qui immortalis est, non videtur adeo absorberi, cum fortior sit ad sustinendam magnam poenam in se quam in corpore parvam.

Et quod illud verum sit, patet per verba Gregorii, in IV Dialogorum, ubi dicit quod quidam in purgatorio existentes in gravibus poenis petierunt adiuturium pro liberatione : etgo sciebant se aliquando liberandos.

Patet etiatit per illud quod dicitur in Homilia de divite et Lazaro, ubi dicit quod damnati supra se electos considerant usque in diem iudicii. Si ergo poena illa infernalis improportionaliter gravior est quam purgatoria, et illa non absorbet usum rationis in damnatis qui sunt oppressi verme et desperatione et culpa : quanto magis nec ista poena absorbebit spiritus iustorum, qui fortificati sunt bona conscientia et spe et divina gratia. Certe non videtur.

Ideo dicendum quod animae in purgatorio maiorem habent certitudinem de gloria quam etiam illae quae in via sunt, sicut habebant animae in limbo ; et ista certitudo media est inter certitudinem viae et patriae. In patria enim est certitudo tentionis evacuans exspectationem et timorem ; in via vero certitudo est exspectationis mixta timori, quia quilibet labi potest, dum est viator ; in purgatorio est medio modo, scilicet certitudo exspectationis, quia nondum obtinuit ; sed est evacuatio timoris propter confirmationem liberi arbitrii, qua deinceps scit se peccare non posse.

Et sic patet quod est maior certitudo, dum evacuatur timor de lapsu ; et illa evacuatio non est per animae maiorem perfectionem, sed per status mutationem.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur in contrarium, quod locus ille similior est inferno, dicendum quod duplex est similitudo vel symbolum : una, quae est via ad faciliorem transitum ; per quem modum dicit Philosophus quod in habentibus symbolum facilior est transitus ; et de hac verum est quod obicit.

Alia est similitudo, quae tamen ad transitum non disponit, sicut os similius est ossi quam sit humor, et tamen non ita de facili posset converti in alimentum ossis, sicut humor ; et de isto non habet veritatem quod obicit. Quia enim difficilior est transitus, ideo minus potest, immo si nullus est transitus, nullo modo potest timere. Quoniam ergo ab igne purgatorii in infernum descendere est impossibile, non ab igne praesentis supplicii sive status praesentis, quamvis ille sit similior, non inducit maiorem timorem.

Ad illud quod obicitur, quod punitur dolore et timore, dicendum quod ad hoc quod sufficienter puniatur, non oportet animam puniri omni genere poenae. Afflictio enim ignis vel cruciatio doloris sufficienter punit, etiam si non adsit titillatio vel titubatio timoris.
Ad illud quod obicitur, quod, augmentata certitudine, augetur consolatio, dicendum quod hoc verum est, ceteris paribus ; sed quoniam illa certitudo est cum afflictione et exspectationis dilatione, ideo non tam viget ibi consolatio quam afflictio. Attamen nec in ira sua continet misericordias suas Dominus, sed cum iratus est, misericordiae suae rememoratur et vehementer afflictos aliqua spei certitudine refocillat.
Ad illud quod obicitur, quod ambulat per fidem, ergo etc., dicendum quod, etsi per fidem ambulet quantum ad ea quae divinitatis sunt, quae nondum per speciem intuetur, nihilominus tamen aliqua sunt nobis invisa, quae anima exuta novit tamquam certitudinalia, utpote divinam sententiam de se latam, quae de unoquoque homine particulariter fertur in eius exitu ; hoc autem fidem non evacuat, quia credit non apparentia et adhuc indiget substantia rerum sperandarum et argumento non visarum.

QUAESTIO V.

Utrum poena purgatorii ministerio daemonum infligatur.

Quinto quaeritur, quorum ministerio poena illa infligitur.

Et quod ministerio daemonum, videtur :

Sicut dicit auctoritas, et habetur infra, distinctione quadragesima septima : Illos habebunt tortores in poena, quos habuerunt incentores in culpa. Sed constat quod iusti purgantur pro eis culpis quas daemones incenderunt : ergo etc.
Item, in legenda beati Martini dicitur quod diabolus stabat ad eius obitum, sicut ibi dicitur quod dixit : Quid astas hic, cruenta bellua ? Sed constans est quod sciebat se non posse eum trahere ad infernum, cum sciret virum sanctum : ergo saltem volebat ducere in purgatorium.
Item, ratione videtur, quia crudelius est vexare bonos quam affligere malos ; sed quod crudelius est crudeliori tortori debet committi : erge, cum diabolus cum suis angelis sit crudelissimus, videtur quod eorum sit viros iustos in purgatorio affligere.
Item, viri iusti affliguntur in purgatorio ; constat quod non ratione eius quod habuerunt simile Deo, sed ratione eius quod habuerunt simile diabolo : ergo quamdiu est in illis ille reatus, non sunt omnino erepti ab eius potestate : ergo videtur quod ab eis affligantur.

Contra :

Gregorius, in IV Dialogorum, dicit quod animae reproborum per se ipsas descendunt ad infernum. Ergo pari ratione, immo multo fortiori, per se ipsas sine daemonum ministerio descendunt in purgatorium.
Item, animae puniuntur in purgatorio ad hoc ut purgentur et in caelum introducantur ; sed daemones abhorrent animarum purgationem et liberationem : ergo talem purgationem sive punitionem non administrant, sed fugiunt.
Item, sicut dicit Augustinus : Si diabolus cognovisset patientiam Iob et quod eius tentatione deberet proficere, nequaquam ipsum amplius vexasset. Ergo, cum sciat certis signis quod illae animae iustae suae non sunt et quod ex poena sunt meliorandae, videtur quod eas amplius nullatenus vexet.
Item, alius est qui punit filium, alius qui punit latrunculum : filium enim punit dominus domus vel doctor, sed latronem punit emissarius vel tortor ; sed daemones sunt tortores, et iusti sunt sicut filii : ergo nequaquam conveniens est illos ab eis puniri.
Item, iniustum est ut qui de altero triumphavit, eidem subiciatur post triumphum ; sed anima viri iusti de daemonibus triumphavit in hac vita : ergo iniustum est ut diabolus super eam posse habeat post banc vitam.

Respondeo : Dicendum quod aliqui voluerunt dicere quod poena purgatorii ministerio daemonum infligatur, pro eo quod in Scriptura aut vix aut nunquam legitur quod bonus angelus bonos vexaverit sed vexatio bonorum solum a malis fuit, sicut est exemplum de Iob, exemplum etiam de Antonio ; mali vero vexati sunt a bonis et a malis.

Et ratio huius videtur esse, secundum eos, quia qui vexat alterum et affligit, quoddam odium habet ; diabolus autem odit bonos et malos ob suam crudelitatem : ideo utrosque affligit, cum sibi permittitur, maxime cum affliguntur pro peccato, quod est eius similitudo et quaedam characteristicatio. Boni vero non odiunt nisi malos, et ideo illos solos affligunt, sicut afflixertint Sodomitas et Aegyptios.

Sed licet videatur esse magis conveniens ut fiat hoc ministerio daemonum quam sanctorum spirituum, melius tamen videtur esse dicendum, et rationabilius etiam, quod sicut divina iustitia iubente et flatu eius succendente, mali adurentur in inferno post iudicium, sic etiam nunc in purgatorio.

Non enim videtur probabile quod daemones illud ministerium exerceant, cum ibi purgetur peccati scoria, secundum quam quodam modo anima similis erat diabolo ; et diabolus suam similitudinem nolit delere, sed potius confirmare ; nec unquam exerceat hominem nisi in quo sperat victoriam acquirere ; nec vexet eum a quo victus est et deiectus ; et alia plura ad hoc faciunt, quae tacta sunt.

Rursus, non videtur hoc probabile, ut ministerio fiat angelorum bonorum, ut tam graviter affligant et puniant concives suos ; nec hoc de facili per Scripturam posset probari, non solum in se, verum etiam in simili ; quamvis Iacob patriarcha visus sit ab angelo laedi, cum emarcuit nervus femoris eius, sed illud magis fuit ad concupiscentiae repressionem quam ad gravem afflictionem.

Ideo concedendum quod non fit ministerio daemonum nec etiam supernorum spirituum, nisi fortassis quantum ad directionem. Credendum est enim quod in egressu animae a corpore assistunt et spiritus bonus et spiritus malus, unus vel plures, et tunc secundum veritatem ferri sententiam ; et si bona est, per ministerium boni angeli vel adduci in caelum vel in purgatorium, quousque, postquam purgata fuerit, per eius ministerium educatur, ita quod ipse soluin sit deductor et non tortor ; si vero sit mala, per ministerium damonum deduci ad infernum. Hoc, inquam, tamquam magis probabile concedendum, quamvis nihil sit in hac parte temere asserendum.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur, quod incentores erunt tortores, dicendum quod verum est, nisi illa culpa remittatur et homo poeniteat ; et hoc non habet locum in proposito.
Ad illud quod obicitur, quod praesens erat in obitu Martini, dicendum quod hoc non erat ut deduceret ad purgatorium, sed quia cupiebat insidiari calcaneo ac per hoc detrahere in abyssum.
Ad illud quod obicitur, quod maioris crudelitatis est, dicendum quod verum est, si ibi staret intentio ; sed illa punitio est transitus ad aeternam glorificationem ; non sic est in damnatis : ideo non est simile.
Ad. illud quod obicitur, quod puniuntur ratione similitudinis, dicendum quod est puniri simpliciter et est puniri sic vel hic. Primo quidem modo puniuntur ratione peccati ; sed hic et sic puniuntur ad purgationem, quoniam habent iustitiam. Et hinc est quod talis punitio ad diabolum non spectat.

QUAESTIO VI.

Utrum locus purgatorii sit superius an inierius an in medio.

Sexto et ultimo quaeritur de loco, in quo animae puniuntur hac poena. Et quaeritur, utrum locus ille sit superius an inferius an in medio.

Et quod in loco superiori, videtur sic :

Animae illae iustae erutae sunt de potestate tenebrarum, quoniam hoc dicitur de omnibus viris iustis, et de illis maxime verum est, quos non possunt ad malum pertrahere ; sed ipse diabolus est princeps aëris huius : ergo videtur quod illae animae supra hunc aërem sint elevatae : ergo videtur quod locus purgatorius animarum sit in sphaera ignis sursum.
Item, in corporalibus situs sequitur pondus, et cum habet in se inclinationes diversas, sequitur naturam praedominantis : ergo, a simili, in spiritibus locatio sequitur pondus spirituum ; sed pondus in spiritibus est amor : ergo, si in spiritibus praedominatur amor castus qui tendit sursum, videtur quod spiritus absolutus a corpore, si habeat caritatem, quamvis aliquid habeat cremabile, debeat esse sursum.
Item, purgatorium est via media transeundi a statu viae in statum patriae ; sed status viae est circa locum terrestrem, status patriae est intra locum supracaelestem : ergo, cum via sit media ad terminum, videtur quod purgatorium sit in medio inter caelum et terram. Sed medium illud sursum est et maxime competens sphaerae ignis : ergo etc.

Contra : Sed quod sit in loco inferiori, scilicet infernali, videtur :

Primo, auctoritate Gregorii, in Dialogo: Una eademque vis irruens bonos probat, purgat et eliquat ; malos vero condemnat, devastat et exterminat. Ergo videtur quod idem sit puniens et idem etiam sit locus purgandorum et damnandorum.
Item, hoc videtur per simile, quia limbus sanctis Patribus fuit loco purgatorii ; sed constat quod limbus aut fuit infernus aut iuxta infernum ; quod patet per articulum fidei : Descendit ad inferos ; dicitur etiam quod expoliavit principatus et potestates, ad Colossenses 2, 15 : ergo etc.
Item, ratione videtur, quia locus poenae est locus ignobilis, sicut locus gloriae est nobilis ; et iterum, culpae, in quantum huiusmodi, locus debetur inferior ; sed locus purgatorius est poenalis, locus etiam purgatorius est debitus ratione culpae : ergo debet esse ignobilis. Sed locus quanto superior, tanto nobilior, et quanto inferior, tanto minus nobilis : ergo, etc. Sed quod sit in medio, videtur.
Hugo de Sancto Victore : Probabile est quod in his locis puniantur, in quibus culpam commiserunt. Sed culpam commiserunt hic in medio : ergo etc.
Item, hoc ipsum videtur exemplo : in IV Dialogorum narrat Gregorius de Paschasio, quod Germanus episcopus, vir sanctus, eum in quibusdam balneis invenit, ad quae iverat ipse episcopus consilio medicorum ; et Paschasius iampridem mortutis ibi puniebatur et post eius adiutorio liberatus est, signo dato eidem episcopo, si post trigesimum diem non inveniretur ibidem.
Item, hoc etiam videtur ratione, quoniam status purgatorius est status medius iqter statum gloriae et statum damnationis aeternae. Ergo in medio inter utrumque deberet esse : ergo nec superius nec inferius, sed in medio circa nos.

Respondeo : Dicendum quod istud a Sanctis determinatum non est ; nec rationes multum efficaces ad hanc materiam adduci valent de facili, pro eo quod licitum est hic varie sentire ; et secundum tres partes propositi problematis inventi sunt diversi diversa sentire, innitentes rationibus iam tactis. Quidam enim dixerunt quod locus est sursum ; quidam, quod deorsum sub terra ; quidam, quod ibi ubi peccaverunt.

Sed si dixerimus quod omnino sursum sit ; repugnabit ratio et auctoritas et revelatio, quia frequenter plures circa nos pati inventi sunt. Si dixerimus quod omnino deorsum, idem inconveniens sequitur. Si dixerimus quod ubi peccaverunt, illud omnino incredibile vel improbabile videtur, ut omnes animae quae Parisius peccaverunt, Parisius puniantur.

Quid ergo dicendum ? Sane potest dici quod est determinare locum purgatorium dupliciter : vel secundum, legem communem, vel secundum dispensationem divinam. Si secundum legem communem, sicut limbus inferius fuisse credendus est, non superius, sic locus purgatorius. Et talis locus competit punitioni, talis etiam locus competit satisfacienti sive ei qui affligitur merito foeditatis culpabilis. Hic autem locus pars inferni creditur a quibusdam, propter illud verbum Gregorii, quod sub eodem igne electus purgatur et damnatus crematur, in IV Dialogorum.

Si autem loquamur secundum dispensationem specialem, sic diversis diversa loca concessa sunt vel propter eorum celeriorem liberationem, ut possint aliis suam indigentiam revelare, sicut docet exemplum de Paschasio ; vel propter nostram instructionem, ut aliquando recogitemus magnam post hanc vitam poenam infligi peccantibus ; vel propter alicuius Sancti impetrationem, sicut legitur quod sanctus Patritius impetravit cuidam quod puniretur in quodam loco in terra, ex quo fabulose ortum est quod ibi esset purgatorium ; et sic sunt diversa loca.

Concedendum igitur est quod locus purgatorius est inferius secundum legem communem ; est etiam medius secundum dispensationem ; superius in sphaera ignis non est aliquo istorum modorum ; sed qui hoc cogitat, moveri videtur secundum phantasticam fictionem.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur, quod est in superiori, quia sumus eruti de potestate tenebrarum, dicendum quod inferius existentes etiam ereptae esse possunt animae, quia satanas non regnat nisi in mundanis per conversationem, non per localem inhabitationem
Ad illud quod obicitur, quod corpus sequitur naturam praedominantis, dicendum quod motus animae sursum vel deorsum non est secundum suum desiaerium, sed secundum divinum iudicium, quod est movens supremum ; et quia illud iudicium decrevit eam affligere ad tempus, et hoc competit loco deorsum, scilicet punitio et afflictio : ideo patet illud, quo non sequitur naturam praedominantis nisi iuxta regulam supremi moventis.
Ad illud quod obicitur, quod est via, dicendum quod est via retardans, et eo quod est retardans, aliquo modo est obliquans ; et quia aliquo modo obliquat, ideo non oportet quod recte sit in medio ; et tunc esset via recta et velox ; nunc est tardior. Et sic, patet illud.

1-5. Rationes vero ad alia duo membra, etsi non sint multum efficace, tamen, quia verum concludunt, concedendae sunt.

Ad illud tamen quod ultimo obicitur, quod medius est, ergo in medio debet esse, dicendum quod plus sapit naturam unius extremi, pro eo quod punitur ibi non pro eo quod habet de iustitia, sed de culpa. Unde, cum non sit nisi duplex meritum, scilicet bonum et malum, secundum legem communem solum debet esse locus duplex correspondens retributioni utriusque ; unus nobilis, qui est supremus, alter ignobllis, qui est infimus ; et propter hoc, ut dicit Gregorius, vocatur infernus, quasi inferius vel infra nos sive sub nobis.

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

Dub. I.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram. Et primo dubitatur de hoc quod dicit Augustinus : Si sic agis, dico tibi quia securus es etc. Videtur enim male dicere, quia nemo scit utrum timore an odio dignus sit. Ergo nemo securus est.

Respondeo : Dicendum quod duplex est certitudo, scilicet scientiae et coniecturae. Certitudinem scientiae nemo habet nisi per revelationem, certitudinem autem coniecturae habet qui sanus poenitet, cum ei prospera arrident ; tunc signum est quod dolor suus est ex Dei gratia, non ex affectione terrena. Utraque harum certitudinum caret qui in fine poenitet sera poenitentia, quia magis habet rationem ad oppositum quam ad propositum.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Cum, in quacumque die invocetur Deus, adsit. Videtur enim hoc esse contra illud Michaeae 3, 4 : Tunc clamabunt, et non exaudiam ; et Glossa super illud : clamabunt, scilicet sera poenitentia,. Ergo videtur quod Dominus non semper adsit.

Respondeo : Dicendum quod invocatio potst venire ex duplici principio, scilicet ex timore poenae vel ex amore divinae misericordiae. Primum est servitutis, et hanc in vocationem Dominus non exaudiet ; secundum est filiationis et veritatis, et hanc invocationem exaudit, secundum illud Psalmi [114, 18] : Prope est Dominus omnibus invocantibus eum, omnibus invocantibus eum in veritate.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Arbitrii libertatem quaerit Deus, ut delere possit commissa. Videtur enim non bene dicere, quia Deus potest iustificare hominem etiam dormientem, sicut illustravit Salomonem etiam in somnis, quando non est usus liberi arbitrii.

Item, libertas arbitrii durat quamdiu homo vivit, secundum possibilitatem ad meritum et demeritum, secundum impossibilitatem ad coactionem. Semper ergo, quocumque modo intelligat de arbitrii libertate, non videtur verum quod dicit.

Respondeo : Dicendum quod hic appellat Augustinus arbitrii libertatem non ipsam potentiae facultatem, sed expeditionem, secundum quam dicitur libere facere, quando non habet retardationem ; hoc autem requiritur quantum ad bene esse conversionis. Hoc autem frequenter non habetur in morte, pro eo quod anima adeo intenta est dolori mortis et aegritudinis, quod minus potest ad se ipsam redire et cogitare quae spectarerit ad hoc ut haberet aliquis sufficiens remedium verae poenitentiae.

Verumtamen littera videtur loqui de tempore post mortem, in quo non solum difficile, sed etiam impossibile est salvari decedentem in peccato ; non quia hoc non possit divina potentia, sed iuste et rationabiliter oppositum decrevit divina iustitia ; et si alicui unquam post mortem dedit gratiam, intelligendum est quod ille non erat damnatus per sententiam, sicut legitur de Traiano : Aliqui etiam dicere voluerunt quod hoc privilegium speciale fuit, ut Dominus ostenderet quantum Sanctos suos diligeret.

Dub. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod iste ignis purgatorius non est aeternus. Videtur enim falsum, quia ignis conflagrationis, qui exuret faciem mundi ; non peribit omnino, sed reprobos involvet. Ego multo fortius videtur quod iste ignis in aeternum duret.

Respondeo : Dicendum quod non loquitur de duratione sive aeternitate istius ignis quantum ad substantiam, sed quantum. ad officium sive quantum ad actum puniendi sive purgandi bonos. Si enim remanet ad actum aliquem, secundum id quod habet ardoris erit ad reproborum. concremationem, non ad purgationem.

Dub. V.

Item quaeritur de verbo Apostoli quod est in littera : Horrendum est incidere in manus Dei viventis. Videtur enim. contrarium dici II Regum ultimo, 14 : Melius est mihi incidere : in manus Dei quam in manus hominum.

Item, Deus est misericordissimus ; sed in manus misericordioris melius est incidere : ergo etc.

Repondeo : Dicendum quod duplex. est status : unus in quo sceptrum habet misericordia, et hic est status vitae praesentis, pro quo dictum est : Melius est incidere in manus Dei. Alius est status, in quo sceptrum habet iustitia, et hic est status vitae futurae et pro hoc dicitur : Horrendam est incidere etc., quia cum Deus sit misericordissimus, et ideo plus impendat quam humana mens possit aestimare : cum sit et similiter iustissimus ; quamvis non sit ita pronus, adeo tamen graviter punit quod horribile est cogitare.

Dub. VI.

Item, quaeritur de hoc quod dicit, quod quaedam peccata mortalia in poenitentia fiunt venialia. Videtur enim dicere falsum, quia mortale in poenitentia omnino deletur : ergo omnino desinit esse : ergo non transit in aliud peccatum : ergo non fit veniale.

Respondeo : Dicendum quod in mortali duo sunt : et macula et reatus sive obligatio ad poenam. Cum ergo deletur mortale, macula omnino desinit nec in aliud transit : sed reatus poenae manet alteratus, quia primo erat ad mortem aeternam, sed modo est ad poenam temporalem.

Sed quomodo intelligemus quod iste reatus fiat ille ? Notandum est hic quod aliqui voluerunt dicere quod idem reatus erat, sed minoratus sive diminutus. Dixerunt enim quod, cum Deus dimittit culpam, non dimittit eam secundum id quod est, sed solum secundum rationem dispositionis, quae est aeternitas : unde prior obligatio ad poenam manet ; sed, quia Dominus remisit aeternitatem, iam est solum ad poenam temporalem, ita quod idem reatus est qui tunc erat et nunc ; et pro tanto recte dicitur mortale fieri veniale.

Sed ilud non est multum bene intelligibile, pro eo quod aeternitas non.est dispositio poenae, sed magis mensura ; et mensura durationis inseparabiliter adhaeret ei quod mensurat, ut, si aliqua actio sit in A, impossibile est quod illa eadem fiat in B.

Et ideo intelligendum quod novus est reatus, et primus reatus commutatur et culpa totaliter dimlttitur ; et ideo, si mortale dicatur fieri veniale quantum ad reatum, non est intelligendum per identitatem, sed per commutationem quam facit divina sententia.

Potest tamen dici quod mortale in poenitentia dicitur fieri veniale, quia ibi de eo venia imptratur.

Dub. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicit de impoenitente, quod si semper viveret, semper peccaret. Si enim hoc verum est, tunc videtur quod quilibet impoenitens peccet continue.

Respondeo : Semper peccaret, id est, in peccato perseveraret, et ideo semper debet perseverare in poena.

Alia est tamen ratio huius, sicut patebit infra, distinctione quadragesima quarta.

PARS II

De tempore poenitentiae in comparatione ad arbitrium sacerdotis.

DIVISIO TEXTUS

Supra determinavit Magister tempus poenitentiae in se. Hic secundo determinat per comparationem ad arbitrium sacerdotis. Et quoniam in poenitentia a sacerdote imposita tria est considerare, scilicet reconciliationem, et poenae impositionem sive iniunctionem, et ultra iniunctae poenae expletionem, ideo haec pars habet tres.

In prima quaerit Magister, quasi ordine resolutorio incipiens a posteriori, utrum poena iniuncta consummata, sit poenitens absolutus simpliciter ; et hoc facit ibi : Si vero quaeritur de illo etc.

In secunda, quando poenitentia imponenda est, scilicet utrum in extremo mortis articulo, et hoc ibi : Solet etiam quaeri, utrum satisfactionis lex etc.

In tertia quaerit, utrum alicui neganda sit reconciliatio, ibi : Sciendum est quod tempore necessitatis.

Et illa pars dividitur in tres.

In prima ostendit quod non est neganda reconciliato in articulo necessitatis.

In secunda ostendit quod praeter necessitatem in gravibus oportet consulere episcopum, ibi : Non debet tamen presbyter etc.

In tertia ostendit, quodsi poenitens voluit reconciliari et non potuit, quod habendus est pro reconciliato, et hoc ibi : Si autem quaeritur de illo qui ad poenitentiam festinans etc.

Principaliter autem praesentis partis intentio consistit, qualiter satisfactio sit iniungenda et qualiter implenda, utrum etiam per interpositam personam et utrum scilicet tota.

TRACTATIO QUAESTIONUM

Ad intelligentiam huius partis quaeritur de satisfactionis diminutione.

Et circa hoc quaeruntur sex.

Primo quaeritur, utrum possit fieri satisfactionis commutatio.

Secundo, utrum possit vel debeat fieri relaxatio.

Tertio, dato quod sic, quaeritur, a quo potest fieri..

Quarto quaeritur, pro quo potest fieri.

Quinto, cui valeat.

Sexto et ultimo, quantum valeat.

ARTICULUS UNICUS

De satisfactionis commutatione.

QUAESTIO I.

Utrum unus pro alia possit satis facere.

Quaeritur igitur primo, utrum possit fieri satisfactionis. commutatio, et hoc est quaestionis fundamentum, scilicet, utrum unus pro alio satisfaciat.

Et quod sic, videtur.

Ad Galatas 6, 2 : Alter alterius onera portate : sed onera quae maxime sunt portanda, sunt onera spiritualia : ergo, si alicui imposita est poenitentia gravis, videtur quod aliquis partem vel totum possit pro eo portare.
Item, in littera dicitur : Amicorum orationibus et elemosynarum largitionibus pondus poenitentiae sublevandum est ; loquitur de eo qui graviter infirmatur.
Item, hoc videtur per rationem, primo per simile in rebus naturalibus. Videmus enim in aliquo corpore animalis quod unum membrum se exponit ut sustineat laesionem et gravamen alterius. Sicut patet quod brachium se exponit pro capite. Si ergo in corpore mystico est connexio per assimilationem ad corpus naturale, videtur similiter quod unum membrum onus alterius possit et debeat supportare.
Item, hoc videtur per simile in humanis actibus. Videmus enim quod sic est in actibus, quod si aliquis est alicui debitor, non refert apud creditorem utrum ipse vel alius solvat, immo pro eodem utrumque acceptat. Si ergo multo benignior est Deus et avidior ad percipiendam solutionem quam homo terrenus, videtur quod ipse sit con tentus et sibi sufficiat, si alius satisfaciat pro eo.
Item, hoc videtur per locum a minori, quia plus est impetrare remissionem culpae quam remissionem poenae ; sed sanctus vir impetrat alicui, qui est extra gratiam, per suas orationes remissionem culpae : ergo et remissionem poenae per suas afflictiones.
Item, Christus punitus est et poena sua satisfecit ; non pro peccato suo, hoc constat : ergo pro alieno : ergo Christus satisfecit pro nobis. Si ergo omnes nos unum sumus in Christo et membra eius sumus et imitatores eius esse debemus, videtur quod unus pro alio possit et debeat satisfacere.

Contra :

II ad Corinthios 5, 10 : Omnes stabimus ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum sive malum. Ergo unicuique retribuetur iuxta opera sua : ergo non videtur quod unus pro alio satisfaciat, quia tunc Deus alicui retribueret secundum opera aliena.
Item, in Psalmo [61, 13] : Tu reddes unicuique iuxta opera sua. Ergo idem quod prius.
Item, ratione videtur, quoniam non exigit Deus satisfactionem ab aliquo quia delectetur in poena, sed quia satisfactio est remedium contra culpam, ut anima reordinetur ; sed antidotum sive remedium circa membrum infirmans debet apponi : ergo videtur quod non possit in alium hominem commutari.
Item, non potest conteri nec confiteri unus pro alio, immo oportet quod ipse qui peccat conteratur et confiteatur : ergo videtut similiter quod oporteat ipsum satisfacere et poenam pati.
Item, si sani possunt supra se suscipere satisfactionem infirmi, ponatur igitur quod aliquis debeat poenitentiam septennem, et consanguinei recipiant super se, et infirmus moritur ; quaero ergo a te : aut evolat aut non evolat. Si non evolat, sed punitur in purgatorio ; et illi puniunt se pro eo, ergo Deus punit bis in id ipsum. Si vero evolat, ponatur quod illi nihil faciant de satisfactione suscepta, tunc ergo salvabitur quis et culpa remanebit impunita ; quod est contra divinam iustitiam.
Item, nullus potest mereri alteri quin mereatur sibi, secundum quod dicit illa auctoritas : Qui pro alio orat, pro se ipso laborat. Ergo pari ratione nullus potest satisfacere pro alio quin satisfaciat pro se : ergo, si potest unus pro alio satisfacere, potest unus simul et una poena satisfacere pro se et pro alio, et ita pari ratione pro tertio et quarto et sic deinceps : ergo pro omnibus. Ergo videtur, si hoc verum est, quod uno satisfaciente, satisfaciant et omnes.

Respondeo : Dicendum quod poena satisfactoria habet in se duplicem rationem sive virtutem. Poena enim talis propter duo est maxime : et propter medicamentum contra sequelas peccati et in pretium ad solvendum reatum peccati. Si igitur loquamur de ista poena secundum quod est purgatoria sive medicinalis, cum morbus non recipiat medicinam ex poena aliena, sed propria - unde non exstinguitur concupiscentia in me, si tu ieiunas pro me - quantum ad hanc rationem poena satisfactoria nec potest nec debet commutari in aliam personam. Posset tamen commutari in poenam internam, quia gemitus cordis plus frequenter medetur et reparat animam quam diuturnitas poenae exterioris.

Si autem loquamur de poena secundum quod habet rationem pretii, hoc modo concedendum quod potest commutari, quia potest unus pro alio solvere poenam.

Sed haec commutatio debet fieri auctoritate sacerdotis, cuius est hic duo considerare, scilicet debitam in subditis dispositionem et debitam proportionem in poena. Debitam dispositionem voco, quod in uno sit sufficientia et in alio indigentia et in utroque sit caritas, quae faciat bona communia ; si vero alterum horum desit, non fit commutatio recte. Debitam vero proportionem voco, ut minor poena in maiorem commuetur, quia plus satisfacit Deo poena propria quam aliena, sicut efficacius homo meretur sibi quam alii. Unde sicut poena assumpta commutatur in maiorem poenam purgatoriam, eo quod multo minus est illa accepta, pro eo quod ista est voluntaria simpliciter, illa minime voluntaria, similiter propria poena debet commutari in maiorem alienam ad hoc ut fiat commutatio recta.

Sic igitur concedendum, sicut probant primae rationes, quod poena satisfactoria commutari potest ratione unitatis caritatis, quantum ad id quod habet in se pretii solvendi, sed non quantum ad id quod habet in se medicamenti.

[Ad obiecta] :

1-2. Ad illud ergo quod obicitur, quod unicuique reddetur secundum opera sua, dicendum quod caritas opera aliena facit sua, maxime quando caritas alterius voluntarie quod suum est alteri donat.

Ad illud quod obicitur de remedio, iam patet responsio, quoniam quantumcumque aliquis supra se poenam recipiat alterius, tamen ille non est omnino liberatus a poena, quousque consumatur peccati scoria quam contraxit ex culpa, quae etiam non potest deleri nisi per poenam exteriorem vel per contritionem internam.
Ad illud quod obicitur, quod non potest conteri nec confiteri, dicendum quod non est simile, quia prima, sclicet confessio et contritio, sunt ordinata ut ingrediatur unitatem ecclesiasticam, per quam fit ut bona unius sint alterius ; satisfactio vero utramque consequitur ; et quia fundamentum istius communicationis est in caritate, ideo non est simile.

Alia ratio est, quia in potestate cuiuslibet est confiteri, in nullius potestate est conteri nisi eius qui novit occulta cordis, scilicet spiritus hominis ; sed poenam pati est in potestate cuiuslibet tam pro se quam pro alio. Attamen non est inutile nec a satisfactione alienum, si vir iustus peccata defleat minus iusti.

Ad illud quod quaeritur, utrum statim evolet ille cuius satisfactio commutatut, dicendum quod non, tum quia oportet quod scoria peccati purgetur, tum etiam quia nullus ingreditur paradisum, quousque sit extra debitum omne, ita quod nec ipse sit debitor nec alius pro eo. Si ergo obicias quod tunc bis punit Deus in id ipsum, dicendum quod falsum est, quia, secundum quod illi celerius faciunt, ipse liberatur et computat Dominus in sortem poenam quam ille sustinet pro se et quam alii sustinent pro eo ; unde si debuit poenam duorum mensium, taliter poterit iuvari quod liberabitur infra mensem. Nunquam tamen inde extrahitur, quousque debitum sit plene solutum ; quo soluto, iam illud quod solvitur deinceps est ipsius qui satisfacit : oratio enim in sinu suo convertitur, vel, si ipse non indiget, convertitur in sinu Ecclesiae.
Ad illud quod obicitur, quod qui meretur alii, et sibi, dicendum quod non est simile de opere meritorio et satisfactorio. Opus enim meritorium est ea ratione, qua est ex radice caritatis - quae semper placet Deo et ille in quo est illa radix - quae omnes communiter respicit et omnia communia facit ; ideo non potest aliquis mereri alii, quin ipse placeat apud Deum, quia hoc ipsum Deo placet maxime.

Opus vero satisfactorium est ratione poenae et tanta poena solvit tantum debitum et maior maius debitum ; ideo per eamdem poenam non potest quis in integrum duo debita solvere ; et ideo si satisfacit pro alio, quantum ad totum non satisfacit pro se , et si pro se, non pro alio ; sibi quidem meretur aeternam gloriam ; quia opus illud placitum est Deo, et faciens illud Deo placet in faciendo, ac per hoc dignus retributione a Deo iudicatur.

QUAESTIO II.

Utrum possit fieri satisfactionis relaxatio.

Secundo quaeritur, utrum possit fieri satisfactionis relaxatio.

Et quod sic, videtur :

Quia universalis Ecclesia has relaxationes acceptat ; sed constat quod ipsa non errat : ergo vere fiunt. Probatio minoris ; ita dictum est Petro, Lucae 22, 32 : Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua : constat quod hoc dictum.est Petro in persona Ecclesiae ; sed Christus exauditus est in omnibus pro sua reverentia : ergo et in isto. Et si hoc, Ecclesia universalis non decipitur nec errat
Item, II ad Corinthios 2, 10 : Nam et ego, si quid vobis donavi, in persona Christi, Glossa : Ac si Christus condonasset. Sed, si Christus vere condonat, vere est condonatum : ergo quod donavit Apostolus vere condonatum et relaxatum fuit. Sed non est minoris potestatis Summus Pontifex quam Paulus : ergo etc.
Item Augustinus, in libro De poenitentia : Credendum est quod omnes orationes Ecclesiae et eleemosynae et opera iustitiae succurrant recognoscenti mortem suam ad conversionem. Si ergo opera Ecclesiae valent, ergo bona satisfactoria, quae sunt in ecclesiastica unitate, valent ad satisfaciendum. Ergo videtur quod ille, ad quem spectat haec distribuere, possit peccatores iuvare et ita satisfactionem minuere ac per hoc condonare et relaxare.
Item, Christus condonavit multis, non solum culpam, sed etiam poenam, ut patet in muliere adultera ; sed Deus plenitudinem potestatis reliquit in Ecclesia : ergo et potestat m relaxandi et condonandi.

Contra :

Isaiae 40, 2 : Dimissa est iniquitas illius, suscepit de manu Domini duplicia. Ergo videtur quod poena ad perfectam remissionem sit duplicanda, non relaxanda.
Item, super illud II ad Timotheum 2, 13 : Negare se ipsum non potest, Glossa : Quod faceret, si dicta sua non impleret. Ergo necesse est quod Dominus dicta sua impleat ; sed ipse praedixit Deuteronomii 25, 2 : Secundum mensuram delicti erit et plagarum modus : ergo necesse est ita puniri sicut et peccator meruit : ergo non potest aliquid relaxari.
Item, ratione videtur : Facere dignos fructus poenitentiae est in divino praecepto, a quo non potest quisquam homo purus absolvere : sed dignos fructus facere est secundum magnitudinem sceleris magnifice satisfacere : ergo videtur quod non licet alicui de Ecclesia de illo minuere : ergo nec relaxationem aliquam facere vel percipere.
Item, inferior non potest absolvere a poena ad quam ligat superior ; sed Deus, remittendo culpam, ligat ad aliquotam poenam temporalem : ergo videtur quod nullus homo possit de illa aliquid dimittere : ergo etc.

Respondeo : Dicendum quod relaxationes fiunt et fieri possunt, sed qualiter possint fieri, diversimode nobis insinuant diversi.

Quidam enim, distinguentes forum Dei et forum Ecclesiae, dixerunt huiusmodi relaxationes non fieri nec intelligi quantum ad forum Dei, sed quantum ad forum Ecclesiae. Hoc autem sic intelligunt : Sacri canones pro mortalibus peccatis graves et diuturnas poenitentias taxant, ut pro uno mortali septennium vel amplius, secundum quod gravius est ; quae poena adeo gravis est, quod vix aut nunquam posset quis facere et pauci invenirentur qui vellent. Ideo constituerunt rectores Ecclesiae poenitentias secundum arbitrium imponi et de residuo relaxationes constituerunt fieri : quod et facere potuerunt, quoniam constitutio humana erat, et in humana constitutione potest homo dispensare et temperare ; quae dispensatio quaedam relaxatio non indebite appellatur.

Sed tamen ista opinio, etsi relaxationes videatur ponere, verius interimit, quia, si relaxant ita quod Deus non relaxat, potius deceptio quam relaxatio vera iudicanda est, et potius crudelitas quam pietas dici potest, dum minuendo hic poenitentiam, in futuro ad graviora trahit supplicia.

Ideo aliter dicendum quod relaxatio illa non solum valet in foro Ecclesiae, verum etiam in fora Dei, qui Deus habet pro condonato quod sic condonatur.

Modus autem intelligendi qualiter fieri possit, talis est. Praesupponendum est quod bonum obtinemus ex triplici merito, scilicet ex merito proprio et ex merito capitis et ex merito ecclesiasticae unitatis. Et quod ita sit, in se manifestum est, quia quilibet meretur sibi per gratiam quam habet ; quod Christus meruerit nobis, nemo dubitat nisi qui fide caret ; quod Ecclesia mereatur nobis, et eius merita, patet per verbum Augustini praedictum et per illud quod ipse subiungit : Nemo potest digne poenitere, quem non sustineat unitas Ecclesiae. Verbum istud est verbum Augustini, in libro De Poenitentia.

Per hunc modum, sicut meritum obtinendi bonum est triplex, sic meritum liberandi a malo ; meritum scilicet proprium, et hoc est meritum nostrae contritionis ; et per hoc meremur liberari a poena aeterna, ita quod simul sunt haec duo, sicut in angelis gratia et gloria

Secundo modo meritum Christi ; et hoc operatur in sacramentis et potestate clavium ; et per hoc remittitur pars poenae.

Tertio modo est meritum unitatis ecclesiasticae, et per illud adhuc fit remissio. Et sic secundum triplex meritum triplex fit poenae condonatio, ut sic currat misericordia cum iustitia ; et in qualibet est commutatio maioris in minus. Unde poena aeterna primo mutatur in temporalem in remissione culpae ; secondo temporalis magna et supra vires in poenam competentem viribus commutatur in sacerdotis absolutione ; tertio vero commutatur poena, ad quam tenetur iudicio Ecclesiae, adhuc in minorem in relaxatione, et pro alio residuo merita Ecclesiae satisfaciunt ita quod in nullo praeiudicatur iustitiae.

[Ad obiecta] :

1-2. Ad illud ergo quod obicitur, quod duplicatur poena et quod iuxta mensuram delicti debet esse et plagarum modus, dicendum quod - sicut tactum fuit supra, quando agebatur de Baptismo, quod peccatum nostrum satis punitum fuit quando : Christus pro nobis poenam subiit et suam pro nobis poenam exposuit et nostram fecit - nos sufficienter iudicamur puniri, sive quantum ad duplicitatem in anima et in carne, sive quantum ad mensuram acerbitatis poenae ; similiter intelligendum in proposito, quod poenalitates quae sunt in Ecclesia et quae sunt supererogationis, pro eo cui fit relaxatio subveniunt, ut Deus reputet sibi satisfactum.

Ad illud quod obicitur, quod tenetur ad faciendum dignos fructus poenitentiae, dicendum quod facere dignos fructus poenitentiae est dupliciter, scilicet vere et interpretative. Et ille dicitur dignos fructus poenitentiae facere, qui non solum, per se ipsum, sed etiam per suffragium alienum habet sufficiens pretium ad solvendum debitum.
Ad illud quod obicitur, quod inferior non absolvit ab eo ad quod ligat superior, dicendum quod non absolvit omnino condonando, sed pro eo solvendo de ecclesiastico thesauro.

Vel potest dici quod inferior potest absolvere ab eo ad quod ligat superior, si ad hoc data est sibi auctoritas a superiori, sicut patet ; et talis auctoritas a Christo data est rectoribus Ecclesiae.

QUAESTIO III.

A quo possit relaxatio satisfactionis fieri.

Tertio quaeritur, a quo possit relaxatio fieri.

Et videtur quod a quolibet sacerdote :

Quia relaxationes fiunt ex vi clavium ; et omnis sacerdos claves habet : ergo videtur quod. omnis sacerdos possit relaxationes facere. Si tu dicas quod non est ex vi clavium, sed ex thesauro Ecclesiae, sed quilibet sacerdos habet thesaurum suae parochiae sicut episcopus suae provinciae : ergo etc.
Item, qui praesunt collegiis habent caves ad solvendum et ligandum in utroque foro et habent thesaurum supererogationum, sicut praelati religionum : ergo videtur quod ipsi possint.
Item, videtur quod quilibet homo, quia quilibet liberae conditionis est dominus bonorum et meritorum suorum. Ergo potest merita sua alteri concedere ; et dum illi concedit, eius poenitentia minuitur et relaxatur : ergo videtur quod quilibet hoc possit.
Item, bona spirituatia sunt maioris communicationis quam temporalia ; sed, si aliquid datur alicui, ex quo plene datur, ille potest illud concedere alii : ergo videtur pari ratione, immo fortiori, quod cui datae sunt relaxationes, ille potest eas dare alteri.

Contra :

Plus est facere indulgentias quam imponere poenitentias ; sed poenitentias imponere non potest nisi solus sacerdos : ergo indulgentias dare non potest nisi sit sacerdos.
Item, nemo scit utrum plura habeat merita quam sibi sufficiant, immo. nescit se habere merita sufficientia. Ergo nullus de proprio potest relaxare aliquid de poena, conferendo aliquam ex eis indulgentiam ; ergo non spectat indulgentias facere nisi ad praelatos Ecclesiae.
Item, maius est indulgentias concedere quam excommunicare vel Ecclesiae reconciliare ; sed primum est praelatorum tantum, sicut prius probatum est : ergo multo fortius indulgentias facere.

Quaeritur igitur : cum unus episcopus non possit alienos subditos absolvere nec ligare, nec in foro poenitentiali nec in foro iudiciali, unde est quod potest indulgentias in aliena dioecesi facere, sicut videmus tota die fieri ?

Respondeo : Dicendum quod sicut in praecedenti problemate tactum est, relaxationes sive indulgentiae fiunt de meritis supererogationis quae sunt in Ecclesia, quae quidem sunt sicut thesaurus spiritualis eius. Haec autem merita supererogationis non omnium est dispensare, sed episcoporum tantum : et ideo relaxationes facere ad solos episcopos pertinet.

Ratio autem quare thesaurus Eeclesiae solis episcopis committitur dispensandus, est, quia Ecclesia thesaurum istum habet ex desponsatione sui cum Christo, qui est vir et eius sponsus et cui generat filios et filias, id est perfectos et imperfectos, ad quorum educationem Christus vult servari haec bona. Et quoniam in Lege tactum est quod qui recipit uxorem fratris sui, ut suscitet fratri suo defuncto, semen, debet succedere in bonis quae pertinent ad filiorum educationem, secundum quod innuitur Ruth 4, 5, illis solis competit iste thesaurus dispensandus qui sunt sponsi Ecclesiae. Tales autem sunt episcopi, qui sponsi sunt et habent vim generandi filios et fitias, id est perfectos et imperfectos, et inter hos Summus Pontifex, qui est totius universalis Ecclesiae sponsus et rector. Ideo omnes episcopi, qui habent prolem, possunt facere indulgentias, et Summus Pontifex praecipue inter omnes, quia ipsi competit totius spiritualis thesauri dispensatio, secundum quod curam habet de tota Ecclesia et omnibus eius filiis. Unde omnes sunt eius filii et ipse est pater omnium.

Concedendum igitur est quod indulgentias facere non tantum non conceditur laicis, sed nec etiam sacerdotibus nec praelatis inferioribus, ut abbatibus vel prioribus.

[Ad obiecta] :

Ad illud quod obicitur in contrarium, iam patet responsio, quia non est tota ratio virtutis indulgentias faciendi, scilicet clavis, sed requiritur potestas clavis cum iurisdictione et thesauri dispensandi auctoritate, quae ordinarie solis competit episcopis. Nam per commissionem quilibet sacerdos potest dare indulgentiam ex parte episcopi, sicut patet in simplicibus praedicatoribus.
Ad illud quod obicitur de illis qui praesunt collegiis, dicendum quod tales qui praesunt subditis aliquam auctoritatem habent bonorum sur collegii, non tamen respectu meriti Christi, quod dedit dispensandum Ecclesiae et eius sponsis ; ideo non habent auctoritatem plenariam respectu thesauri Ecclesiae, et ideo solum bona sui collegii possunt communicare ; non tamen possunt relaxare, quia ne sciunt utrum. superabundent, quia potestatem plenam super hoc non habent. Et voco largo modo plenam potestatem, prout dicit plenitudinem sufficientiae, per quem modum est in episcopis ad hunc actum, non prout dicit plenitudinem superexcellentiae ; sic enim est in solo Summo Pontifice, plenitudo scilicet potestatis et auctoritatis.

3-4. Ad illud quod obicitur, quod quilibet homo potest bona sua alteri concedere, dicendum quod relaxatio plus dicit quam. communicatio ; dicit enim quamdam auctoritatem, ratione cuius dicitur isti indulgentiam praestare ; et ideo, quamvis quilibet habens caritatem bona sua possit communicare, non tamen omnis potest relaxare, sed qui habet ad hoc concessam sibi auctoritatem.

Item, differt communicatio a relaxatione, quoniam relaxatio fit de praeteritis malis per merita Christi vel Ecclesiae quae praecesserunt ; communicatio autem proprie respicit futurum bonuni, non solum praeteritum. Et quamvis possit dare alicui quod iam non est datum nec determinatum alicui, sicut unam Missam quam cantat pro aliquo mortuo, tamen, si cantavit eam pro suis peccatis vel dedit alii, non potest sua auctoritate commutare. Hinc est quod qui recipit relaxationes pro se, non potest dare alteri ; quia, si Ecclesia solvit debitum suum apud Deum, non propter hoc dedit potestatem quod solveret ipse pro alio ; et si Deus dimisit isti debitum, non propter hoc potest iste dimittere alii quod Deo debetur.

Nec valet illud argumentum de communicatione materiali, quia aliquis omnino liber est in possidendo temporalia quicumque est liberae conditionis, et, si libere possidet, libere potest alteri dare ; qui autem servus est, non potest sine auctoritate domini ; omnia autem nostra sunt Christi et omnia merita spiritualia et nos sumus eius servi, et ideo non possumus in alterum transferre vel dare, nisi sit data auctoritas a Christo. Et sic patet sequens.

Ad illud quod quaeritur ultimo, utrum episcopus possit indulgentias facere in aliena dioecesi, dicunt aliqui quod, sicut potest ligare et solvere in aliena dioecesi ex consensu dioecesani, ita et relaxationem facere ; et ita duae virtutes concurrunt in unam, et tantum possunt, si sunt multi, quantum si unus solus.

Sed tunc non videtur esse aliud quam deceptio, si hoc esset.

Ideo dicendum quod, quia relaxatio dicit thesauri communicationem et ulterius auctoritatem, quod episcopus in aliena dioecesi potest communicare bona sua subditis alienis, bona, inquam, suae dioecesis, propriis autem subditis relaxare sive indulgere. Unde istae relaxationes propriis subditis verae sunt relaxationes, si contingat subditos pergere ad obtinendam indulgentiam quam ibi facit episcopus ; alienis vero potius sunt communicationes quam relaxationes - per quem modum abbates, priores, ministri communicant bona sui collegii - nisi forte hoc sit ex consensu et voluntate proprii episcopi. Et hoc dicitur De poenitentiis et remissionibus : Quod autem consuluisti, et infra : Cum a non suo iudice ligari nullus valeat vel absolvi, remissiones illis prodesse tantummodo arbitramur, quibus proprii iudices induiserunt.

QUAESTIO IV.

Utrum indulgentiae debeant fieri pro spirituali an pro corporali beneficio.

Quarto quaeritur, pro quo debeat relaxatio fieri, utrum scilicet pro spirituali an pro corporali beneficio.

Et quod pro temporalibus et corporalibus actibus fieri debeat vel etiam beneficiis, ostenditur :

Per communem usum Ecclesiae, ubi indulgentiae fiunt pro eleemosynis, peregrinationibus, visitationibus reliquiarum et huiusmodi.
Item, ratione videtur, quia huiusmodi relaxationes aliquo modo sacramentales sunt ; sed sacramenta attenduntur in rebus exterius gestis : ergo etc.
Item, istae relaxationes non sunt a culpa, sed a poena ; sed poena, si recte commutatur, commutatur in poenam ; sed absolutio fit a poena exteriori in carne, utpote a ieiuniis et consimilibus : ergo debet fieri commutatio.in poenam exteriorem : ergo pro tali commutatione fieri debent.
Item, si non pro opere exteriori, sed pro interiori, ergo, cum bona voluntas simul possit esse in aliquo respectu omnium relaxationum, quia perfectus omne bonum vult et sibi placet, videtur tunc quod quilibet iustus haberet omnes indulgentias ; quod non est conveniens dicere : tunc enim frustra homines laborarent.

Contra :

Indulgentia sive relaxatio dicit beneficium spirituale ; sed quicumque dat spirituale pro temporali committit simoniam : ergo videtur quod in omnibus relaxationibus sit simonia, si fiunt pro exterioribus obsequiis vel eleemosynis.
Item, maior est misericordia spiritualis quam corporalis ; unde maius est alicui parcere quam hospitio colligere vel eleemosynam dare : ergo facit magis hominem dignum remissione : ergo potius pro illo opere deberet fieri relaxatio.
Item, in maiore ruina et periculosiori est Ecclesia in qua est schisma, quam ecclesia cuius parietes minantur ruinam. Ergo magis indiget talis Ecclesia muniri quam alia : si ergo relaxationes debito modo fiunt pro ecclesia materiali reparanda, ut qui iuvat habeat indulgentiam, videtur multo fortius indulgentia debere dari pro spirituali ruina reparanda, ut qui orat ut Deus det ei concordiam, indulgentiam habeat.
Item, maioris perfectionis et plus Deo acceptum est religionem intrare quam crucem accipere. Ergo potius deberet dominus Papa indulgentiam dare intrantibus religionem quam euntibus ultra mare.

Iuxta hoc quaeritur : si aliquis accipit crucem et habet votum et voluntatem perfectam eundi ultra mare, utrum habeat remissionem omnium peccatorum. Quodsi sic, tunc indulgentia fit pro sola voluntate, et ita pro re spirituali ; si vero non, tunc Ecclesia non videtur esse conformis Deo, qui votum et bonam voluntatem, si plena est et non deficiat, quantum in se est reputat pro facto.

Respondeo : Dicendum quod sicut videmus in politicis et communitatibus humanis, quod thesaurus reipublicae propter duo maxime consuevit proferri et communicari exterius ; sic in spiritualibus intelligendum. Profertur namque thesaurus extra ad dispergendum propter gloriam principis, sicut faciunt reges curiates, sicut fecit Assuerus, Esther 1, 4 ; alio modo propter utilitatem communitatis sive necessitatem, ut quando laeditur communitas, proferuntur stipendia et donativa militibus ut eant ad pugnam. Sic thesaurus Ecclesiae ab his qui habent dispensare, duplici ex causa debet distribui, scilicet propter gloriam principis et laudem ; et laus et honor Dei est in Sanctis suis, et Sancti honorantur in constructione basilicarum, visitatione basilicarum, commemoratione virtutum suarum, et idem fit in praedicationibus et sermonibus : ideo pro his omnibus indulgentiae recte fiunt. Communis autem utilitas est defensio Terrae Sanctae, defensio fidei, promotio studii et consimilia ; et ideo adhuc pro talibus debent fieri. Et quoniam haec consistunt in actibus exterioribus, ideo maxime pro actibus exterioribus debent fieri indulgentiae.

[Ad obiecta] :

Ad illud ergo quod obicitur, quod est simonia, quia datur spirituale pro temporali ; dicendum quod fasum est, immo maior poena commutatur in minorem et residuum solvit pastor Ecclesiae de gratia. Vel dicendum quod non dat indulgentiam pro eleemosyna exteriori considerans datum, sed fructum, videlicet quia ex radice bonae voluntatis procedit.
Ad illud quod obicitur, quod spiritualis eleemosyna maior est, dicendum quod in donatione indulgentiae non consideratur operis nobilitas, quia tunc magis deberet dari docentibus quam peregrinantibus ; sed consideratur hoc, quod illud opus sit merae voluntatis, non necessitatis, sit etiam quid taxabile, sit etiam aliquo modo poenale ; haec enim omnia considerat qui indulgentiam praestat.
Ad illud quod obicitur de ruina spirituali, dicendum quod, sicut tactum est, pro talibus tenetur homo orare. Praeterea, non est bonum talia publicare ; ruinam autem materialem ecclesiae publicare non dicit aliquod malum nec infamiam. Praeterea, magis potest homo sub venire ad relevandum inopiam Ecclesiae quam ad ponendum ibi concordiam, quia primum est opus humanum, secundum vero est opus divinum.
Ad illud quod obicitur de ingressu in religionem, dicendum quod sicut indulgentiae non debent dari indignis, ita nec debent dari nisi indigentibus ; veri autem religiosi, qui statum aggrediuntur perfectionis, potius spiritualia boa aliis largiuntur quam aliunde mendicent. Unde hic maxime verum. est quod dicitur Actuum 20, 35 : Beatius est magis dare quam accipere. In temporalibus autem non habet veritatem, nisi quando donans dat de proprio labore et accipiens accipit ex torpore.

Ad illud quod quaeritur de illo qui dat sola voluntate, dicendum quod secundum peritos non habet totam indulgentiam, quidquid isti vulgares praedicatores dicant ; tamen valet eis tam nobile propositum ad augmentum caritatis et per consequens contritionis, et ita ad remissionem poenae. Indulgentiae enim non intelliguntur dari pro sola voluntate, sed pro effectu ; unde qui habet voluntatem et effectum indulgentiam consequitur ; alius, qui habet voluntatem solam ex devotione habet meritum magnum, licet non omnimodum consequatur effectum.

QUAESTIO V.

Utrum relaxationes possint fieri existenti in purgatorio an solum viventi in hoc saeculo.

Quinto quaeritur, cui relaxationes possint fieri, et quaeritur, utrum existenti in purgatorio an solum viventi in hoc saeculo.

Et quod extendant se ad eos qui sunt in purgatorio, videtur :

Quia dicit Chrysostomus super illud Matthaei 16, 19 : Tibi dabo claves regni caelorum : Homini mortali caeli et terrae et omnium quae in eo sunt potestatem commisit Dominus et Ecclesiam validiorem caelo demonstravit. Ergo videtur quod Summus Pontifex habeat posse super eos qui sunt in purgatorio.
Item, suffragia Ecclesiae prosunt his qui sunt in purgatorio, sicut melius patebit infra, alio quin frustra oraret. Ecclesia pro mortuis ; sed indulgentiae sunt de nobilissimis suffragiis Ecclesiae : ergo etc.
Item, Petro commissa est clavis regni caelorum ; sed quamdiu quis est extra palatium indiget auxilio ostiarii sive deferentis clavem et in eius manu et potestate est : ergo, cum ille qui est in purgatorio adhuc habeat obstaculum, ut removeatur ab eo, indiget auxilio clavis. Sed illud auxilium confertur per indulgentias : ergo etc.
Item, Pater misericordiarum omnibus providit secundum ordinatissimam dispositionem et misericordissimam suam pietatem ; sed recta ordinatio caritatis, quae exigit ut unus possit ab alio adiuvari, hoc maxime exigit circa eum qui se iuvare non potest. Si ergo hominibus in hoc mundo, cum indigent auxilio, providit Deus auxilium per indulgentiam Ecclesiae conferendum, cum illi de purgatorio indigeant auxilio et se iuvare non possint, videtur quod indulgentiae eis factae maxime prosint et quod per hanc viam Deus eis maxime providere debuit.

Contra :

Matthaei 16, 19 dictum est Petro in potestatis collatione : Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis etc., et ibi collata est amplitudo potestatis ; sed determinatio fit per hoc quod dicit super terram : ergo non habet potestatem super illos qui sunt mortui, cum iam non supersint.
Item, Magister dicit in littera et accepit a Theodoro, in suo Poenitentiario, quod morientibus non est poenitentia imponenda, sed solum innotescenda. Ergo, si ligatio et relaxatio pari passu ambulant, quia simul data est potestas ligandi et solvendi, cum non possit poenitentiam imponere in morte, multo minus post mortem potest relaxationem facere.
Item, nullus potest alicui relaxationem facere, nisi pariter possit eum iudicare, sicut dicitur De poenitentiis et remissionibus, in decretali ; nullus enim potest iudicare nisi eum qui est de foro suo ; sed illi qui sunt in purgatorio non sunt de foro ecclesiastico : ergo etc.
Item, si posset indulgentias facere eis qui sunt in purgatorio, cum talibus maxime compatiendum sit, deberet Summus Pontifex totam ibi experiri suam potestatem, et ita facere quod statim evolarent ; ut quid ergo pro mortuis amplius oratur et laboratur, si Summus Pontifex potest eos tam de facili liberare ?

Respondeo : Dicendum quod, sicut ex praecedentibus colligitur, relaxatio sive indulgentiae duo dicit, scilicet thesauri ecclesiae communicationem, et cum hoc ad quamdam iudiciariam absolutionem, sicut expresse colligitur ex decretali illa De poenitentiis et remissionibus : Quod auteur contuluisti etc.

Dico igitur quod, quia bona et thesaurus Ecclesiae est in Summi Pontificis potestate, et illi qui sunt in purgatorio ratione caritatis idonei sunt spiritualia beneficia recipere, quod Papa potest eis bona Ecclesiae communicare.

Quantum autem ad auctoritatem iudicandi, cum illi iam exierint forum Ecclesiae et ecclesiasticum iudicium, videtur quod eis non possit fieri absolutio nisi per modum deprecationis, et ita, proprie loquendo, non fit eis relaxatio ; sed si large dicatur relaxatio cuiuscumque auxilii impensio et bonorum Ecclesiae communicatio, sic potest eis relaxatio fieri ; sed hoc non tenet modum iudicii, sed potius suffragii.

Amplius, relaxatio proprie dicta non tantum dicit iudiciariam absolutionem, verum etiam dicit aliquam commutationem in poenam aliquam voluntarie assumptam et cum devotione ; et hoc videmus in omnibus indulgentiis ; hoc autem non potest esse ad eos qui sunt in purgatorio, quia sunt extra statum illum in quo posset eis persuaderi alicuius poenae devota et voluntaria assumptio : et ideo non competit eis relaxatio nisi forte per medium sive per accidens. Si quis enim vellet crucem pro mortuo patre assumere, non est aliquatenus negandum, quodsi voluntas sit Summi Pontificis, quid indulgentia illi prosit.

Ad illud enim quod obicitur, quod potest, dicendum quod verum est per modum adiutorii et suffragii.

Tamen ad illud quod obicitur de potestate clavis, quod potest usque ad apedionem caeli, dicendum quod, si intelligatur per modum iudicii, non habet veritatem, nisi quantum ad eos qui sunt de Ecclesia militante ; si quantum ad adiutorium, sic quantum ad omnes bonos qui sunt extra caelum.

Unde nota quod quidam sunt de Ecclesia triumphante, et super tales non potest nec iudicando nec adiuvando ; quidam de militante, et super tales potest tam adiuvando quam iudicando ; quidam in statu medio, qui iam iudicati sunt et tamen miseri sunt, et super tales non potest iudicando, sed potest adiuvando, quia, dum viverent, meruerunt adiuvari.

Et sic patent obiecta ad primam partem.

Ad illud quod obicitur ad oppositum, quod non possit, propter hoc quod dicit super terram, dicendum quod illud intelligitur de iudiciaria potestate. Nihilominus tamen posset dici quod quodam modo super terram sunt, dum super teram hoc meruerunt.
Ad illud quod obicitur de absolutione et ligatione, potest responderi quod non est simile, quia pronior est Deus ad misericordiam, et ideo abundantiorem dedit potentiam ad miserendum.

Vel dicendum quod alius se potest in hac vita ligare, pro eo quod ex vinculo caritatis alius absolvitur.

Ad illud quod obicitur de relaxation, quod includit iudicium, respondendum quod ipse procedit prout relaxatio proprie dicitur ; et sic respicit solos vivos.
Ad illud quod obicitur : quare non absolvit solo verbo omnes qui sunt in purgatorio ? dicendum quod, si Deus per se ipsum sic misretur ut semper velit timeri suam iustitiam, multo fortius Dei minister. Unde dispensatio bonorum Ecclesiae discrete et cum moderamine facienda est ; alioquin, nisi discrete fiat, Deus non acceptat ; et bona spiritualia non possunt dissipari nec contra divinam acceptationem distribui, quamvis possint bona temporalia non solum dispensari, verum etiam dissipari de facto, quamvis aliter dictet ius divinum esse faciendum.

Si quis autem contendat Vicarium Iesu Christi habere iudiciariam potestatem super eos qui sunt in purgatorio, non est ei multum improbe resistendum, dum tamen hoc dictet ratio vel auctoritas manifesta.

Quidquid enim loquamur disputantes vel etiam praedicantes, hoc sana fide tenendum est, quod Dominus Vicario suo plenitudinem potestatis contulit et tantam utique potestatem quanta debebat homini puro dari ; et hoc ad aedificationem corporis sui, quod est Ecclesia. Unde super hoc non iudicare, sed gratias plurimas Deo debemus agere.

QUAESTIO VI.

Utrum indulgentiae tantum valeant, quantum praedicatur.

Sexto et ultimo quaeritur, quantum valeant huiusmodi indulgentiae quae fiunt.

Et quod valeant tantum quantum praedicatur, videtur :

Quia Iob 13, 7 : Non indiget Deus nostro mendacio : ergo videtur quod Summus Pontifex in suis litteris mentiri non debeat. Si ergo verum dicit, tantam tribuit indulgentiam, quantam in suis litteris promittit.
Item, qui promittit aliquantam summam pecuniae alicui, tenetur ei, si est in solvendo ; sed Summus Pontifex et alii qui dant indulgentias promittunt aliquam partem poenitentiae relaxare : ergo, si potest, solvere tenetur. Quod autem possit, videtur per illud quod dicitur II ad Corinthios 2, 10 : Si quid donavi in persona Christi ; Glossa : Ac si Christus donasset ; sed Christus potuit totum condonare : ergo etc.
Item, aliquis episcopus potest aliquantam indulgentiam facere, esto quod viginti dierum vel quadraginta ; sed Summus Pontifex plus potest quam omnes episcopi, eo quod plenitudinem habet potestatis super omnes : ergo plus potest dare quam omnes : ergo videtur quod totum possit condonare : ergo, si totum, et per consequens quantamlibet partem.
Item, Summus Pontifex potest facere indulgentiam generalem unius diei : ergo centum millibus potest dare unum diem, ita quod cuilibet unum : ergo pari ratione uni potest dare quod divisim dat omnibus : ergo totum condonare : ergo tantum valent indulgentiae, quantum faciunt litterae pontificales.

Contra :

Si tantum valent indulgentiae quantum dicitur, ergo, cum multae et largae indulgentiae fiant, et merita sint adeo pauca nunc, quod vix potst homo sibi sufficer, videtur quod iam totus thesaurus Ecclesiae a longo tempore defecisset, et ita nulla indulgentia nunc valeret.
Item, si tantum valent quantum dicitur, sed in aliquibus indulgentiis pro adiutorio facto fabricae ecclesiae vel consimili indulgentiae partis tertiae poenitentiae promittuntur : ergo, si detur primo unus denarius et secundo secundus et tertio tertius, videtur quod ille qui mille peccata commisit pro tribus obolis vel denariis sit liberatus ; quod non tantum falsum, sed etiam irrisione dignum iudicat omnis anima recta.
Item, si tantum valent quantum dicitur ergo, si peccatori qui debet novem annos remittitur triennium, similiter illi qui debet triginta remittitur tertia pars, et ita decennium, videtur quod reportet commodum de malitia sua.
Item, si tantum valent quantum dicitur ergo me qui habitat iuxta ecclesiam, in qua est indulgentia unius anni, dum visitat ecclesiam, tantum habet quantum ille qui longe distat per decem dietas ; et dives offerens unum obolum tantum habet quantum una paupercula. Sed haec omnia sunt abusiones ; ergo non tantum valent indulgentiae quantum Ecclesia praedicat.

Respondeo : Dicendum quod communiter secundum doctores, ad hoc quod indulgentiae vel relaxationes aliquid valeant, exigitur duplex conditio ex parte donantis et duplex ex parte recipientis.

Ex parte dantis requiritur potentia, requiritur etiam honesta et rationabilis causa. Non enim credenda esset indulgentia alicuius valoris, si quis daret eam euntibus videre torneamenta.

Ex parte recipientis duplex, scilicet confessio cum vera, contritione et fides cum vera devotione, ut vere de peccatis sit poenitens et vere confidens quod pastoris indulgentia sibi valeat.

His praesuppositis, dixerunt aliqui huiusmodi indulgentias aliquid valere, sed nunquam tantum quantum promittitur ; sed aliquid valent modicum, secundum quod meretur fides et devotio. Praedicat tamen hoc, Ecclesia, ut filios suos bona quadam deceptione ad bonum alliciat, sicut mulier filio pomum promittit, quod postea non donat.

Sed istud Ecclesiae est derogare, dicendo eam sub specie quadam mentiri et opera inania et puerilia et iocosa esse quae facit ; quod abhorret mens recta.

Alii dixerunt quod simpliciter tantum valent quantum promittitur, quia non consideratur hic emptio, sed Ecclesiae largitas ; et aequa est hic conditio, quicumque sit ille qui se disponat. Unde sicut dives, mittens ad tabernam, tantum habet de vino quantum habet vetula paupercula : si par pretium mittat, sic in ecclesiastica volunt intelligi indulgentia.

Sed ista positio nimis videtur adhuc magnum forum facere de indulgentiis, ac per hoc potius facit ad vilificationem ipsarum quam ad laudem.

Tertii dixerunt quod, ad hoc quod vateant istae indulgentiae tantum quantum promittitur, necessario requiritur existimatio iusta. Iustam autem existimationem vocaverunt quando homo tantum eleemosynae facit pro Ecclesiae sublevatione quantum vellet dare ad hoc ut remitteretur tertia pars poenitentiae suae sive quantum deberet velte dare.

Sed certe, si ita esset, nulla in mundo eset relaxatio, sed solum commutatio, si quis inspiciat.

Possumus igitur dicere quod quantitas indulgentiae attenditur respectu poenae, secundum quod habet rationem pretii vel debiti solvendi, non ratione antidoti vel purgationis scoriae peccati, quam necesse est amoveri per propriam poenam, ut puta per contritionem vel alicuius poenae perpessionem. Haec autem quantitas mensuratur secundum rectum iudicium Summi Pontificis vel eius qui indulgentias facit. Ille autem qui dat indulgentias, cum eas tribuit, considerat causam, pro qua reputat eum dignum tanta gratia ; et secundum quod plus vel minus accedunt homines ad illam causam, plus vel minus participant de indulgentia ; ut verbi gratia stationes Romae institutae sunt, ubi sunt indulgentiae determinatae. Hoc instituerunt sancti Patres propter peregrinos qui veniebant de locis remotis ; nec existimaverunt dignum esse tanta gratia eum qui est natus iuxta ecclesiam, sicut eum qui longa venit via ; unde nec tantam recipit indulgentiam, sed aliquantam.

Concedo ergo quod indulgentiae, quantum est ex parte dantis, tantum valent quantum promittunt, sicut ostendunt primae rationes. Concedo nihilominus quod non cuilibet valent tantum nec aequaliter omnibus, sed secundum existimationem eius quam habuit vel habere debuit qui indulgentiam fecit ; quam non oportuit exprimere, quia omnes fideles debent illud in corde praesupponere, quod dona et miserationes Sancti Spiritus donentur cum aequo libramine. Nec hoc debet aliquem ab his retrahere, quia semper plus valent, si homo sit in caritate ; quam valeat obsequium vel aliud aliquid pro quo indulgentia conceditur vel donatur.

Et ex hoc patent omnia obiecta.

DUBIA CIRCA LITTERAM MAGISTRI

Dub. I.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram. Et primo de hoc quod dicit : Si vero non sufficit dolor interior simul cum poena iniuncta, addet Deus poenam. Videtur enim falsum, quia iste qui fecit poenitentiam iniunctam, fecit totum ad quod tenebatur : ergo, illa completa, est absolutus : ergo non debet amplius poenam reddere.

Item, sacerdos est arbiter inter peccatorem et Deum ; sed, si sacerdos iniungat peccatori poenitentiam maiorem, peccator tenetur stare eius iudicio, quamvis excedat : ergo, si Deus non revocat compromissum, si errat iniungendo minorem poenam debita, debet Deus esse contentus ; aut si aliter, videtur frangere pactum.

Item, ignorantia excusat, maxime quando est invincibilis ; sed scire quantum Deus exigat poenae pro culpa, nemo novit certitudinaliter, sed solum.per coniecturam : ergo in hoc standum est iudicio et arbitrio sacerdotis : ergo, si amplius non procedat, absolutus est.

Respondeo : Dicendum quod sacerdos virtute clavium habet potentiam relaxandi aliquid de poena, et hanc Deus nunquam exigit, sed solutum tantum reputat a quo sacerdos absolvit ; et quantum ad hoc simpliciter se committit in sacerdotis arbitrium, si non sit impedimentum a parte eius qui absolvitur. Quantum vero ad taxationem, non se committit nisi in arbitrium discreti, qui etiam discrete taxat, quia non decet Deum aliter facere ; et ideo, si sacerdos poenitentiam minorem condigna imponat, Dominus supplet quod deerat.

Quod obicitur, quod talis fecit totum ad quod tenebatur, verum est de tentione quae venit ex debito praecepti ; sed de tentione quae venit ex obligatione sive ex reatu peccati non est verum, quousque solverit poenam condignam.

Quod obicitur de arbitrio, iam patet, quia in solius discreti arbitrium se committit quantum ad taxationem poenae.

Quod obicitur de ignorantia, dicendum quod illa ignorantia excusat ut non peccet ; sed tamen non excusat ut satisfactionem perfectam faciat ; et ideo oportet adhuc perfici in foro Dei.

Dub. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit de latrone : Statim, ut conversus fuit, paradisum ingredi meruit. Videtur enim falsum, quia Michaeae 2, 13 dicitur : Ascendet iter pandens ante eos ; hoc intelligitur de Christo : ergo ante ascensionem Christi nullus intravit : ergo nec latro statim.

Respondeo : Aliqui ad hoc voluerunt dicere quod latro fuerit in paradiso terrestri cum Domino usque ad ascensionem, sed post ascensionem fuit in paradiso caelesti.

Sed tamen illud dubium est ; et ideo via alia eligenda est, secundum Augustinum, quod paradisus uno modo dicit statum fruitionis, alio modo dicit locum ad hoc aptum et idoneum. Et ille locus duplex est, secundum quod fruitio est duplex : quaedam per speculum et imperfecta, et tali competebat paradisus terrestris, quoniam locus est terrenus, tamen quietus et elevatus ; quaedam est fruitio plena, et haec est in patria, et huic competit locus supercaelestis. Quando ergo dicitur quod latro statim fuit in paradiso, intelligitur quantum ad statum, quia statim fuit in Dei visione, non quantum· ad locum.

Dub. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit Hieronymus, quod non satis praefigunt canones mensuram etc. ; quia Gregorius dicit, et abetur supra, distinctione decima sexta : Falsas poenitentias dicimus, quae non secundum auctoritatem sanctorum Patrum imponuntur. Ergo videtur quod omnes poenitentiae verae in canonibus Sanctorum comprehenduntur.

Respondeo : Dicendum quod. sicut est in scientiis practicis, quae versantur circa opera, quod sermo in particulari est incertus et dubius, sermo autem in universali certitudinem habet, sed cum applicatur ad singularia, incipit quodam modo habere incertitudinem, ut qui non considerat circumstantias particulares potius deviet quam se ipsum rectificet, sicut patet in medicina et scientia morali. Sic intelligendum est in proposito, quod canones instruunt in generali qualiter imponenda est poenitentia, sed descensum ad singularia relinquunt sacerdotibus discretis, qui considerent personarum circumstantias, attendentes ad canones sicut ad regulas directivas ; quia, si contra canones imponant, non recte imponunt. In canone autem determinatur poenitentia maxime quantum ad tempus, magis quam quantum ad modum quia modus ille certior est et communior. Unde generaliter pro peccato mortali praefigunt poenitentiam septennem : unde laicus, qui fornicatur, septem annis, presbyter decem, episcopus vero quindecim poeniteat, sicut habetur in diversis locis in decretis Patrum. Similiter de evomentibus eucharistiam propter gulam et ebrietatem, si sit laicus, quadraginta diebus poeniteat ; si clericus vel religiosus, septuaginta diebus ; si episcopus, nonaginta diebus ; hoc habetur De consecratione, distinctione 2. Ad has autem regulas aspiciendo debet unusquisque sacerdos inspicere quales poenitentias imponat, tum secundum gravitatem criminis, tum secundum diversas conditiones personarum.

Et nota hic quod pro peccato mortali septennis poenitentia praefigitur ; non solum propter temporis diuturnitatem, sed magis propter figuram et significationem. In Lege enim Maria separata fuit extra castra diebus septem ; Numerorum 12, 14 ; Maria significat poenitentem, unde Maria amarum mare interpretatur ; et in Threnis [2, 13] dicitur de viro poenitente : Magna est velut mare contritio tua. Haec poenituit septem diebus, sed nunc poenitet septem annis ; quod significatum est Ezechielis 4, 6 : Diem pro anno dedi tibi.

Si autem tu quaeras rationem huius, quare poenitentia est aggravata, cum Lex Nova sit lex misericordiae, dicendum quod maior ingratitudo est hic propter maiorem gratiam ; quia etiam maior contemptus est propter maiorem dignitatem Novae Legis, in qua sanguis Christi effusus est, ut firmum esset testamentum ; quia etiam gravius est peccatum propter statum peccantis, qui debet esse perfectior ; quia ulterius satisfactio in Lege Nova debet esse perfecta, ut in statum pristinum reducat.

Et quoniam sol in uno die non redit in idem punctum, sed in anno, ideo dies conversus est in annum. Rursus, quia perfectum est remedium in Lege Nova, ideo annus debuit multiplicari per septenarium propter septem pronitates domandas, propter septem dona Spiritus Sancti reacquirenda, propter septem dotes, tres scilicet animae et quatuor corporis obtinendas.

Et sic patet ratio quare canones sic instituerunt. Haec autem omnibus non est imponenda, sed tamen insinuanda, ut recognoscant quam gravis est culpa.

Dub. IV.

Item, quaeritur de hoc quod dicit, quod non est imponenda in articulo mortis poenitentia, sed innotescenda. Videtur enim male dicere, quia ad nihil valet scire quid et quantum debeat facere, nisi etiam faciat. Ergo, si non est imponenda ut faciat, non est innotescenda. Si dicas quod valet ad cogngscendam gravitatem peccati, contra : gravitas peccati considerata in fine ; maxime inducit in desperationem ; sed hoc maxime cavendum est in infirmis : ergo non debet tunc dici.

Respondeo : Dicendum quod poenitentia non est imponenda tali, de quo praesumitur quod moriatur, quia stultum esset aliquid imponere alicui quod non potest facere ; sed innotescenda est ad cognoscendam gravitatem peccati, ut doleat etingemiscat. Sed nihilominus manifestanda est divinae misericordiae abundantia, ut speret in Domino et confidat ; et sic manifestans poenitentiam non inducit in desperationem, sed magis in veram contritionem.

Dub. V.

Item, quaeritur de hoc quod dicit : Non debet presbyter reconciliare poenitentem, inconsulto episcopo. Videtur enim male dicere, quia ubi supernus iudex dictat faciendum, frustra quaeritur consilium humanum ; sed, cum presbyter videt peccatorem contritum, supernus iudex dicit peccatorem ilium conversum in iustum et esse reconciliatum : ergo statim sine consilio, sive sit in necessitate sive non, debet eum absolvere.

Respondeo : Dicendum quod dupliciter quaeritur consilium ab aliquo : aut propter instructionem, et tunc quaeritur consilium a sapiente quia sapiens, et hoc maxime quando casus emergit, ubi probabiliter potest dubitari. Alio modo quaeritur consilium et consulitur aliquis propter auctoritatis commissionem ; et sic inferior consulit superiorem, scilicet ut sciat eius voluntatem et per eius imperium et commissionem habeat potestatem. Hoc modo debet sacerdos in aliquibus casibus consulere episcopum, quia non potest per se ad illos extendere manum, cum habeat potestatem limitatam.

In quinque autem casibus debet sacerdos ad episcopum remittere vel eum consulere.

Primus est de poenitentia solemni, quae ab episcopo debet imponi et per eam poenitens reconciliari.

Secundus casus est de excommunicatis, quos aliquando non potest absolvere.

Tertius, ubicumque invenerit irregularitatem contractam ; propter illam enim debet remittere ad episcopum, ut, si potest, dispenset ; si non potest, cum litteris suis mittat ad Papam.

Quartus est de incendiariis.

Quintus, si sit consuetudo in aliquo episcopatu quod certa crimina ad episcopum deferantur, ut homicidium, sacrilegium et huiusmodi ; et iste casus est particularis, non universalis.

Dub. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit : Puellarum consecratio, consulto episcopo, per presbyterum fieri valet. Videtur male dicere, quia illae desponsantur Christo : ergo a solo episcopo est eis imponendus anulus.

Respondeo : Dicendum quod quantum est de iure communi, hoc licitum est solis episcopis, quia ipsi sunt sponsi qui debent Christo animas consecrare, secundum quod dicit Apostolus II ad Corinthios 11, 2 : Despondi vos uni vito virginem castam, et debent filios perfectos generare ; et ideo habent clavium potestatem in excellentia, et eis solis ista quae sunt excellentiae, sunt commissa. Unde hoc quod dicit Magister, locale solum fuit et nunc non habet locum nisi de viduis velandis, quibus potest sacerdos de consilio episcopi dare velum. Et pro tanto illud est intelligendum.

Distinctio XX — Livre IV — Bonaventure de Bagnoregio

Bonaventure de Bagnoregio - Livre IV