Sententia huius distinctionis XXXII in generali et speciali

 

 

[1] Hic oritur quaestio.

Superius determinavit Magister de propriis et appropriatis personarum ; hic vero inquirit qualiter personae divinae comparantur adinvicem secundum appropriata et propria.

Et dividitur in tres :

primo ostendit qualiter comparantur secundum proprium et appropriatum Spiritus Sancti ;

secundo qualiter secundum appropriatum Filii ;

tertio quomodo comparantur secundum utrumque simul, scilicet de uno per comparationem ad alterum.

 

Secunda ibi : Diligenter investigari oportet.

 

Tertia ibi : Praeterea diligenter notandum.

Prima istarum dividitur in duas :

Primo mouet dubitationem ;

secundo solvit.

 

Secunda ibi : Huic quaestioni.

 

Secunda pars principalis dividitur in tres secundum tres quaestiones quas movet et solvit.

Secunda ibi : Post hoc solet quaeri.

Tertia ibi : Post hoc a quibusdam.

 

Tertia vero principalis dividitur in duas :

primo movet dubitationem ;

secundo se a solutione excusat.

Secunda ibi : Difficile mihi fateor.

 

Haec est divisio et sententia lectionis in generali.

 

[2] In speciali vero sic procedit Magister.

Et quaerit primo utrum Pater et Filius dicantur diligere se Spiritu Sancto. Et videtur quod non, quia diligere et esse in divinis idem sunt ; si ergo Pater diligit se Spiritu Sancto, tunc videtur esse Spiritus Sanctus. Et respondet secundum Augustinum quod diligant se Spiritu Sancto.

Postea quaerit utrum Pater sit sapientia genita. Et respondet quod non, quia sicut non est per Filium, sic non est sapiens per ipsum, cum esse et sapere sint in Patre idem.

Postea quaerit utrum Filius sit sapiens sapientia genita. Et respondet per distinctionem quod sapientia potest considerari in habitudine principii efficientis, et sic est sensus quod sit ex sapientia genita, et hoc falsum est, imo est sapiens a sapientia ingenita, quae est Pater ; vel potest considerari in habitudine causae formalis, et sic est sensus quod sit sapiens per sapientiam genita formaliter, et hoc est verum.

Postea quaerit utrum sit una sapientia Patris et Filii. Et videtur quod non, quia alia est sapientia ingenita, alia genita, quarum tamen una dicitur Patris, alia Filii. Et respondet quod una est sapientia essentialis, sed notiones differunt, sicut dilectio non differt ab essentia realiter, sed per relationem.

Postea quqerit, cum Pater nullo modo sit sapiens per Filium, quomodo Pater diligat per Spiritum Sanctum.

Ultimo excusat se a solutione huius quaestionis et dicit hanc quaestionem difficilem esse ad soluendum, tamen sane intelligendum quod licet Pater diligat se Spiritu Sancto, tamen dilectione essentiali diligunt se Pater et Filius. Et in hoc terminatur etc.

 

 

Quaestio prima

 

Utrum Pater et Filius diligant se Spiritu Sancto

 

[1] Circa distinctionem istam quqeritur primo utrum Pater et Filius diligant se Spiritu Sancto.

Et videtur quod non, quia aut diligere sumitur essentialiter aut notionaliter ; sed non potest esse vera, si diligere sumatur essentialiter, quia eadem ratione haec esset vera « Pater intelligit Filio », quae tamen negatur ab Augustino ; nec prout sumitur notionaliter, quia eadem ratione haec esset vera « Pater generat se Filio », vel « Pater et Filius spirant se Spiritu Sancto », quod non dicimus ; quare nullo modo haec potest esse vera « Pater et Filius diligunt se Spiritu Sancto ».

 

[2] In contrarium est quod dicit Augustinus VI De Trinitate quod Spiritus Sanctus est quo genitus a generante diligitur genitoremque suum diligit.

 

[3] Et arguitur per rationem, quia in creaturis nullus diligit se vel alium nisi amore a se procedente ; ergo similiter in divinis ; sed in divinis Spiritus Sanctus est amor procedens ; quare etc.

 

[4] Responsio.

Ad evidentiam istarum propositionum « Pater diligit se et Filium et Spiritum Sanctum et nos Spiritu Sancto », et similiter « Quaelibet persona diligit se et alias personas et nos Spiritu Sancto », quia in omnibus est eadem difficultas, advertendum quod haec quaestiones non sunt de re, sed de modo loquendi. Circa quem sunt tres opiniones.

 

[5] Prima est quod omnes tales propositiones sunt falsae et retractatae ab Augustino in suo simili, quando scilicet retractavit istam « Pater est sapiens Filio vel Sapientia genita » ; sic enim se habet sapere Patris ad Filium, sicut diligere Patris ad Spiritum Sanctum.

 

[6] Sed istud non placet aliis, quia Augustinus ea quae retractavit expressit specialiter, et ipse non retractavit dicta aliorum, sed sua ; unde cum alii communiter utantur talibus locutionibus, praesumptuosum videtur simpliciter negare eas.

 

[7] Alii sunt qui dicunt omnes tales propositiones esse veras et proprias simpliciter. Ad cuius evidentiam considerandum est quod secundum istos diligere potest sumi essentialiter vel notionaliter. Si sumatur essentialiter, tunc omnes tales propositiones sunt falsae, quia diligere sic acceptum est idem quod esse, et ideo sicut haec est falsa « Pater est Spiritu Sancto », sic et ista « Pater diligit Spiritu Sancto ». Si vero diligere sumatur notionaliter, sic sunt vere, ut dictum est, et iste ablativus « Spiritu Sancto » constituitur in ratione effectus formalis sumendo large effectum pro omni producto et formam pro omni eo quod denominat aliquid ; sunt enim aliqui effectus qui denominant suum agens et ob hoc dicuntur formales ; quandocumque enim verbum importat de suo nomine actum et cum actu dat intelligere productum, tunc productum denominat ipsum agens, sicut florere non solum nominat actum, sed etiam includit productum, scilicet florem, et ideo potest dici quod arbor floret floribus, quamvis flores non sint forma arboris, sed quidam effectus ab arbore procedentes ; sed quando in nomine actus non includitur effectus, tunc effectus non denominat agens, sicut non bene dicitur « Arbor producit florem floribus ». Cum igitur diligere sumptum notionaliter non sit aliud quam spirare amorem et dicere non sit aliud quam producere verbum, sicut florere est producere florem, ideo sicut vere et proprie dicitur « Arbor floret floribus », sic vere et proprie potest dici quod Pater dicit se et alia Verbo, et quod Pater diligit se et alia Spiritu Sancto.

 

[8] Iste autem modus non placet aliis propter multa. Primum est quia diligere non potest plus sumi notionaliter quam intelligere ; sicut enim intelligere nominat operationem intellectus, ita diligere nominat operationem voluntatis ; sed intelligere nunquam sumitur notionaliter ; ergo nec diligere. Secundo, quia, sicut probatum fuit supra distinctione 6 quaestione 2, actus notionales quibus personae producuntur sunt actus naturae divinae, ut est fecunda, quam fecunditatem non habet ex hoc quod est intelligens et volens, sed praecedit utrumque ita quod est intelligere et velle nec sunt actus quibus personae producuntur nec supponuntur ab actibus productis ; propter quod nullus actus intellectus aut voluntatis potest esse notionalis, sed sunt secundum modum intelligendi posteriores actibus notionalibus et eliciuntur a personis iam constitutis per actus notionales, qui sunt merae naturales. Tertio, quia dato quod esset aliquod diligere notionale, adhuc nullo modo possent verificari tales propositiones, quia nullus actus notionalis reflectitur supra personam a qua est nec potest cadere super personam vel super quamcumque rem aliam quae per ipsum non constituitur. Cuius ratio est quia actus notionalis est actus productionis et ideo non tendit nisi in productum, et quia idem non producit seipsum, ideo actus notionalis non potest reflecti super personam a qua est nec cadere super aliquid quod per ipsum non producitur ; sed cum dico quod Pater diligit se vel Filium vel nos Spiritu Sancto, ibi denotatur actus cadere reflexive super Patrem a quo est vel cadere directe super Filium vel super nos quorum neutrum per actum dilectionis notionalis constituitur ; ergo nullo modo tales propositiones possunt esse verae, si diligere sumatur notionaliter.

 

[9] Sed ad hoc respondent quidam quod sunt quidam actus notionales qui sunt reflexivi, sed non omnes ; sunt enim, ut isti dicunt, in divinis quaedam reflexivae operationes, et non notionales, ut intelligere et velle, et istae dicunt transitum in aliquid, sed non transitum realem, sed rationis tantum ; quaedam autem sunt notionales, sed non reflexivae, sicut generare et spirare, et tales dicunt transitum realem in aliquod suppositum ; quaedam autem sunt quae dicunt transitum realem et transitum rationis simul, sicut dicere et diligere notionale ; dicere enim non solum respicit id quod actu dicendi producitur, sed etiam illud quod producto verbo repraesentatur. Unde dicere importat producendo verbum aliquid verbo repraesentare vel manifestare. Et similiter diligere notionale importat producendo amorem personalem in aliud quasi in amatum tendere, quorum alterum, scilicet producere, dicit transitum secundum rem, sed aliud, scilicet tendere in aliquid tanquam in repraesentatum vel in amatum dicit transitum secundum rationem ; et tales actus, cum includant utrumque transitum rei et rationis, ratione transitus realis sunt notionales, sed ratione transitus secundum rationem sunt reflexivi ; propter quod bene dicitur quod Pater dicit se Verbo et diligit se Spiritu Sancto.

 

[10] Istud autem non videtur bene dictum : primo, quia non est secundum se uerum ; secundo, quia ratio non est soluta ; tertio, quia contradicit alii dicto istorum. Quod non sit verum secundum se, patet, quia nullum pure notionale includit illud quod est commune omni personae ; sed habere respectum rationis ad aliquid tanquam repraesentatum vel manifestatum vel amatum est commune omni personae, sicut manifestare vel amare ; ergo non includitur in dicere vel in diligere sumptis pure notionaliter.

 

[11] Item ratio est insoluta, quia impossibile est actum notionalem non includere realem productionem, etiamsi cum productione includat aliquem respectum rationis ; ergo actus notionalis in nihil potest tendere nisi in productum, licet ad illud possit habere aliquem alium respectum, quia ille actus respectus, cum sit extra rationem actus notionalis, notionaliter tentus tenderet in illud. Adhuc si dicere et diligere sumpta notionaliter important transitum rei respectu personae et transitum rationis respectu alicuius alterius, tunc dicere et diligere sic sumpta non poterunt competere nisi illi personae quae transit in aliam rem et in aliquid ratione, et sic solus Pater diceret se et alia Verbo, quia solus producit Verbum et solus per Verbum a se productum habet rationem manifestantis vel repraesentantis se et alia ita quod haec duo copulative sumpta nulli nisi Patri conveniunt ; et similiter solus Pater et Filius diligerent se vel alia Spiritu Sancto, quia solus Pater cum Filio producit Spiritum Sanctum et per Spiritum Sanctum a se productum habet respectum ad se vel ad alia sub ratione amantis ita quod haec duo copulative sumpta nulli alii possunt convenire. Hoc autem non dicitur, imo ista conceditur « Filius et Spiritus Sanctus dicunt se vel alia Verbo » et ista « Spiritus Sanctus diligit se et alia Spiritu Sancto » ; ergo dicere et diligere non sumuntur notionaliter.

 

[12] Item istud dictum contradicit cuidam alii dicto eorum ; dicunt enim alibi, ut recitatum fuit supra distinctione 27 quaestione 2, quod dicere sumitur dupliciter : uno modo pro eo quod est producere Verbum, et sic est actus notionalis nec convenit nisi Patri et illi non respectu sui vel creaturae, sed tantum respectu Filii, et sic Pater dicit Verbum et non Verbo ; alio modo sumitur dicere pro eo quod est manifestare, et sic est actus essentialis et convenit cuilibet personae respectu sui et aliorum ; quaelibet enim persona manifestat se et alia ; ergo secundum hoc dicere notionale non importat nisi producere Verbum et non repraesentare vel manifestare aliquid, quia illud est simpliciter essentiale ; nunc autem ponitur quod dicere notionale importat repraesentare vel manifestare aliquid ratione cuius est actus reflexivus ; ergo est hic contradictio. Patet ergo quod nullus actus notionalis est reflexivus.

 

[13] Quod ergo dicitur quod quando in actu intelligitur productum, tunc productum denominat agens, ut arbor floret floribus, similiter videtur esse in proposito dicendum quod non est simile, quia non fit ibi reflexio nec transitus in aliud ; non enim dicitur quod arbor floret se vel aliquid aliud floribus ; hoc enim male diceretur. Hic autem dicitur quod Pater diligit se vel alia Spiritu Sancto, et ideo male, si diligere sumatur notionaliter. Sed deberet dici : « Pater diligit Spiritu Sancto », sicut dicitur « Arbor floret flore vel floribus ». Sed neque hoc potest dici, quia quod effectus subsistens denominet agentem, contingit solum in verbis intransitiuis, sicut est florere, quod passivum non habet ; unde bene dicitur « floret flore » ; in verbis autem transitivis non, licet includant productum sicut generare de suo nomine includit genitum et spirare spiritum vel spiratum, cui dicunt in divinis specialia producta, sicut florere includit florem, et tamen « generat genito » non bene dicitur, sed « generat genitum », nec « spirat spirato », sed « spirat Spiritum vel spiratum » transitive. Et causa huius differentiae est quia tale intransitivum includit productum, ut in ipso existens, et non solum ut ab ipso procedens ; florere enim non solum dicit producere, sed cum hoc habere in se florem productum, et ideo denominat ipsum producens in quo est, sed transitiva solum includunt productum, ut ab istis existens, et non ut in ipsis manens ; propter quod non denominant ipsum.

 

[14] Ideo dicendum est aliter quod omnes supra dictae propositiones sunt simpliciter falsae, si diligere sumatur notionaliter ; si vero sumatur essentialiter, sic sunt verae, licet sint improprie, et ideo exponendae. Primum patet, quia quandocumque aliquid sumptum cum determinatione praedicatur de aliquo, potest etiam praedicari de alio vel illo sumpto sine determinatione, nisi forte determinatio sit distrahens ; tunc enim non potest ; licet enim haec sit vera « Paulus homo mortuus », tamen non sequitur quod haec sit vera « Paulus est homo », quia esse mortuum est determinatio distrahens ; alioquin sequeretur bene. Si ergo haec esset vera « Pater diligit Filium Spiritu Sancto » sumendo diligere notionaliter, cum haec determinatio « Spiritu Sancto » non sit distrahens, sequeretur quod haec esset vera exclusa determinatione dicendo sic « Pater diligit Filium » sumendo diligere notionaliter, ut prius ; hoc autem est falsum, quia nullus actus notionalis est a Patre in Filium nisi generare ; quare etc. Idem dicendum est de omnibus propositionibus consimilibus.

 

[15] Secundum patet, scilicet quod sumendo diligere essentialiter omnes tales propositiones sunt verae, sed improprie, et ideo sunt exponendae, quia, ut dictum fuit supra distinctione 27, Verbum et Amor, licet de virtute et proprietate locutionis importent ipsos actus intellectus et voluntatis, tamen appropriantur personis, Verbum quidem Filio, Amor autem Spiritui Sancto. Cum ergo haec sit vera et propria « Pater diligit Filium, seipsum et nos amore essentiali », consequens est quod haec sit vera « Pater diligit Filium, seipsum et nos Spiritu Sancto », sed est impropria et ideo exponenda sic ut sit sensus : « Pater diligit Filium et nos Spiritu Sancto, idest amore essentiali, qui appropriatur Spiritui Sancto ». Similiter si dicere et Verbum sumantur essentialiter, haec est vera et propria « Pater dicit se et alia Verbo » ; si vero Verbum sumatur notionaliter pro Filio, sumpto semper dicere essentialiter, sic est haec vera per appropriationem tantum « Pater dicit se et omnia Verbo vel Filio, idest verbo essentiali, quod appropriatur Filio, vel verbo personali », et sub eodem sensu illa est concedenda « Pater est sapiens Filio », quia falsa est secundum proprietatem locutionis et sic negat eam Augustinus, est tamen vera per appropriationem, sicut aliae quae dictae sunt.

 

[16] Ad primum argumentum patet responsio. Ad autoritatem Augustini dicitur pro parte opposita, quia Spiritus Sanctus est Amor solum per appropriationem, non tamen per proprietatem.

 

[17] Ad aliud dicendum quod nullus diligit nisi amore a se procedente eo modo quo actus intelligitur procedere ab agente ; sed non oportet quod ille amor procedat ut aliquid productum per actum agendi qualitercumque sumptum ; et ideo proprie loquendo Pater diligit se et alia amore essentiali, qui procedit a Patre ut actus ab agente, non secundum distinctionem realem, sed rationis tantum ; et quia hic amor appropriatur Spiritui Sancto, ideo per appropriationem Pater dicitur diligere Spiritu Sancto secundum expositionem prius positam.

 

 

Quaestio secunda

 

Utrum Filius sit sapiens sapientia genita

 

 [1] Secundo quaeritur utrum Filius sit sapiens sapientia genita.

Et videtur quod non, quia eadem est sapientia Patris et Filii ; sed sapientia Patris non est genita, quia Pater nihil habet genitum ; ergo nec sapientia Filii est genita.

 

[2] Item nihil essentiale in divinis est genitum ; sed sapientia est aliquid essentiale ; ergo non est genita ; quare filius non est sapiens sapientia genita.

 

[3] In contrarium est quia Filius est sapiens per se ; sed ipse est sapientia genita ; quare etc.

 

[4] Item Hilarius dicit, et habitum fuit prius in littera distinctionis 5, quod Filius nihil habet nisi genitum vel natum ; sed Filius habet sapientiam qua dicitur sapiens ; ergo ipsa est genita vel nata.

 

[5] Responsio.

Dicitur hic communiter et bene quod iste ablativus notat quandam habitudinem ; potest ergo notare habitudinem principii efficientis, et sic est falsa, quia nihil genitum efficit sapientiam in Filio, et in eodem sensu posset concedi quod Filius est sapiens sapientia ingenita, quia Filius habet a Patre quod sit sapiens, Pater autem dicitur sapientia ingenita, sicut Filius dicitur sapientia genita ; vel potest ablatinus notare habitudinem principii formalis, sicut corpus dicitur coloratum albedine, et sic adhuc ista est falsa « Filius est sapiens sapientia genita », quia sapientia per quam Filius est formaliter sapiens est sapientia essentialis, quae non est genita, licet sit per generationem communicata, quia genitum proprie est illud quod per generationem producitur. Et sub hoc sensu posset adhuc concedi quod Filius sit sapiens sapientia ingenita, quia ingenitum aliquo modo potest convenire essentiae, et iste modus loquendi magis accedit ad proprietatem quam primus. Alio modo potest ablativus dicere habitudinem causae subiectivae seu materialis, sicut dicimus quod corpus est coloratum superficie vel superficies est colorata seipsa ; licet autem in divinis non sit proprie subiectum vel materia, tamen ponimus ibi personam vel hypostasim, quae secundum nostrum modum intelligendi se habet quasi subiective ad ea quae sibi attribuuntur, et sic licet videatur aliquibus quod haec possit concedi « Filius est sapiens sapientia genita, idest seipso, qui est sapientia genita », tamen est valde impropria, tum quia Filius non est sapientia genita proprie, licet sit sapientia et sic genitus, quia non convenit ei esse genitus, secundum quod est sapientia, tum quia ly « sapientia genita » videtur esse determinatio praedicati et non conditio, ut in isto sensu dicitur.

 

[6] Sic tamen procedit primum argumentum ad primam partem.

 

[7] Ad aliud dicendum quod Filius nihil habet nisi genitum, idest quod non acceperit per generationem, et non quod essentia vel essentialia sint genita, sed solum per generationem communicata.

 

[8] Alia argumenta bene probant quod formali praedicatione haec est falsa « Filius est sapiens sapientia genita », quod concedo.