TRACTATUS VICESIMUS SEXTUS

 

 

[DE LATRIA]

 

Dicto de illa specie iusticie qua tenemur superioribus nostris, scilicet Deo, prelatis, principibus, que species vocatur obedientia, dicendum est de illa specie iusticie qua tenemur honorare Deum, que grece vocatur latria vel latriosis, latine vero potest vocari religio, que est species iusticie. Ut dicit Tullius : Latria est cultus soli Deo debitus, et ei exibendus vel exibitus. Dulia est honor debitus creature.

 

In questione ista primo queritur quid sit latria.

Secundo de differentia latrie et dulie.

Tercio utrum idolatria sit latria.

Quarto quo honore htmoranda sit humanitas Christi et ipse Christus.

Quinto utrum aliquis potest sine peccato exhibere latriam alicui creature per ignoranciam.

Sexto de hoc quod dicitur in quarto Sententiarum, scilicet, quod si aliquis credat alicui heretico predicanti sub nomine Augustini vel Ieronimi, non dicitur credere heretico, sed Augustino vel Ieronimo.

Septimo de quantitate peccati illius quod dicitur idolatria.

 

 

Caput I

[Quid sit latria.]

 

Circa primum capitulum queritur utrum latria sit virtus.

Videtur quod sic, quoniam adorare Deum est motus meritorius, hoc constat ; ergo est motus virtutis ; sed non est motus nisi latrie ; ergo latria est virtus.

Item, preceptum est : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies ; ergo adorare Deum est in precepto ; similiter honorare patrem et matrem est in precepto, et non intelligitur tantum de patre carnali, immo etiam de spirituali ; ergo honorare Deum est in precepto, quoniam Deus est pater spiritualis ; sed solus motus virtutis est in precepto ; ergo adorare Deum est motus virtutis ; sed non est motus nisi latrie ; ergo latria est virtus.

Quod concedunt quidam, dicentes latriam non esse specialem virtutem, sed generalem ad fidem, spem, caritatem et sic de aliis ; et quod ita sit, probatur multis modis. Primo, quia credere prime veritati propter se et super omnia est honorare primam veritatem propter se et super omnia ; et huiusmodi honorare est motus fidei ; ergo motus fidei est motus latrie. Similiter motus spei est motus latrie, quoniam sperare primam largitatem propter se et super omnia est honorare primam largitatem propter se et super omnia. Similiter diligere primam bonitatem etc. Et ita motus cuiuslibet virtutis est motus latrie ; ergo latria est virtus generalis.

Item, super illud : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, dicit Glosa : Servi, servite, que est laterosis sive latrie ; ergo latria est idem quod servitus ; sed qualibet virtute servimus Deo ; ergo quelibet virtus est latria.

Item, honorare Deum motu latrie est preponere Deum omnibus, et hoc fit motu caritatis ; ergo caritas est latria ; et similiter alie virtutes ; ergo latria est generalis.

Si concedatur, probatur quod sit specialis virtus, quia credere prime veritati propter se et super omnia est motus alicuius specialis virtutis, scilicet fidei. Similiter sperare aliquid a prima largitate propter se et super omnia est motus alicuius specialis virtutis, scilicet spei. Similiter diligere etc. Similiter primam potentiam timere est motus alicuius specialis virtutis, scilicet timoris ; ergo honorare primam paternitatem propter se et super omnia est motus alicuius specialis virtutis. Eadem ratione debetur ei proprie honor patri, sicut Dominus dicit per Malachiam : Si ergo sum pater, [ubi] honor meus ? sed huiusmodi honorare non est motus nisi latrie ; ergo latria est specialis virtus.

Item, licet facere quod precipitur non est specialis motus alicuius virtutis, tamen velle facere quod precipitur, est specialis motus alicuius virtutis, scilicet obedientie. Eadem ratione, licet honorare Deum non sit specialis motus alicuius virtutis, tamen velle honorare Deum est specialis motus alicuius virtutis, non nisi latrie ; ergo latria habet specialem motum ; ergo est specialis virtus.

Item, si quelibet virtus est latria, ergo omne vicium est idolatrie per locum a contrariis ; ergo quilibet existens in mortali peccato est idolatr[a], sumpto idolatr[a] stricte ; et hoc falsum est manifeste, quoniam multi fideles sunt in mortali peccato, et tamen non sunt idolatre, cum sint fideles.

Forte dicet quod latria est specialis virtus, scilicet reverentia sive timor reverentie, sicut dicitur in principio Ecclesiastici : Timor Domini religio[si]tas.

 

Sed contra. Augustinus dicit quod sapientia est theosebia, et latria idem est quod theosebia ; ergo latria est sapientia, non ergo reverencia vel timor.

Item, omnis idolatra, in quantum idolatra, est infidelis ; ergo idolatria, in quantum idolatria, est idem quod infidelitas ; ergo latria, in quantum latria, est fides ; ergo non est reverencia vel timor.

Item, si latria idem est quod reverentia, cum reverentia moveatur anima in Deum immediate, latria immediate movetur in Deum ; sed omnis virtus, qua movetur immediate anima in Deum, est theologica ; ergo latria est virtus theologica ; non ergo sunt tantum tres virtutes theologice.

 

Solutio. Notandum quod latria proprie est confessio maiestatis divine, ut non solum appelletur maiestas divina magnitudo Dei, qua replet totum mundum, qua etiam reple[re]t infinitos mundos, si essent, sed etiam vocetur maiestas divina summa eius bonitas, summa potentia, summum dominium, et sic de aliis ; et est ita professio triplex, scilicet corde, ore, opere. Corde profitemur divinam maiestatem per fidem et sapientiam, credendo Deum esse summum potentem, summum bonum, et sic de aliis. Ore profitemur divinam maiestatem, orando Deum ut fontem omnium bonorum operum. Opere profitemur sacrificando, genulect[e]ndo et consimilibus. Unde latria comprehendit quinque, scilicet fidem, sapientiam, reverenciam, sacrificium, orationem. Et per hoc patet quod latria non est specialis virtus, nec est generalis ad omnes virtutes, sic enim omne vicium esset idolatria, sed est species virtutis, habens sub se multas species. Unde ad omnes predictas obiectiones, per quarum quasdam probatur latria esse generalis virtus ad omnes alias virtutes, per alias probatur esse specialis, respondendum est.

 

Ad primo obiectum dicimus quod hec est falsa : credere prime veritati propter se et super omnia est honorare primam veritatem etc., secundum quod honorare est motus latrie. Similiter hec est falsa : diligere primam bonitatem propter se et super omnia est honorare primam bonitatem etc., prout honorare est motus latrie, quoniam huiusmodi honorare idem est quod profiteri sive protestari Deum, Deum esse summum bonum et huiusmodi protestari non est diligere Deum super omnia, nec etiam consequens ad ipsum, quoniam, si aliquis diligit aliquid super omnia, non propter hoc protestatur illud esse summum bonum, sicut avarus diligit pecuniam super omnia, non tamen profitetur pecuniam esse summum bonum. Patet igitur quod honorare, prout est motus latrie, non est idem quod credere vel diligere. Et sic solvitur predicta obiectio per interemptionem.

Ad secundo obiectum dicimus quod qualibet virtute servimus Deo, sed non servitute que est latriosis sive latria, quoniam non qualibet virtute profitemur maiestatem divinam, sicut dictum est.

Ad tercio obiectum dicimus quod honorare Deum, prout est motus latrie, non est idem quod preponere Deum omnibus, sed huiusmodi preponere sequitur ad huiusmodi honorare ; solvendum est igitur per interemptionem.

 

Solute sunt igitur obiectiones per quas ostendebatur quod quelibet virtus esset latria ; nunc solvende sunt ille obiectiones per quas ostendebatur quod latria esset specialis virtus.

Ad primo obiectum dicimus quod hec argumentatio non valet : credere prime veritati propter se et super omnia est motus specialis virtutis, scilicet fidei, similiter sperare etc., similiter diligere etc., similiter timere etc., ergo eadem ratione honorare primam paternitatem etc. ; nec est ibi locus a simili, quoniam honorare, quod est motus latrie, non se habet solum ad primam paternitatem, sed etiam ad primam bonitatem et primum dominium ; unde sicut Dominus dixit : Si ego sum pater, ubi est honor meus ?, ita potuit dicere : si ego Dominus, ubi est honor meus ? ; unde prima paternitas non est proprius finis huiusmodi actus, sed prima prima veritas finis proprius motus fidei.

Ad secundo obiectum dicimus quod non est simile, quod inducitur pro simili, quoniam facere quod precipitur non est coartatum circa aliquam virtutem vel etiam generaliter circa aliquam virtutem, quia excedit metas virtutum, quia potest precipi indifferens, sicut Dominus precepit Ade, vel malum in genere, sicut Dominus precepit Abrahe ; propter hoc ergo, quia hoc generale facere, quod precipitur, in hac ratione est quiddam citra quod consistit laus in se, si debite fiat, ideo velle illud est motus specialis virtutis ; sed honorare non excedit metas virtutum, tamen generale est ad quas[dam] virtutes ; ideo velle honorare similiter generale est ad easdem virtutes, secundum quod velle accipitur pro appetere vel desiderare, et respicit hoc verbum honorare pro motibus interioribus quibus proprie honoratur Deus ; sed si verbum volendi respiciat honorare in generali, ut teneatur pro motu singulari quo aliquis vult honorare Deum in speciali, tale velle est motus virtutis que habet generale imperium supra virtutes, scilicet fidei vel caritatis, quo aliquis proponit honorare Deum sive elegit per discretionem, ut per illud veniat ad summum bonum ; sed secundum quod velle accipitur pro appetere, caritatis est tantum desiderantis illud in ratione boni, consimili modo oportet dicere de eo quod est velle facere opera virtutis, vel velle facere opus iusticie, secundum quod velle cadit super tale, tale volitum generale, quod commune est, et tamen coartatum ad opera multarum virtutum, quoniam tale velle est illius virtutis que habet generale imperium super alias virtutes, scilicet fidei vel caritatis, ut dictum est.

Ad tercio obiectum patet solutio, quoniam non quelibet virtus est latria. Ad auctoritatem Tullii, quae dicit quod religio est species iusticie, et ita latria, que idem est quod religio, est specialis virtus, dicimus quod latria secundum catholicum plus comprehendit quam religio secundum philosophos, quoniam philosophi non attingunt fidem vel sapientiam donum, unde religio secundum ipsos non comprehendit nisi reverenciam, quam debemus Deo, et sacrificium et orationem ; et sic verum est quod religio est specialis virtus, non.tamen propter hoc latria est virtus specialis, quia plus comprehendit.

Ad illud quod obicitur, quod latria est reverencia, bene concedimus de latria quadam, sed non de omni ; et similiter latria est sapientia, sed non omnis latria ; unde ex indefinitis fit illa argumentatio ; de hac autem propositione : omnis idolatra, in quantum idolatra, est infidelis, dicimus quod duplex est, quoniam hec vox in quantum potest notare causam formalem, et sic falsa, non enim forma idolatre, scilicet idolatria, est forma infidelis, sed infidelitas, vel potest notan : quasi concomitanciam proprie dispositionis ad proprium subiectum, et sic vera ; sed ex hoc non sequitur quod idolatria sit infidelitas, sicut non sequitur : homo, in quantum homo, est risibilis, non tamen humanitas est risibilitas, vel sic : triangulus, in quantum triangulus, habet tres angulos equales duobus rectis, igitur triangulatio est habitus trianguli etc.

Ad ultimo obiectum dicimus quod hec est falsa : anima reverencia immediate movetur in Deum, non enim anima per reverenciam movetur in Deum, sed pocius a Deo, est enim reverencia resilicio ab altitudine Dei in propriam parvitatem, sicut in Apocalypsi dicitur : Procidebant vigenti quatuor seniores ante sedentem in throno ; dicimus ergo quod latria non est virtus theologica, nec per illam movemur immediate in Deum, ad minus secundum quatuor primas species. Utrum autem oratione moveamur in Deum immediate determinabitur, quando de oratione dicetur.

 

Dictum est quod fides est latria, et sapientia est latria ; sed contra. Sicut caritas se habet ad opera bona exteriora, sic fides et sapientia ad exteriores dictiones veritatis ; sed caritas non facit bona opera exteriora, nisi mediante alia virtute ; ergo fides et sapientia non faciunt dictiones exteriores veritatis, nisi mediante alia virtute ; sed professio exterior maiestatis divine est exterior dictio veritatis ; ergo fides et sapientia non faciunt profiteri exterius maiestatem divinam, nisi mediante alia virtute ; et illa alia virtus est latria ; ergo fides non est latria ; si militer nec sapientia est latria.

Item, profiteri exterius maiestatem divina, cum hoc sit instruere proximum, opus est misericordie ; non ergo fidei vel sapientie ; est autem opus latrie ; ergo fides non est latria, nec sapientia est latria.

 

Solutio. Duplex est latria, scilicet interior et exterior. Fides et sapientia sunt latria interior et non exterior. Unde bene concedimus quod fides et sapientia non faciunt profiteri exterius maiestatem divinam, nisi mediante alia virtute, scilicet latria exteriori. Et ex hoc non sequitur : ergo sapientia non est latria ; sed sequitur : ergo sapientia non est latria exterior. Consistit autem latria exterior in professione exteriori summe potentie, summi dominii, summe bonitatis et sic de aliis, sicut cantat Ecclesia : Laudamus te, et hoc est commune ad laudem exteriorem et interiorem, benedicimus te, id est bona dicimus de te, adoramus te, id est humiliando nos altitudini tue oramus te, glorificamus te, id est profitemur te esse fontem omnium bonorum. Et hec latria exterior alia est quam latria interior, quoniam habet suam propria difficultatem et suas circumstancias proprias, non enim semper ubique profitenda est exterius divina maiestas, neque semper et ubique predicanda est, quoniam, ut dicit Salomon, est tempus loquendi etc.

Sed adhuc potest videri alicui quod latria non sit specialis virtus, quoniam diligcre Deum super omnia est honorare Deum, et idem videtur de omnibus motibus aliarum virtutum ; ergo honorare Deum commune est ad omnes motus omnium virtutum, et excedit, quia extendit se ad opera consilii, que non sunt de necessitate motus virtutum ; ergo per predicta latria non est specialis virtus.

Ad hoc solvendum est per interemptionem prime, quia hec est falsa proprie loquendo : diligere Deum super omnia est de necessitate honorare Deum, sicut hec est falsa proprie loquendo : magister verberans discipulum dicit ipsum esse subiectum sibi, non enim proprie loquendo dicit, sed solo ipso facto ostendit ita esse, similiter diligens Deum super omnia non proprie confitetur vel honorat Deum, sed ipso facto ostendit Deum esse honorandum.

 

 

Caput II

Utrum idem sit Iatria et dulia.

 

Circa secundum capitulum queritur utrum idem sit latria et dulia.

Videtur quod sic, quoniam idem est amor Dei et proximi, sumpto amore pro habitu ; ergo a simili idem est honor, sumpto honore pro habitu, quo honoratur Deus et quo honoratur proximus ; sed honor, quo honoratur Deus, est latria, honor, quo honoratur proximus, est dulia ; ergo idem est latria et dulia.

Item, quia in proximo non diligitur nisi Deus aut similitudo Dei, propter hoc eadem est dilectio qua diligitur Deus et proximus ; ergo eadem ratione quia in proximo non honoratur nisi Deus vel similitudo Dei propter hoc idem debet esse honor quo honoratur Deus et quo honoratur proximus ; ergo ut prius.

Item, flectimus genua ante crucifixum et flectimus genua ante prelatum, et eadem est genuflexio saltem in specie ; sed illa genuflexio est honor quo honoratur Deus et quo honoratur prelatus ; ergo idem est honor in specie quo honoratur Deus et quo honoratur prelatus ; ergo idem est latria et dulia.

 

Solutio. Ad primum dicimus quod non est simile ; et hoc est, quia virtus aut est voluntas aut non sine voluntate, unde cum idem sit volitum proprie in amore Dei et proximi, scilicet Deus, eadem est dilectio Dei et proximi ; sed in honore Dei et proximi non est idem proprie honoratum, quoniam in honore proximi proprie honoratur proximus, qui est imago dei, licet honoretur propter Deum ; sed in honore Dei honoratur Deus propter se ipsum ; et ideo non est idem honor quo honoratur Deus et proximus propter Deum ; sed, ut dicit Augustinus, in proximo non diligitur nisi Deus, id est non desid[er]atur ; patet igitur quod non est simile, quia diligere Deum non est nisi summum bonum velle [Deo, diligere] proximum est summum bonum velle proximo, unde idem est volitum in dilectione.

Ad secundum dicimus quod hec est falsa : Quia in proximo non diligitur nisi Deus vel similitudo Dei, propter hoc eadem est dilectio etc., non enim hec est ratio, sed quia in proximo diligitur tantum Deus, propter hoc eadem est dilectio etc., sed aliter est in honore, quia in proximo ho­ noratur similitudo Dei.

Ad tercium dicimus quod hec argumentatio non valet : eadem est genuflexio etc., ergo idem est honor quo honoratur Deus et quo honoratur proximus, et est fallacia accidentis, quoniam iste terminus honor supponit genuflexionem in comparatione ad finem, et quia alio fine honoratur Deus, alio proximus, propter hoc conclusio est falsa, et sunt addita quasi diversa antecedentia, scilicet diversi fines.

Instancia. Idem est es quod prius, sed es statua ; ergo eadem est statua que prius.

Vel potest dici quod idem est honor quo honoratur Deus et quo honoratur proximus in essentia, diversus autem est relatione.

Sed adhuc probatur quod idem est honor quo honoratur Deus et quo honoratur proximus sive homo, quia illa genuflexio, que fit ante Deum, eadem est in specie cum illa que fit ante prelatum, quoniam utraque voluntaria ; ergo eadem actio voluntaria est utrobique ; ergo eadem voluntas, idem enim est volitum, scilicet genuflexio, cum igitur eadem sit voluntas ; virtus autem aut est voluntas, aut non sine voluntate ; ergo eadem debet esse Virtus ibi, ex qua procedit ista genuflexio ; et sic idem est latria et dulia.

Ad hoc dicimus quod hec argumentatio non valet : eadem est ibi voluntas ; ergo eadem virtus, et hoc est, quia natura virtutis non est ad agere volitum, quoniam ad hoc sufficit potentia, sed est ad facile agere et bene agere, unde natura virtutis est ad vestiendum actionem voluntariam debitis circumstanciis, quia hoc adverbium bene importat debitas circumstacias, unde cum alie circumstancie sunt in genuflexione qua honoratur Deus, et alie in genuflexione qua honoratur homo, alia virtus est latria quam dulia.

 

 

Caput III

Utrum idolatria sit latria.

 

Circa tercium capitulum queritur utrum idolatria sit Iatria.

Videtur per predicta quod sic, quoniam idolatra iste flectit genua ante idolum penitus eadem intentione qua catholicus flectit genua ante Deum, quoniam intendit impetrare ab idolo bona temporalia et spiritualia, sicut catholicus a Deo ; ergo eadem est genuflexio et eadem circumstancia ; ergo idem honor in specie exhibetur Deo et idolo ; ergo prima.

Item, idolatria est cultus Deo debitus idolo exhibitus ; ergo idolatria est cultus Deo debitus ; sed omnis cultus Deo debitus est latria ; ergo idolatria est Iatria.

Item, idolatria est idoli latria ; et idoli Iatria est latria ; ergo idolatria est latria.

 

Solutio. Ad primum dicimus quod in genuflexione, que fit ante Deum, et in ea, que fit ante idolum, sunt alique circumstancie eedem, sed non omnes, sicut enim in datione elemosine videndum est cui dandum, et est quedam circumstancia, hec scilicet cui dandum, si[c] in honore, qui est a latria, videndum est cui exhibendus est honor ille ; et h[e]c circumstancia est in honore exhibendo Deo, et non in honore exhibendo idolo ; unde non sunt eadem circumstancie penitus hic inde ; unde idolatria non est latria.

Ad secundum dicimus quod hec argumentatio non valet, licet videtur esse sillogistica : omnis cultus Deo debitus est latria, et idolatria est cultus Deo debitus, ergo idolatria est latria, quia in maiori propositione iste terminus cultus Deo debitus, tenetur pro individualibus cultibus [qui] Deo debe[n]tur ; sed in minori non tenetur pro individualibus nec pro eisdem in numero, est pro eisdem in specie, est enim sensus : idolatria est cultus Deo debitus, id est cultus cui similis debetur Deo ; quia ergo diformiter sumitur medium, unde non valet argumentatio, et est fallacia accidentis.

Ad tercium obiectum dicimus quod non omnis interpretatio convertitur cum suo interpretato, ut patet hic : Trinitas est trium unitas, et Pater est trium unitas, non tamen est trinitas, similiter in proposito est.

 

 

Caput IV

De honore qui est exhibendus excellentibus creaturis.

 

Circa capitulum quartum queritur de honore qui est exhibendus excellentibus creaturis, scilicet humanitati Christi et angelis.

Et primo de honore, qui exhibendus est angelis.

Secundo, qua adoratione sit adoranda caro Christi.

 

 

Questio I

[De honore qui exhibendus est angelis.]

 

Legitur in Apocalipsi, ultimo, quod Iohannes voluit adorare angelum, et angelus dixit ei : Vide, ne feceris. Conservus enim tuus sum et fratrum tuorum.

Set obicitur. Aut Iohannes voluit adorare angelum latria aut dulia. Si latria, ergo peccabat mortaliter ; si dulia, sed hoc erat bonum, ergo et meritorium Iohanni, dicit enim auctoritas quod nemo arcendus est vel prohibendus a bono, sed pocius promovendus in illo ; ergo angelus non debuit prohibere Iohannem, ne ipsum adoraret ; ergo peccavit prohibendo.

Item, Gregorius : Quando extranei eramus a Deo, extraneos nos inputabant angeli ; sed quando recognovimus regem nostrum, recognoverunt nos angeli concives suos ; et timet angelus adorari ab humana natura quam videt in Deo sublimatam.

 

Sed queritur quo timore timet : aut timore pene, aut timore separationis, aut timore reverencie. Non pene vel separationis, quoniam angelus bene scit se non posse separari a Deo [nec posse separari a deo] nec posse sentire penam. [Si] timore reverencie, hoc falsum est, quia reverencia proprie est resilitio ab altitudine Dei vel alicuius maioris se in propriam parvitatem ; sed cum humana natura non sit maior angelica natura ; ergo ibi non est huiusmodi resilitio ; ergo nec reverencia ; ergo neque timor reverencie.

Si dicit quod propter hoc est ibi reverencia, quia angelus profitetur dignitatem humane nature, dicendo : Conservus tuus sum, sed huiusmodi professio non est timor ; ergo hec est falsa : angelus timet adorari etc.

 

 Solutio. Ad primum dicimus quod Iohannes voluit adorare angelum dulia, et bene et meritorie. Nec dicimus quod angelus prohibuit ipsum, quia forte non habebat potestatem prohibendi illud Iohanni ; sed monuit ipsum ne adoraret se : et hoc fecit causa humilitatis : et in hoc non peccavit.

 Ad secundum potest solvi dupliciter, quia potest dici quod angelus timet adorari ab humana natura timore reverencie, et est ibi resilicio ab altitudine presumptionis, non que sit in angelo vel que esset, si permitte­ ret se adorari, sed que posset videri esse in ipso, si permitteret se adorari ; unde potest dici quod ibi estresilitio ab altitudine Dei, quia angelus videns Deum [humanatum] resilit ab altitudine Dei [humanati], et propter hoc timet adorari ab humana [natura].

 

 

Questio II

Quomodo adoranda est caro Christi.

 

Secundo capitulo queritur qua adoratione adoranda est caro Christi, utrum latria aut dulia.

Probatur quod latria, quia Iohannes Damascenus dicit : Unus est Christus Deo et homo, qui cum Patre et Spiritu Sancto adorandus est cum incontaminata carne sua ; sed Pater et Filius et Spiritus Sanctus non sunt adorandi nisi latria ; ergo Christus cum incontaminata carne sua adorandus est latria ; ergo incontaminata Christi caro adoranda est latria, et quod ita sit, ipse Iohannes Damascenus exprimit, dicens : Non dico illa adoratione qua adorantur creature, sed [qua] adoratur Deus ; ergo incontaminata caro Christi adoranda est illa adoratione qua adoratur Deus ; et ita adoranda est latria.

Item, ipse ponit ponit tale simile : Timeo tangere carbonem propter ignem unitum carboni ; ergo cum idem sit timor quo timeo tangere carbonem et ignem unitum ei, debet idem esse honor quo honorandum est Verbum et caro unita ei ; sed verbum adorandum est latria ;· ergo et caro Christi.

Item, Augustinus dicit quod periculum mortis incurrit quicumque regalem purpuram et diadema regale cum rege unita non adoraverit, et loquitur secundum consuetudinem quarumdam regionum, in quibus rex adoratur, quando habet circa se regalia insignia ; et constat quod eodem honore, quo honoratur rex, honoratur purpura et regale diadema ; ergo eadem ratione periculum mortis incurrit quicumque carnem Christi unitam filio Dei, que.est sicut regalia insignia, non adoraverit eodem honore quo honoratur vel adoratur filius Dei ; ergo caro Christi adoranda est latria.

Si concedatur, contra. Dominus loquens de sua propria carne, dicit in Evangelio : Spiritus est qui vivificat. Caro non prodest quicquam ; ergo non est adoranda latria.

Item, caro Christi est tantum creatura ; ergo non est adoranda latria.

 

Solutio. Super hoc sunt due opiniones, una dicit quod caro Christi est adoranda latria, alia dicit quod dulia ; sed iste due opiniones possunt reduci ad concordiam, ut illa, que dicit quod caro Christi est adoranda latria, loquatur per accidens, alia, que dicit quod dulia, loquatur per se. Concedimus enim quod caro Christi est adoranda [tantum] dulia per se, sed per accidens latria. Auctoritatem Damasceni sic exponimus : Christus cum Patre et Spiritu Sancto est adorandus cum incontaminata carne sua, id est Christus existens in non contaminata carne sua scilicet adorandus est cum Patre et Spiritus Sancto adoratione que est latria. Ex hoc non sequitur quod caro Christi sit adoranda latria nisi per accidens, scilicet, secundum quod unita est filio Dei.

 

Ad illud quod obicitur de carbone unito igni, dicimus quod bonum est simile, si ignis sumatur ibi ut substantia, quoniam, si timeo tangere carbonem propter ignem unitum carboni, proprie loquendo timeo tangere ignem ; similiter si adoro latria carnem Christi propter verbum unitum, proprie loquendo adoro latria Verbum et non carnem ; si autem carbo sit idem quod lignum ignitum, ut ignis sonet quasi in qualitatem ibi, tunc non est ibi ita expressum simile, sed is est sensus : timeo tangere carbonem, quia ignitus est, similiter adoro carnem Christi latria, quia divina est, et sic per accidens oportet loqui ; concedimus ergo quod loquendo per se caro Christi adoranda est dulia tantum. Sed notandum quod duplex est dulia : una que dicitur simplex dulia, qua adorantur homines, alia que dicitur iperdulia, qua adoratur caro Christi, et dicitur iperdulia quasi superior dulia, qua honoratur crux Christi, iperdulia vero, qua adoratur caro Christi, nichil aliud est quam professio quod caro Christi est causa redemptionis nostre, quoniam in ipsa et per ipsam redemit nos Christus, exponendo carnem suam passioni, et similiter profiteri quod ipsa est vivificatrix animarum nostrarum, quoniam caro Christi, in quantum in se est, confert gratiam aut auget prehabitam ei qui digne recipit Eucharistiam, similiter iperdulia, qua adoratur crux, nichil aliud est quam professio quod in ipsa operatus est salvator mundi salutem nostram, ideo dicimus ei : Salve, crux preciosa, que in corpore Christi dedicata es etc. ; et quoniam ista non possunt dici de alia creatura, propter hoc dicitur iperdulia huiusmodi professio de carne Christi et de cruce eiusdem.

 

 

Caput V

Utrum aliquis per ignorantiam sine peccato potest exhibere latriam creature.

 

Circa quintum capitulum queritur utrum aliquis per ignoranciam Sine peccato potest exhibere latriam creature. Ponatur quod alicui simplici apparet diabolus, transfiguratu[s] in figuram Christi cum maxima claritate et in aliis dispositionibus, per quas potest credi Christus, et dicat illi simplici : Ego sum Christus, et iste simplex credat ei et adoret eum latria. Queritur utrum peccat mortaliter.

 

Videtur quod sic, quia exhibet pure creature cultum soli Deo debitum ; ergo facit contra preceptum Dei ; ergo peccat mortaliter.

Item, si aliquis simplex credat fornicationem non esse peccatum mortale et fornicetur, peccat mortaliter fornicando, quia ignorans ignorabitur, hec habet Iocum maxime in hiis que sunt contra preceptum Dei ; eadem ratione, cum iste faciat contra preceptum Dei, licet ignoranter, peccat mortaliter.

Item, qui amat creaturam amore qui debetur soli Deo, peccat mortaliter, sicut ille qui diligit creaturam propter se et super omnia ; igitur qui honorat creaturam puram honore qui debetur soli Deo, peccat mortaliter ; ergo iste, qui adorat latria [diabolum], peccat mortaliter.

Item, si non peccat mortaliter et excusatur per ignoranciam, eadem ratione, si precipit ei diabolus sic transfiguratus quod immolet ei fillum suum, nec peccabit mortaliter immolando, quia excusabitur per ignoranciam eandem.

 

Sed contra. Iste interficit fillum suum sine precepto Dei, immo ad preceptum diaboli ; ergo peccat mortaliter adorando diabolum latria.

Si concedatur, probatur quod non peccat mortaliter, quia iste non intendit adorare nisi Christum, et non adorat nisi qucm intendit adorare ; ergo non adorat nisi Christum ; ergo non peccat.

Item, si aliquis det elemosinam histrioni, credens illum esse paupe­ rem, non peccat ; tamen peccatum est dare histrioni, sed excusatur pro ignorancia et iudicatur secundum intentionem ; unde non solum non peccat, sed etiam meretur ; ergo a simili iste simplex, adorando aliquem quem credit esse Christum, iudicandus est secundum intentionem ; et ideo non peccat.

 Item, Augustinus dicit quod, si aliquis cognoscit non suam, credens esse suam, adhibita diligentia quam potest et debet, non peccat ; ergo eadem ratione iste simplex, adorando ipsum quem credit esse Christum, cum adhibeat diligenciam quam potest et debet, non peccati.

Item, illa ignorantia est invicibilis, non enim iste simplex potest scire per se utrum iste sit Christus vel diabolus, sicut Dominus dicit ad Iob : Numquid revelabis faciem indumenti eius, id est diaboli, quasi diceret : non, sed ego ; sed ignorantia invincibilis a toto excusat ; ergo per talem ignorantiam invincibilem excusatur iste a peccato ; ergo non peccat.

Item, si sacerdos discretus offerret huic simplicem hostiam, dicens esse corpus Christi, iste crederet hoc esse corpus Christi sine peccato et in hac fide manducaret ; sed Augustinus dicit quod c nullus manducat corpus Christi, nisi prius adoret ; ergo iste adoraret simplicem hostiam, quam crederet esse corpus Christi, et sine peccato adoraret ; ergo eadem ratione iste non peccat, istum adorando, quem credit esse Christum.

 

Solutio. Latria non debet exhiberi nisi secundum regulam fidei ; unde mensurari debet secundum simbolum fidei, ut nullus adoretur latria, nisi habeat illas conditiones que sunt in symbolo, licet paternitatem, omnipotentiam et consimiles, et hoc est quod dicitur in Evangelio : Estote prudentes sicut serpentes, id est habeatis serp[ent]inam prudentiam, serpentes enim totum corpus reliquum exponunt, ut capud servetur illesum, similiter et nos capud, id est fidem, que debet regere omnes operationes nostras, debemus servare illesam ; cum igitur aliquis habeat discretionem spirituum, potest adorare aliquem determinate, qui ei apparet sicut Abrahe, qui tres vidit, et unum adoravit ; sed quando non habet discretionem spirituum et nescit de illo, qui apparet ei, [an] sit Christus, [non] debet [ad]orare ipsum determinate, sed sub hac conditione : si es[t] Christus, unde debet dicere : adora te, si es[t] Christus, vel debet dicere : adora te, sed non diabolum, sicut beatus Thomas dixit, quando fuit adductus ante diabolum : adora, sed non idolum, adora, sed non simulacrum ; si igitur iste simplex intendat actu adorare tantum Christum, non peccat, sed si intendat actu adorare istum qui ei apparet, peccat mortaliter.

Secundum hoc ad primo obiectum dicimus quod hec est falsa : iste non intendit adorare nisi Christum, immo intendit adorare istum.

Ad secundum obiectum de histrione dicimus quod non est simile, quia non est simpliciter prohibitum dare histrioni, quoniam possum dare histrioni, quem scio esse histrionem, et meritorie, non quia histrio, sed quia indigens ; sed simpliciter prahibitum est exhibere latriam pure creature ; unde non est simile, quia non est simpliciter prahibitum dare histrioni, sed tantum in quantum histrio.

Ad tercio obiectum dicimus quod non est simile, quoniam in concubitu aliene sufficit adhibere diligentiam, que solet adhiberi a maritis, et secundum diversas consuetudines diversa diligencia est adhibenda ; sed in exhibitione latrie non est nisi unica diligencia, scilicet diligencia so fidei, et illam non adhibet iste, sicut patet per predicta.

Ad quartum dicimus quod ignorantia illa invicibilis est isti, quantum in se est, sed vincibilis est quantum ad auxillum Dei, quoniam si iste facit quod in se est, Dominus docebit ipsum.

Vel potest dici quod invincibilis est quantum ad discretionem, sed vincibilis quantum ad evasionem, quoniam potest evadere sic : adora te, si tu es Christus.

Ad ultimum dicimus et solvimus per interemptionem, quoniam iste non debet impliciter credere corpus Christi esse sub hac forma, sed debet credere corpus Christi esse sub hac forma, si recte facta est consecratio, potest etiam decipi sacerdos, qui porrigit simplicem hostiam, credens ibi esse corpus Christi ; unde non debet iste credere sub hac forma esse corpus Christi, nisi sub conditione predicta.

 

 

Caput VI

Utrum si aliquis credat alicui heretico predicanti.

 

Circa sextum capitulum queritur de hoc, quod [dicitur], in quarto Sententiarum, quod si aliquis credat alicui heretico predicanti sub nomine Augustini vel Ieronimi, non dicitur credere heretico, sed Augustino vel Ieronimo ; ergo eadem ratione, si aliquis adoret diabolum transfiguratum in specie Christi et dicentem se esse Christum, non debet dici adorare diabolum sed Christum ; ergo non peccat adorando diabolum sic transfiguratum et sic asserentem ; et dictum est quod peccat.

Ad hoc dicunt fere omnes quod auctoritas illa intelligenda est uno casu, scilicet quando hereticus deceptus predicat verum quod credidit esse contra Ecclesiam, sicut si predicaret Fillum esse equalem Patri, credens hoc esse contra Ecclesiam, in hoc casu, si quis credat heretico predicanti sub nomine Augustini, non peccat.

 

Sed contra. Ponatur quod hereticus predicet aliquid de Deo et iste, cui predicat, consentit ei et asserit illud quod hereticus predicat, quod tamen non est certum ei nec per synderesim, que non dictat nisi verum, neque per fidem, neque per Sacram Scripturam. Videtur quod sic consenciens, sive vero sive falso consentiet, peccet mortaliter, quoniam asserit aliquid de Deo, quod non est ei certum nec per synderesim, nec per fidem, nec per Sacram Scripturam ; ergo presumit de Deo, quoniam nichil est asserere de Deo tantum humana auctoritate ; ergo peccat mortaliter, sive verum predicet hereticus sive falsum, et sive predicet contra Ecclesiam sive non ; ergo non in predicto casu vera est illa auctoritas, nisi illud, quod predicat hereticus, certum sit aliquo casu trium predictorum modorum ; nec etiam falsa est omni alio casu, si illud, quod predicatur, sit certum aliquo trium predictorum modorum.

 

Item, ponatur quod Christus apparet isti sub specie Christi et dicat se esse Christum et iste credat et adoret ipsum. Queritur utrum peccet.

Videtur quod non, quoniam adorat istum tantum adoratione illa que debetur Christo ; ergo non peccat adorando.

Contra. Ponatur quod alii appareat diabolus in specie Christi penitus sub omnibus eisdem signis sub quibus apparet Christus, et dicat diabolus se esse Christum, et ille credat, et adorat ipsum. Constat quod ipse peccat mortaliter adorando diabolum, quia ignorat eum, qui apparet ei, esse Christum, quoniam illum esse Christum est falsum, peccat autem, quia non adhibet diligentiam quam potest et debet, quia in peccato, ubi est ignorantia facti, iudicandum est peccatum secundum intentionem et diligenciam, immo negligenciam. Similiter iste, cui apparet Christus, ignorat istum esse Christum, quia signa non certiftcant ipsum, quia sub omnibus eisdem signis apparet diabolus alii ; ergo cum ille non certificatur per illa signa nec iste per eadem signa, ergo isti duo com­ municant in ignorantia, nec iste, qui adorat Christum, adhibet maiorem diligenciam quam ille qui adhorat diabolum. Sit ita quod cum equales sint diligentie vel potius neglitentie, equaliter peccant, quoniam peccata, ubi est ignorantia facti, iudicantur secundum negligentiam et intensionem ; sed unus peccat mortaliter ; ergo et reliquus.

Si dicit quod veritas excusat istum qui adorat Christum, probetur quod non, quoniam si sint duo quorum unus cognoscat suam, alius non suam, et neuter adhibet diligentiam [quam] potest et debet ad sciendum an sit sua, peccant equaliter, nec excusatur qui cognoscit suam ; ergo so eadem ratione isti quo, quorum unus adorat Christum, alius diabolum, peccant equaliter.

Si concedatur, contra : Unus est idolatra in facto suo, alius non ; ergo non equaliter peccant in illis factis.

Ad evidentiam solutionis istorum notandum quod quinque sunt vie in quibus aliquid asseritur de Deo. Prima est per synderesim, synderesis enim dictat quod unus est Deus, retributor bonorum et punitor malorum. Secunda via est per fidem, quia per fidem asserimus Deum esse trinum et unum, et multa alia. Tercia est via per Sacram Scripturam, quando creditur quod Sacra Scriptura a Deo sit, et propter hoc de Deo asserimus quod in Sacra Scriptura traditum habemus. Quarta via est per fantasiam, id est per rationes probabiles naturales per quas asserimus aliquid de Deo ; et ille quandoque sunt vere, quandoque taise, non enim se habet semper in Deo sicut in naturalibus ; propter hoc via ista dicitur per fantasiam, quia fantasia quandoque est vera, quandoque falsa. Quinta via est per exteriorem predicationem vel per miracula, quoniam per predicationem, quam audivimus, asserimus aliquid de Deo. Sed quarta via et quinta similes sunt, quoniam non est eis innitendum nec consenciendum, nisi firmitatem, habeant vel a synderesi, vel a fide, vel a Sacra Scriptura, qui enim per naturales rationes asserit aliquid de Deo, quod non est ei certum nec per synderesim, nec per fidem, nec per Sacram Scripturam, peccat mortaliter, quia presumit humano ingenio tantum asserere aliquid de Deo. Presumptio est similiter, si per exteriorem predicationem asserit aliquid de Deo, quod non est certum ei per synderesim, nec per fidem, nec per Sacram Scripturam, peccat mortaliter, ibi habet locum, quod dicitur in Evangelio : Si cecus cecum ducat, ambo in foveam cadent, et illud Apostoli : Probate spiritus, si ex Deo sunt, et illud : Si quis vobis aliud predicaverit, anathema sit.

Ad primum ergo dicimus quod, si hereticus predicet aliquid de Deo, quod sit certum per synderesim vel per fidem etc., credendum est ei ; et in hoc casu intelligitur auctoritas illa. Aliter enim non est credendum.

Ad aliud vero quod obicitur de illo qui adorat Christum, dicimus quod positio impossibilis est, quoniam impossibile est quod Christus, qui est illuminator ordinum, alicui appareat, quin per illuminationem aliquam interiorem manifestet adventum suum. Sed si ita contingeret quod Christus appareret alicui precise sub eisdem signis sub quibus diabolus apparet, alii dicunt quod non deberet adorare ipsum simpliciter, sed sub conditione sic : si tu es Christus, adoro te, et, si adoret ipsum simpliciter, peccaret mortaliter. Nec valet hec argumentatio : iste est idolatra in facto suo, ille non ; [non] ergo peccant equaliter, sicut ista non valet : nec actio est adulterium, illa est simplex fornicatio ; ergo non sunt equalia peccata, et patet instancia in duobus, quorum uterque intendit cognoscere alienam coniugatam, et alter cognoscat alienam coniungatam reliquus autem solutam.

 

 Set contra predicta obicitur. Ponatur quod simplex laicus, qui nec fidem formatam nec fidem informem habet, nec unquam aliquid novit de Deo, audiat prelatum suum predicantem equalitatem Personarum, et credat predicationi prelati sui asserendo equalitatem personarum, que tamen non est ei certa nec per synderesim, nec per fidem, nec per Sacram Scripturam. Videtur quod non peccet, quia Dominus dicit in Evangelio : Que dicunt, facile ; ergo iste tenetur facere quod suus prelatus dicit ; ergo et credere, Dominus enim dicit : Si non venissem et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent.

Item, minores Iudei, qui Legem non noverant, tenebantur credere Christo predicanti illis ; similiter gentiles tenebantur credere predicationis Apostolorum ; ergo pari ratione iste simplex tenetur credere predicationibus sui prelati et credit ; ergo non peccat.

Contra. Asserit aliquid de Deo non per synderesim, non per fidem, non per Sacram Scripturam ; ergo peccat mortaliter secundum predicta.

Item, super illud ad Galatas : Communicat autem [h]is, qui cathezizatur verbo, ei, qui se cathezizat, [id est] in omnibus bonis, dicit Augustinus : Ut Lex sit dux eius, et non homo ; cum ergo Lex non ducat istum sed homo, quoniam innititur sensui hominis, peccat mortaliter.

Forte dicit quod veritas, que predicatur et cui ipse consentit, facit quod non peccat, contra : Ponatur quod nepos Abrahe, qui fuerit circumcisus, asseruerit quod Deus non fieret homo, et non peccaverit aliquo alio peccato, et sic decedat, constat quod dampnabitur, quoniam asseruit contrarium articulo fidei ; dampnetur ergo ; set possibile quod Christus non incarnaretur ; ponatur. Inde sic : Iste dampnatus est ; ergo necessarium est istum fuisse dampnatum ; ergo necessarium est istum peccasse, nonnisi quia presumpsit asserere aliquid de Deo auctoritate sua, licet illud quod asseruit fuerit verum ; ergo veritas non excusat istum a peccato ; ergo simpliciter nec istum simplicem in predicto casu excusabit veritas eius, quod asserit, quin peccet mortaliter, ergo peccat mortaliter.

 

Quod concedimus. Dicimus tamen quod tenetur credere prelato suo, sed non debet sequi sensum humanum, sed auctoritatem Dei, dicit enim Gregorius : Frustra laborat exterius lingua predicatoris, nisi operetur interius gratia salvatoris. Dicimus enim quod hec argumentation non valet : tenetur credere prelato et credit, ergo non peccat, et hoc ideo, quoniam non credit eo modo quod debet, quia sequitur sensum humanum et non auctoritatem Dei. Et est simile demonstratis Iudeis, qui ex cupiditate asportaverunt vasa Egiptiorum ; preceptum est istis, qui asportaverunt vasa Egyptiorum, et ipsi asportant, ergo non peccant ; non sequitur, quoniam ipsi asportant non eo modo quo debent, quoniam non erat eis preceptum quod ipsi asportarent ex cupiditate. Et ex hoc patet quod nullus tenebitur credere vel consentire antechristo, licet faciat miracula, quia miraculis non est assenciendum, sed utendum erit documento beati Iacobi, dicentis : Si quis indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter. Et ex hoc patet quod ille, qui adorat Christum negligenter, apparentem in eadem forma, in qua diabolus apparet transfiguratus, si adoret eum propter indicia, que videt in eo qui loquitur ei, peccat mortaliter, nisi habuerit discretionem spirituum, vel Christus, sicut semper quando solet apparere, aliquod certum indicium sui dederit adventus, quoniam non est possibile quod aliter appareat, sicut dictum est.

 

 

Caput VII

Sint hic duo, quorum unus adorat idolum, quod credit esse Deum etc.

 

Circa ultimum capitulum obicitur sic. Sint hic duo, quorum unus adorat idolum, quod credit esse Deum, alius contempnit adorare illud, licet credat ipsum esse Deum. Queritur utrum magis peccet.

Videtur quod primus, quia est idolatra, secundus non ; ergo primus magis peccat.

Item, Augustinus dicit quod idolatria est maximum peccatum, quo dimisso, omnia dimittuntur, quo retento, omnia retinentur ; primus igitur peccat maximo peccato, secundus non ; ergo primus magis peccat.

 

Contra. Primus peccat ex ignorantia et conscientia dictante quod debet adorare ; secundus ex contemptu peccat et contra conscientiam suam ; ergo secundus magis peccat quam primus.

Item, si aliquis honorem debitum regi exhiberet alicui de militibus regis, credens illum esse regem, alius vero eidem contempneret exhibere honorem regium, credens tamen quod ipse esset rex, constat quod factum secundi plus displiceret regi quam primi factum ; pari ratione plus displiceret contemptus illius qui credit creaturam Deum esse et contempnit adorare illam, quam adoratio illius qui adorat eam eadem credulitate ; ergo secundus magis peccat quam primus.

Item, videtur quod idolatria non sit peccatum, quia si aliquis honorem regium exhibeat alicui militi, de quo credit vehementer quod sit rex, non displicet regi, immo placet, quia reputat factum sibi ; ergo pari ratione, si quis honorem Deo debitum exhibeat creature, de qua credit vehementer quod sit Deus, non displicet Deo, immo placebit, quia quod fit tali creature, reputabit factum sibi ; sed hec est idolatria ; ergo idolatria placet Deo ; ergo non est peccatum.

 

Solutio. Dicimus in casu proposito quod secundus magis peccat, quia per contemptum peccat contra caritatem ; maius autem peccatum est, quod est directe contra caritatem, quam illud peccatum quod est directe contra fidem, quia caritas est magis coniuncta Deo quam fides, et magis delectamur in Deo per caritatem quam per fidem, licet fides generet caritatem. Per hoc patet quod hec argumentatio non valet : primus peccat peccato idolatrie, secundus non ; ergo primus magis peccat.

Ad aliud dicimus quod idolatria dicitur maximum peccatum, quia est periculosissimum, sicut dicitur : Gravissime pecca[s], quia ignoras, id est periculosissime. Et propter hoc, quia, sicut fides est origo aliarum virtutum, ita peccatum infidelitatis est quasi seminarium aliorum peccatorum, unde illo retento omnia retinentur, et, illo plenarie dimisso, omnia dimittuntur ; plenarie autem non dimittitur peccatum infidelitatis nisi per veram fidem que mundat corda ; et ita, peccato infidelitatis dimisso, plene omnia dimittuntur.

Ad hoc autem quod obicitur, quod videtur [quod videtur] quod idolatria non est peccatum, dicimus quod non est simile de honore regis et de honore Dei, quoniam honor regis terreni est eiusdem speciei specialissime cum honore exhibendo simplici militi, unde potest exhiberi simplici militi sine periculo ; sed honor debitus Deo est alterius speciei prorsus, quam sit honor creature debitus ; et propter hoc, si exhiberetur creature, displiceret Deo, qui pluries dicit in Isaia, XLII : Gloriam meam alteri non dabo, vult enim Dominus quod ei soli inhereamus per amorem et in eo solo delectemur ; et ita patet quod non est simile ; exhibere etiam latriam creature secundum se est peccatum, quoniam peccare est, spreto incommutabili bono, rebus commutabilibus adherere.