DISTINCTIO XXXVIII

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS TRICESIMAE OCTAVAE

 

 

Postquam de entitate et causa actionum malarum perscrutatus est Magister nunc inquisitionem inducit, a quo formaliter actiones bonitatem seu malitiam sortiantur, puta a fine. Et hac occasione tractat de hominis ultimo fine, ostendens quod ille sit Deus ; et item quod caritas sit finis omnium exercitiorum actuumque bonorum.id est actualis dilectio iuxta illud Apostoli : Finis praecepti est caritas. Deinde declarat, quod quamvis omnium sit unus ultimus finis, nihilo minus tam unius eiusdemque hominis quam hominum diversorum, diversi sunt fines subordinati ac speciales. Et pro ampliori declaratione contra hoc obicit, atque in unam reducit concordiam quae ab invicem dissonare videntur. Ultimo ponit distinctionem inter voluntatem, intentionem et finem.

 

 

QUAESTIO I

 

Hic quaeritur primo, Utrum omnium hominum bonorum sit unus ultimus finis, et quis sit ille.

 

Videtur quod non.

Primo, quia in littera dicitur, quod Deus est omnium finis ultimatus, et item quod caritas, et rursus quod beatitudo ; haec autem ab invicem realiter differunt.

Secundo, ultimus finis hominis est summa perfectio eius ; sed omnium bonorum non est una eademque perfectio, cum unus sit alio multum perfectior : ergo nec idem ultimus finis.

Tertio, videmus quod diversae nationes et sectae diversos sibi constituunt ultimos fines.

Quarto, interdum fertur quod ultimus finis hominis est visio Deitatis, interdum quod fruitio eius ; nec ista sunt unum, sed dotes diversae.

 

In contrarium est, quod omnium hominum est una natura specifica,ergo et unus ultimus finis. Nam supersapiens Deus ad eumdem finem

 

Ad hoc Thomas respondet :

Eodem ordine res referuntur in finem quo procedunt a causali principio, quoniam agens unusquisque ordinat suum effectum in aliquem finem. Hinc secundum ordinem agentium ordo est finium. In progressu autem rerum a principio invenitur unum rerum omnium primum principium, quod commune est omnium, sub quo sunt alia rerum principia propria, diversorum diversa. Sic in relatione rerum ad finem est unus omnium ultimus finis, fines vero proprii sunt diversorum diversi. Bonum quippe invenitur in rebus secundum duplicem ordinem, ut duodecimo Metaphysicae dicitur. Primo, secundum ordinem unius rei ad aliam : qui ordo est similis ordini quem una pars exercitus habet ad aliam, seu partes exercitus ejusdem ad invicem. Alius ordo est rerum ad ultimum finem, similis ordini exercitus ad regem seu principem. Cumque res referantur ad finem communem ultimum mediante proprio fine, ideo secundum diversitatem proprii finis efficitur diversa rerum relatio ad ultimum finem. Itaque, sicut rerum omnium est unus ultimus finis, videlicet Deus, ita et voluntatum omnium ultimus finis est Deus. Nihilo minus sunt alii proximi fines. Et si secundum illos fines servetur relatio debita voluntatis in ultimum finem, est recta voluntas ; si non, erit perversa. Debita autem relatio voluntatis ad ultimum finem salvatur secundum illum finem quo voluntas nata est ultimum finem participare, in quo ab aliis rebus distinguitur, quae ultimum finem alio modo participant. Porro finis quo voluntas nata est participare ultimum finem, utpote Deum, est beatitudo seu caritas : idcirco non solum Deus, sed etiam caritas finis est omnium voluntatum rectarum. Caritas vero non est omnium rerum, sed omnium voluntatum proprius finis, non obiectalis, sed formalis.

Haec Thomas in Scripto.

 

Insuper prima parte Summae, quaestione quadragesima quarta :

Omne (inquit) agens agit propter finem ; alioqui ex actione agentis non magis sequeretur hoc quam illud, nisi a casu. Idem autem est finis agentis et patientis, in quantum huiusmodi, sed aliter et aliter. Unum quippe et idem est quod agens intendit imprimere, et quod patiens intendit recipere. Denique quaedam simul agunt et patiuntur, sicut agentia imperfecta, quae et agendo intendunt aliquid acquirere. Quod Deo non convenit ; imo intendit suam perfectionem seu bonitatem communicare. Unaquaeque vero creatura intendit suam perfectionem adipisci seu consequi, quae est quaedam participata increatae perfectionis similitudo. Itaque omnia suo modo appetunt Deum ut finem, appetendo quodcumque bonum vel appetitu intellectuali, vel sensitivo aut naturali, qui caret cognitione : quoniam nihil sortitur rationem boni aut appetibilis, nisi secundum quod similitudinem Dei participat.

Haec Thomas in Summa.

 

At vero in Summa contra gentiles, tertio libro :

Omnia, ait, ordinantur in unum finem, qui est Deus. Cum enim nihil tendat in aliquid sicut in finem, nisi in quantum est bonum, ergo bonum est finis, et maximum bonum ultimus est omnium finis, sic tamen, quod rebus omnibus praeexsistit. Aliquis enim finis est, qui quamvis primatum habeat in causando atque movendo secundum quod est in intentione, est tamen posterior in essendo. Quod contingit in quolibet fine quem agens sua actione constituit, ut medicus sanitatem. Aliquis vero est finis, qui sicut praecedit in causando, ita in essendo : quemadmodum id quod aliquid suo actu aut motu intendit acquirere, ut ignis locum sursum. Deus vero est finis, sicut aliquid ab unaquaque re suo modo obtinendum.

De his per diversa capitula conscribit multa ibidem : imo et alibi, ut in prima secundae et super quartum.

 

Consonat Petrus :

Finis, dicens, est id ad quod voluntas principaliter convertitur, et est duplex, utpote : principalis, in quo quiescitur ; et finis sub fine, quo quiescitur. Finis in quo quiescitur, est bonum ultimate intentum ; finis autem quo in illo quiescitur, est operatio qua iungimur illi fini : sicut in eo qui magistrari appetit propter honorem, finis quo quiescit, est adeptio magisterii ; sed finis in quo quiescit, adeptio est honoris. Itaque caritas increata seu Deus est finis in quo quiescit mens bona, quoniam ultra non procedit intentio ; caritas vero creata, tam viae quam patriae, est finis quo quiescitur in summo obiecto ac ultimo fine. Sed caritate viae quiescitur quiete imperfecta, caritate vero patriae quiete perfecta.

Haec Petrus.

 

Concordat Richardus, addens quaedam communia, utpote, quod caritas tripliciter sumitur : primo, pro caritate increata ; secundo, pro actu caritatis creatae ; tertio, pro habitu. Atque ut actus, magis sortitur rationem felicitatis et finis ac finalis perfectionis. Felicitas namque est optima operatio potentiae optimse.

 

Insuper quaerit, an sicut omnium bonarum voluntatum est unus et idem ultimus finis, sic omnium voluntatum malarum sit idem ultimus finis. Ad quod tam ipse , quam Petrus respondent quod non. Voluntates enim perversae finem sibi constituunt in rebus variabilibus, imperfectis et vanis, in quarum nulla sufficientiam reperiunt. Ideo unus iniquus in isto, alter in illo statuit sibi finem, ut patet de superbis, avaris, lascivis. Iusti autem in summo bono totius bonitatis sufficientiam plenam inveniunt.

Haec illi.

 

Praeterea, circa haec Bonaventura :

Bonae (inquit) voluntatis unus solus est principalis finis. Ideo advertendum, quod plures fines statuere potest esse tripliciter : primo sic, quod sit finis sub fine, et propter finem ; secundo ita, quod unus sit finis principalis, alter non, nec etiam ad finem principalem actualiter referatur ; tertio sic, quod uterque sit finis principalis. Ut si quis intret ecclesiam ad percipiendum distributiones. Hoc namque facere potest tripliciter. Primo, ad decantandum horas ad laudem et gloriam Dei, atque ut ipsas distributiones pauperibus largiatur, aut in alios pios usus convertat. Secundo, potest ire ad ecclesiam, intendens Deo servire, pecuniamque acquirere, sic quod eam ad Deum non refert, nec tamen eam finem statuit principalem, quoniam ipsam non diligit propter se. Tertio, quis ad ecclesiam pergit duplicata intentione, ita quod vult Deo placere, pecuniam quoque adipisci, quam appetit ut avarus, ut augeat suum thesaurum, et delectetur in ea propter se. Primus horum modorum meritorius ac bonus est. Secundus vero modus statuendi duos fines, non est bonae voluntatis ; nec tamen sic ei repugnat formaliter, ut nequeat stare cum ea, quoniam non est nisi veniale peccatum. Hinc in libro Confessionum Augustinus loquitur Deo : Minus te amat qui aliquid tecum amat, quod non propter te amat. Tertius modus est peccatum mortale, duobusque dominis velle servire.

Haec Bonaventura.

 

Concordant his scripta Antisiodorensis et Alexandri.

 

Praeterea, Durandus videtur hic aliquid introducere speciale :

Omnium voluntatum bonarum atque malarum unus est finis in generali consideratus. Omnes etenim appetunt esse suo modo beati, carendo omni nocivo, et habendo omne proficuum secundum rationem communem.

Verumtamen, quia voluntas non dicitur simpliciter bona ex hoc quod appetit finem bonum in generali, sed solum secundum quid ; ideo responsio ista censetur invalida.

 

In his aliorum dicta satis virtualiter continentur. Verumtamen recitat Augustinus in libro de Trinitate, quod quidam poeta omnibus convocatis disseruit : Iam dicam vobis verbum in quo omnes concordatis, et dixit : Omnes vultis care vendere, et viliter emere. Verum ut Augustinus addit ibidem, non hoc tenet in omnibus, cum quidam sint adeo iusti, ut nec citra nec ultra iustum cupiant pretium.

 

 

QUAESTIO II

 

Secundo quaeritur, An voluntas sit bona ac commendabilis ex ordine suo ad bonum et commendabilem finem.

 

Videtur quod non.

Primo, quia si quis cum haeretica fornicetur ut trahat eam ad fidem catholicam, bonus est finis, et tamen actus est vitiosus. Similiter, si quis inimicum et persecutorem suum occidat quatenus eo occiso vivat quiete et pacem habeat, bonus est finis, sed actio pessima.

Secundo, aliquae actiones ex propria atque intrinseca ratione sunt bonae, non ex relatione ad extraneum aliquid. Sed finis est extra rem et extra formam ipsius, et differt a forma.

Tertio, eadem sunt principia essendi et distinguendi, secundum Philosophum. Finis autem est posterior re, et per agentem in ipso producitur : non ergo distinguit neque specificat actionem.

 

In oppositum sunt quae dicuntur in littera.

 

Ad hoc Bonaventura respondet :

Magister in littera recte dicit, asserendo caritatem esse finem omnis bonae ac laudabilis actionis. In hoc enim sequitur Apostolum, contestantem quod caritas est consummatio praecepti plenitudoque legis. Augustinus quoque in Enchiridio fassus est, quod ad caritatis impletionem ordinantur omnia divina praecepta, et tota Scriptura ; etiam evangelica consilia ad caritatis impletionem ordinantur perfectam.

In quaestionibus etiam circa textum effatur :

Cognitio beatitudinis est duplex, videlicet in universali et partieulari. Cognitio beatitudinis in universali omnibus innata est, sed cognitio eius in particulari, utpote in quo sit ponenda, non est omnibus cognita, imo per fidem iam nobis innotescit ; et quamvis per fidem non innotescat clare et plene, sed quasi speculando et a remotis, nihilo minus per fidem cognoseimus quod sit bonum perfectum in Dei visione ac fruitione consistens. Porro de voluntate nostra non sumus penitus certi, sed coniecturaliter tantum, an sit bona aut mala, cum ignoremus an simus in earitate, quae voluntatem absolute efficit bonam.

Haec Bonaventura.

 

Hinc Thomas :

Actus (inquit) voluntatis potest ferri in finem dupliciter. Primo immediate in ipsum finem, sicque actus voluntatis manifeste bonitatem malitiamque sortitur ex fine, quoniam velle bonum finem est bonum, et velle malum finem est malum. Bonitas etenim finis non dependet ultra ex aliquo, sicut bonitas eius quod est ad finem dependet ex fine. Et talis actus proprie dicitur voluntas finis, ut velle beatitudinem. Alio modo fertur voluntas in finem mediante eo quod est ad finem, et hoc proprie dicitur intendere finem. Sicque distinguendum est, quia in malis aetus habet ex fine malitiam absolute : quia si finis intentus est malus, voluntas est mala, quantumcumque sit bonum quod ad talem finem ordinatur, quoniam unus particularis defectus sufficit ad malitiam actus. In bonis vero est distinguendum, quia aut loquimur de fine volentis, aut de fine actus voluntatis. Et dicitur finis volentis, quem ipse volens sibi praestituit ; tuncque non sequitur, si finis bonus est, quod voluntas sit bona : quoniam id quod volitum est, potest esse malum, et unum tantum sufficit ad malitiam voluntatis, sive finis sit malus, sive volitum. Et quamvis uno modo idem sit actus voluntatis qui fertur in finem, et in id quod est ad finem, tamen intentio nominat actum secundum ordinem actus ad finem ; voluntas vero nominat eumdem actum secundum ordinem ad proximum obiectum, quod ad finem ordinatur. Idcirco in tali casu voluntas est mala, intentio bona. Porro finis actus est ad quem ipse actus est proportionatus ; sic quoque, si finis est bonus, et actus : quoniam actus malus non est proportionatus ad finem bonum. Unde dicit Philosophus sexto Ethicorum, de his qui per actus malos intendunt consequi fines bonos, quod quaerunt sortiri finem medio inconvenienti. Quemadmodum enim non quaelibet materia est disposita ad quamlibet formam, nec quodlibet instrumentum ad quemlibet effectum, nec quodlibet medium ad quamcumque conclusionem, ita nec quilibet actus ad quemlibet finem.

Haec Thomas in Scripto.

 

Praeterea in prima secundae, octavadecima quaestione :

Eadem, ait, est dispositio rerum in bonitate et in esse. Sunt enim quaedam quorum esse ex alio non dependet, et in his sufficit considerare ipsum esse eorum absolute. Quaedam vero sunt quorum esse dependet ab alio, idcirco consideranda sunt per comparationem ad causam a qua dependent. Quemadmodum autem esse rei dependet ab agente et forma, ita et bonitas rei dependet a fine. Hinc in divinis personis, quae non habent bonitatem dependentem ab alio, non consideratur aliqua ratio bonitatis ex fine. Actiones autem humanae, et alia quorum bonitas dependet ab alio, habent rationem bonitatis ex fine a quo dependent, praeter bonitatem absolutam quae in eis exsistit. Sic ergo in actione humana quadruplex bonitas consideratur. Una secundum genus, in quantum est actio : nam quantum liabet de actione et entitate, tantum habet de bonitate. Alia secundum speciem, qme accipitur secundum obiectum conveniens. Tertia secundum circumstantias, quasi secundum accidentia quaedam. Quarta secundum finem, quasi secundum habitudinem ad causam bonitatis.

Haec Thomas in Summa.

 

Consonat Petrus :

Bonum, inquiens, dicit rationem complementi, malum vero complementi defectum. Complementum autem rei ex fine est : unumquodque etenim est perfectum, cum finem suum attingit. Bonum ergo in rebus, ex ordine est ad finem ; malum autem principaliter est ex defectu ordinis huius. Hinc bonitas actus tam interioris quam exterioris, exstat ex ordine ad debitum finem. Ad perfectionem quoque ordinis huius quatuor requiruntur : duo ex parte actus ordinabilis, et duo ex parte finis ad quem fit ordinatio. Nempe ex parte actus exigitur, quod ipse sit de genere bonorum, et ex sua natura ordinabilis ad talem finem, ita quod per talem actum finis huiusmodi convenienter possit acquiri ; secundo requiritur, quod actus ordinetur in finem secundum operantis intentionem. Ex parte etiam finis duo concurrunt : primum, ut finis sit debitus secundum id quod est finis, id est bonus ; secundum, quod sit debitus in quantum finis, utpote magis bonus quam id quod fit propter ipsum, quoniam finis est melior his quae sunt ad finem. Ubi ergo hsec quatuor simul concurrunt, actio bona est ex hoc quod ordinatur ad debitum finem ; atque quocumque horum deficiente, actio mala est, quoniam bonum est ex integra causa.

Haec Petrus.

 

Idem Richardus. Sed et responsio Alberti in praetactis Thomae verbis virtualiter continetur. Imo et omnium horum dicta in Alexandro sententialiter comprehenduntur, qui de his plurimas inserit quaestiones.

 

Praeterea Henricus tertiodecimo Quodlibeto super his aliqua scribit, quae a praehabitis dissonare videntur. Nempe inter cetera protestatur :

Non restat ex quo actio sit moraliter bona, nisi circumstantia ex parte agentis. Quae circumstantia duplex est : una procedens ex principio naturaliter indito, quod est libertas arbitrii ; alia profluens ex principio supernaturali infuso, ut est fides sincera. Ex quorum primo actio habet quod sit bona bonitate morali ; ex secundo, quod sit bona bonitate gratuita ac meritoria. Hinc dico, quod actio volitionis moralis speciem moris ac bonitatis moralis sortitur, non ab obiecto, neque a fine, sed potius ab agente, videlicet a libero arbitrio volente sponte bonum agere bene.

Haec Henricus.

 

Sed quoniam ista responsio videtur manifeste repugnare Magistro atque Sanctorum auctoritatibus quas allegat, advertenda sunt adhuc aliqua alia verba Henrici, praetacto loco dicentis :

Bonum circa actionem dicitur quinque modis. Primo enim dicitur bonum simpliciter, et sic quaecumque actio dicitur bona bonitate entis, in quantum est quaedam natura. Secundo dicitur bonum ex genere, et talis est quaelibet actio ex circumstantia sui obiecti qua nata est esse virtutis materia : unde vocari potest bonum ex circumstantia generaliter, ut pascere aegrum. Tertio dicitur bonum ex circumstantia finis, et talis est quaelibet actio specialiter ex circumstantia finis boni atque honesti, propter quod dici potest bonum ex fine, ut pascere pauperem propter Deum. Quarto dicitur bonum ex circumstantia agentis quam habet a natura, et talis est quaelibet actio moralis, et inde nominatur moralis ; et in hoc consistit ratio virtutis moralis in quantum moralis est. Et hoc bonum potest dici bonum ex libero arbitrio. Quinto dicitur bonum ex circumstantia agentis quam habet ex gratia, talisque est actio unaquaeque gratuita. Actio quoque proprie appellatur laudabilis, in quantum modo praefato est ex libero arbitrio ; rationem vero virtutis habet simpliciter ex circumstantia finis.

Haec Henricus.

 

Praeterea Durandus circa haec loquitur :

Bonitas actus moralis maxime est actus voluntatis, et eius conformitas ad rectam rationem. Ratio enim boni est ratio convenientis. Bonitas ergo actus humani est convenientia eius ad id per quod homo est homo ; sed homo est homo per rationem, quia non est conveniens nisi sit recta : ergo bonitas cuiuslibet actus moralis, qui proprie dicitur actus humanus, est conformitas seu convenientia eius ad rectam rationem. Idem probatur ex comparatione actus rationis ad actum voluntatis. Sicut se habet veritas rationis ad rerum entitatem, sic bonitas actus voluntatis ad veritatem rationis. Nam sicut obiectum intellectus sunt res exteriores, sic bonum a ratione voluntati propositum est obiectum voluntatis. Sed veritas rationis est conformitas eius ad entitatem rerum : propter quod veritas definitur, quod sit adaequatio intellectus ad rem. Ergo similiter bonitas actus voluntatis est conformitas eius ad rectam rationem. Quibus concordat dictum istud commune, quod bonitas cuiuslibet rei consistit in conformitate ad regulam suam. Ratio autem est regula voluntatis : semper namque non cognoscentia nata sunt a cognoscentibus regulari.

Denique, cum ad relationem non sit per se motus aut actio, sed ratione fundamenti dumtaxat, conformitas autem voluntatis ad rationem est quasdam relatio, non est inquirenda alia causa dictorum, nisi fundamentum aut causa fundamenti relationis. Fundamentum autem secundum quod attenditur conformitas inter voluntatem et rationem, est solum obiectum, vel quod sub ratione continetur obiecti : quia secundum hoc attenditur conformitas inter voluntatem et rationem, quod voluntas vult quod ratio dictat. Omne autem quod est a ratione dictatum vel a voluntate volitum, est obiectum, aut cadit sub obiecto voluntatis seu intellectus. Nam quamvis plurium volitorum unum possit esse circumstantia finis aut finis alterius, omnia tamen respectu voluntatis habent rationem obiecti. Sicque ostenditur, quod bonitas atque conformitas voluntatis ad rationem, est totaliter ex obiecto sicut ex fundamento, nec oportet aliam quaerere causam.

Haec Durandus.

 

Solutio obiectorum innotescit ex dictis. Primum quippe obiectum est Praepositivi, et solvitur ab Alberto : quia medium illud, utpote fornicari, non est proportionatum huiusmodi fini. Finis quoque secundum esse quo praeconceptus est, antecedit et quasi intrinsecus est, unde et dicitur primum in intentione.

 

 

QUAESTIO III

 

Tertio quaeritur De intentione, quid sit, et in qua vi animae sit, et qualiter differat a voluntate, atque an bonitas actionis dependeat ab intentione.

 

In hac quaestione multa tanguntur, quorum quia solutio ex declaratione nominis huius, intentio, pendet, advertenda sunt hic verba Alexandri, dicentis :

Primo considerandum quid sit intentio ; secundo, an sit voluntas seu actus ipsius ; tertio, an secundum ipsam meritum et demeritum attendatur ; quarto, an reputetur pro facto. Itaque intentio dicitur ab eo quod est « tendere » et « in », quasi in aliquid tentio seu perrectio. Sed quoniam tendere in finem, qui est bonum verum vel apparens, dicitur communiter de voluntate et ratione : hinc nomen intentionis uno modo communiter sumitur ; sicque dici potest, quod intentio imponit operi nomen, et illud quod super Matthaeum legitur, Thesaurus est cordis intentio, ex qua Dominus iudicat opera. Alio modo intentio potest appropriari rationi scu voluntati, secundum quod utraque diversimode tendit in bonum. Tendit enim ratio in cognoscendo et definiendo atque praeeligendo ; voluntas vero, in appetendo non habitum, aut perseverando in habito. Id ergo quod intentio dicitur esse oculus cordis, ad rationem plus pertinet, cuius est praevidere, itemque dirigere. Unde Augustinus fatetur, quod fides dirigit intentionem : intentio vero ultra dirigit in finem. Demum quod asserit Damascenus, intentionem esse intelligentiam circa aliquid determinatam, pertinet ad cognitivam potentiam.

Interdum autem intentio sumitur pro actu voluntatis tendentis in aliquid, ut dum ait S. Bernardus ad Papam Eugenium : Ut simplex sit oculus, duo sunt necessaria : caritas in intentione, veritas in electione. Voluerunt autem quidam inter voluntatem et intentionem ita distinguere, ut voluntas sit rationalis appetitus in se consideratus ; et idem appetitus cum consideratione finis, diceretur intentio. Sed videmus in utroque nomine respectum ad finem seu bonum signari. In textu quoque habetur, quod intentio respicit id propter quod aliquid volumus, voluntas vero id quod volumus. Verbi gratia, si velim esurientem reficere ut habeam vitam aeternam, voluntas est esurientem reficere ; intentio autem, qua vitam alternam cupio obtinere. Per quod videtur innuere, quod voluntas respicit id quod est ad finem, intentio vero ipsum finem. Verumtamen differentia ista non videtur dari nisi per quamdam appropriationem : quia ut ait Philosophus, voluntas est tam ipsius finis quam eius quod est ad finem, sed magis ipsius finis.

 

Praeterea, mensura meriti atque demeriti attenditur penes intentionem uno modo acceptam, videlicet prout intendere est in aliquid tendere per aliquid. Sic enim intentio non tantum respicit finem, sed et illud per quod venitur ad finem : sicque complectitur genus operis cum circumstantiis. Si autem intentio tantum respiciat finem, non omnino sed principaliter attenditur meritum seu demeritum penes intentionem. Ex quibus patet qualiter intelligendum sit quod ait Isidorus : Ex intentione bonum probatur, malumque reprobatur. Nec rursus obviat istis quod loquitur Augustinus, Non diuturnitas temporis, nec numerositas operis, sed maior caritas meliorque voluntas auget meritum : quia in voluntate cointelligilur ipsa intentio.

Haec Alexander.

De hoc demum, an intentio reputetur pro facto, infra dicetur.

 

Concordat Bonaventura, dicendo :

Frequenter ad cognitionem rei per vocabulorum considerationem perducimur. Qui enim imposuerunt vocabula, proprictales rerum potissime consideraverunt. Intendere autem compositum est ab « in » et « tendere ». Haec quoque praepositio « in », duplicem potest habitudinem importare, videlicet ut ad ohiectum, et ut ad terminum. Primo modo designat solam conversionem potentiae ad obiectum ; secundo designat cum hoc quamdam collationem atque coniunctam quietationem. Et secundum hanc duplicem acceptionem, habet hoc verbum, intendere, duplicem constructionem. Differt etenim dicere, Intendo in hoc, et, Intendo hoc : quia dum dico, Intendo in hoc, intendere dicit conversionem potentiae ad obiectum : cum vero dico, Intendo hoc, intendere dicit conversionem potentiae ad aliquid tanquam in ultimum finem, quem intendit assequi et cui vult copulari. Hinc in prima acceptione inter hoc verbum et eius causale cadit praepositio, quatenus per hoc designetur directio et conversio potentiae ad id tanquam ad obiectum supra quod. In altera autem significatione non cadit praepositio media : quia hoc verbum, tendere, de se dicit inclinationem et ordinationem ad aliquid ; haecque praepositio « in », sibi adiuncta, superaddit quietationem, ita quod sensus est : Intendo beatitudinem, id est, tendo in beatitudinem. Et hoc ultimo modo est de intentione hic mentio. Cumque vocabulum istud duo importet, puta collationem, et conversionem cum collatione, imo et quamdam cum quietatione tendentiam, quorum unum, puta collatio, est rationis, alterum voluntatis ; idcirco in nomine intentionis simul clauditur actus voluntatis et rationis : sicut in nomine hoc, consensus, quod designat concordiam rationis et voluntatis. Intentio etiam proprie nomen est actus, quamvis interdum sumatur pro habitu, aliquando pro potentia, nonnunquam pro re intenta. Itaque intentio duos actus importat : et quoad hoc quod notat collationem, principalius est in ratione ; quantum vero ad hoc quod designat tendentiam, principalius ponitur in voluntate.

Haec Bonaventura.

 

At vero Thomas strictius loqui videtur de intentione :

Ex ipso (inquiens) nomine intentionis accipi potest ad quam potentiam pertineat. Intendere namque dicitur quasi in aliud tendere ; tendere vero in aliquid, illius exstat potentiae ad quam pertinet prosequi seu fugere aliquid. Hoc autem est appetitus seu voluntatis, non intellectus. Attamen verum est quod intellectus practicus dicit aliquid de fugiendo aut prosequendo, ut tertio de Anima dicitur : sicque iudicium de fuga et prosecutione ad intellectum pertinet practicum, non prosecutio ipsa seu fuga. Hinc intentio non est actus potentiae cognitivae, sed appetitivae. Verum per hoc quod dicitur in aliquid tendere, importatur quaedam distantia tendentis ab eo in quod tendit : ideo quando appetitus fertur immediate in aliquid, non dicitur esse illius intentio, sive hoc sit finis ultimus, sive aliquid ad ultimum finem ; sed quando per unum quod vult, in aliud pervenire nititur, intentio dicitur illius in quod nititur pervenire. Hoc autem est finis. Idcirco intentio dicitur esse de fine, non secundum quod voluntas absolute fertur in finem, sed secundum quod ex eo quod est ad finem, tendit in finem ipsum. Hinc intentio in sua ratione ordinem quemdam unius ad alterum signat. Ordo autem unius ad alterum, non est nisi per intellectum, cuius est ordinare. In aliquibus autem intellectus ordinans appetitum in finem, appetitui est coniunctus, ut in intellectualibus creaturis ; in aliis, ut in naturalibus, est separatus : naturalia enim diriguntur in finem ab intellectu naturam instituente, et finem singulis praefigente. Hinc intentio primo et per se actum nominat voluntatis secundum quod in ea est vis intellectus ordinantis.

Haec Thomas in Scripto.

 

At vero in prima secundae, duodecima quaestione :

Intentio, ait, prout nomen designat, dicitur quasi in aliquid tendere. In aliquid autem tendit tam actio moventis quam motio mobilis ; verum quod motus mobilis in aliquid tendit, habet ab actione moventis. Hinc intentio primo ac principaliter pertinet ad id quod movet ad finem : propter quod dicimus architectorem omnemque praecipientem movere suo imperio alios ad id quod ipse intendit. Voluntas vero movet omnes ceteras animae vires ad finem : unde manifestum est quod intentio proprie actus sit voluntatis respectu finis. Sed voluntas respicit finem tripliciter. Primo absolute, sicque vocatur voluntas, prout absolute volumus sanitatem aut aliquid tale. Secundo consideratur finis prout in ipso quiescitur, et ita fruitio respicit finem. Tertio consideratur finis ut est terminus alicuius quod ordinatur in ipsum, sicque intentio respicit finem. Neque enim ex hoc solum dicimur intendere sanitatem quoniam volumus eam, sed item quia volumus ad eam per aliquid aliud pervenire.

Haec Thomas in Summa.

 

Verumtamen controversia praetacta videtur in diverso usu terminorum consistere : idcirco nec immorandum est ei. Videtur tamen positio Bonaventurae aptior esse. Certum est namque quod omnis potentia tendat in suum obiectum, etiam intellectus speculativus. Et saepius in Scripturis intendere sumitur pro considerare, advertere, intueri, sicut in Psalmo : Intende deprecationi meae.

 

Petrus videtur hic responsionem Bonaventurae sequi potissime, Richardus Thomae, similiter Durandus. Qui addit :

Intentio respicit finem, et differt ab electione. Electio enim directe est de his quae sunt ad finem, quamvis in habitudine ad finem ; intentio autem est directe de fine, licet in habitudine ad ea quae sunt ad finem. Et forsitan non differunt nisi secundum rationem. Nempe dum simul et eodem actu voluntas fertur in finem atque in ea quae sunt ad finem, simul et eodem actu finem intendit, et ea quae ad finem sunt eligit. Idem ergo actus vocatur intentio quoad finem, et electio quoad illa quae sunt volita propter finem.

Haec Durandus.

 

Postremo Scotus :

Intendere, inquit, dicit in aliud tendere ; quod generaliter accipi potest, sive res a se habeat quod tendat in aliud, sive ab alio. Potest quoque tendere in aliquid ut in obiectum praesens, vel ut in terminum distantem aut absentem. Primo modo convenit omni potentiae respectu sui obiecti. Secundo modo proprie convenit illi quod tendit in aliud, nec ducitur in id, sed ducit se in illud : sicque non convenit potentiae naturali, sed liberae. Cumque libere velle sit totius liberi arbitrii, quod iuxta praehabita, intellectum ac voluntatem includit, secundum hoc intendere convenit toti : et hoc, si propriissime capiatur ; et non erit alicuius potentiae respectu sui obiecti, sed respectu finis. Cumque in omni volitione, secundum Anselmum, sit accipere quid et cur, intendere non respicit quid, sed cur, prout scilicet dicit tendentiam in aliquid ut distans, per aliquid tanquam per medium.

Haec Scotus.

 

Amplius quaeritur hic, an idem nuinero sit motus seu actus quo quis fertur in finem et in medium, hoc est, in id quod ordinatur in finem.

 

Ad quod Thomas respondet :

Dum aliquid dicitur secundum relationem ad alterum, potest dupliciter considerari. Primo, ut est res quaedam secundum se absolute, et sic non est eadem consideratio eius et illius ad quod refertur seu dicitur, sed divisim consideratur utrumque. Secundo, prout refertur ad alterum, sicque est utriusque consideratio eadem, quia qui novit unum relativorum, novit et reliquum : ut si quis consideret imaginem ut est alicuius imago, eadem erit consideratio imaginis et eius cuius imago consistit. Sic et in ea quae sunt ad finem, potest voluntas ferri dupliciter : primo, secundum quod ea vult propter aliud, et ita est idem motus voluntatis qui est ad finem et ad id quod est ad finem ; secundo, prout res quaedam sunt per se appetibiles, sicque est alia utriusque volitio, et sunt diversa obiecta. Sed primo modo sumuntur ut unum et idem obiectum.

Haec Thomas in Scripto.

 

Porro in prima secundae, quaestione duodecima, addidit :

Cum dico, Volo medicinam propter sanitatem, non designo nisi unum motum voluntatis. Cuius ratio est, quoniam finis est ratio volendi ea quae sunt ad finem. Idem autem actus cadit super obiectum et super rationem obiecti, sicut eadem est visio coloris et luminis. Estque simile de intellectu, quia si absolute principium et conclusionem consideret, diversa est consideratio utriusque ; in hoc autem quod conclusioni assentit propter principia, est unus actus ipsius intellectus dumtaxat.

Haec Thomas in Summa.

Quibus responsiones doctorum ad hanc quaestionem concorditer consonant.