DISTINCTIO XXVI

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS VICESIMAE SEXTAE

 

 

Completo in duabus distinctionibus tractatu de libero arbitrio, nunc tractatur de supernaturali eius auxilio, quod est gratia, praesertim gratificans, id est, suum subiectum Deo gratum seu acceptum efficiens.

Primo itaque dividit gratiam.

Secundo quid sit voluntas ostendit. Gratia namque inter vires animae videtur praecipue voluntatem concernere, quia in voluntate est radix merendi ac demerendi ; quae tamen sine gratia nil potest mereri, loquendo de merito vitae aeternae.

Tertio reserat quomodo voluntas et gratia se habent ad invicem.

Quarto circa haec quaestiones et difficultates inducit, easque solvit. Potissime vero inquirit, an in nobis sit aliquid boni, hoc est ulla cogitatio sive affectio bona, ante fidem et gratiam, atque an idem in re sit gratia operans et gratia cooperans.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

Hic quaeritur primo, Quid sit gratia, au sit quid creatum in anima, ac realiter idem quod virtus seu caritas.

 

Et quamvis de ista super primum sit inquisitum, distinctione septimadecima, nunc tamen quid breviter est tangendum. Quod autem non sit quid creatum, potest probari eiusdem moti vis quibus probatum est super primum, quod caritas sit ipsemet Spiritus Sanctus. Effectus quippe qui gratiae gratum facienti attribuuntur, tantae sunt dignitatis et eminentiae, quod non nisi Deo convenire videntur, videlicet : de inimico Dei facere eius amicum, hominem fragilem facere Dei filium adoptivum, deitatis heredem, Christi consortem, et animam facere Dei sponsam, et esse principium promerendi internam beatitudinem, etiam quodammodo de condigno. Ex eisdem apparet, quod caritas et gratia sint idem in re. Eaedem namque proprietates et actiones iam tactae, utrisque conveniunt, nec sine necessitate est ponenda pluralitas. Omnia quoque quae gratiae adscribuntur, per caritatem fieri queunt et salvari.

 

Ad hoc respondet Albertus :

Gratia est aliquid datum et creatum in anima, estque habitus infusus et similitudo bonitatis divinae, qua Deo per id quod factum est et suum est, reconciliamur et unimur. Si autem obiciatur a simili, quoniam gratia qua miles efficitur regi suo acceptus, nihil ponit in milite, sed magis in rege benevolentiam quam habet ad militem, ergo gratia per quam fit homo Deo acceptus, nihil ponit in homine, sed in Deo ; dicendum, quod similitudo ista non valet. Nam miles ex se potest aliquid facere et habere per quod placeat regi ; homo autem ex se nihil potest habere aut facere quo placeat Creatori, imo oportet totum esse a Deo, atque ex munere eius conferri. Unde et Plato disseruit in Menone, quod virtutes tam intellectuales quam morales non sunt ab homine, nec fiunt in eo per assuetudinem et doctrinam, sed dona sunt Dei. Itaque gratia ista gratum faciens habitus est et qualitas perficiens hominem ad promerendum, quam Deus operatur in nobis sine nobis, id est sine nostra concausalitate, quae informat voluntatem praeveniendo ut possit in meritoria opera : quoniam sicut habitus virtutis elevat potentiam ad hoc quod possit in actum virtutis perfectum, sic habitus gratiae elevat animam operantem eiusque operationem ut efficiatur meritoria vitae aeternae. De qua re dictum est plenius super primum, distinctione de temporali processione Spiritus Sancti.

 

Praeterea si quaeratur, quid definitive sit gratia ; respondendum, quod secundum Augustinum in libro de Correptione et gratia, gratia est habitus totius vitae ordinativus. Glossa vero super illud Psalmi, Ut exhilaret faciem eius in oleo : Gratia, inquit, nitor est animae concilians ei sanctum amorem. Praepositivus autem, aliique antiqui magistri definierunt sic gratiam : Gratia est habitus infusus divinae bonitati ac caritati consimilis, gratum Deo reddens habentem, et opus eius gratum efficiens.

 

Proprius enim effectus est gratiae, totam hominis vitam universaliter ordinare ad Deum, et in hoc differt ab universalitate virtutum, quoniam virtus non ordinat nisi ad actum et potentiam, gratia autem universaliter ordinat hominem totum ad Deum.

Dicitur demum gratia nitor : nitor enim consistit in pulchritudiue ex conformitate ad primum pulchrum : quod gratia facit. Sanctus vero amor, praecipue caritas, perficitur gratia, secundum quod est conformitas summi boni ad bonum quod in anima exsistit per gratiam.

Postremo definitio illa Praepositivi data de gratia, ceteris magis propria perhibetur, et per partes descriptionis illius gratia differt ab aliis. Nempe per hoc quod dicitur habitus infusus, distinguitur ab habitibus acquisitis ; per hoc quod dicitur divinae bonitati similis, distinguitur ab habitibus particularibus, qui non universaliter assimilant nos bonitati divinae, sed cuidam perfectioni increatae, sicut sapientia veritati, fortitudo potentiae, sicque de aliis ; gratia vero universaliter nos divinae assimilat bonitati, ideo gratum facit habentem et opus eius Deo acceptum. Hinc fertur in libro de Laudabilibus bonis : Iustitia est habitus in anima tota consistens ; prudentia autem est in parte animae potestativa, puta in ratione ; temperantia in concupiscibili, fortitudo in irascibili. Ita et gratia est habitus universalis infusus, qui diffunditur in tota anima, atque in omnibus viribus et operibus eius.

Haec Albertus.

 

Cuius verba ex sequentibus clarius elucescent. Gratia enim cum realiter sit habitus unus in essentia simplex, non potest essentialiter esse in diversis subiectis, sed influentialiter participativeque tantum. Unde et universalis dicitur, non per quidditatem et praedicatiouem, sed virtualiter et per ramificationem, ut infra dicetur.

Rursus obscurum videtur quod dixit, virtus non ordinat nisi ad actum et potentiam, non autem universaliter ad Deum. Ad minus equidem virtutes theologicae ordinant hominem directe et immediate ad Deum, qui earum obiectum est et proxima causa : quod et caritas praecipue agit.

 

Praeterea Thomas :

Nomen (ait) gratiae quamdam liberalitatem importat. Unde ex hoc quod gratis datur, gratia appellatur. Liberalis autem donationis principium est amor. Hinc gratia dupliciter sumitur. Primo, pro acceptatione amoris, secundum quod aliquis dicitur habere alterius gratiam, quoniam alter diligit eum. Secundo, pro dono quod ex amore liberaliter datur : sicque gratia dicitur donum quod gratis confertur. Et quocumque horum modorum gratia capiatur, oportet quod quid creatum designet. Si enim pro dilectione sumatur divina, constat quod effectum aliquem Dei ponat in creatura. Nam sicut scientia Dei differt a nostra, quoniam ipsa est causa rerum, nostra vero a rebus causatur : ita et noster amor a bonitate dilecti causatur, quae ad sui trahit amorem ; sed amor Dei bonitatem rebus largitur, iuxta quod quarto capitulo de Divinis nominibus S. Dionysius loquitur : Divinus amor non permisit eum sine germine esse. Unde per hoc quod Deus dicitur quemquam diligere, insinuatur effectus dilectionis Dei in ipso dilecto esse. Similiter si sumatur gratia pro dono gratis dato, adhuc dicit quid creatum. Est etenim quoddam donum gratis datum increatum, videlicet Spiritus Sanctus. Verum quod hoc donum habeatur, cum prius non haberetur, non ex eius mutatione contingit ; imo ex hoc ipso quod Spiritus Sanctus alicui datur, oportet ut aliquid creatura accrescat quod antea non habebat, secundum cuius adeptionem Spiritum Sanctum habere dicatur. Hinc gratia qualitercumque significetur, dicit quid creatum in anima, quod gratis donatur, quanquam et nomine gratiae aliquid increatum queat signari, ut acceptatio Dei aut donum increatum, quod est Spiritus Sanctus.

 

Insuper, quamvis Deus diligat aliquo modo omne creatum, secundum quod bonum natura omnibus tradidit et conservat ; illa tamen est simpliciter perfecta dilectio, quasi amicitiae similis, qua non solum diligit creaturas sicut artifex opus, sed etiam quadam amabili societate, sicut amicus amicum, in quantum trahit eas in societatem suae fruitionis, quatenus in hoc ipso consistat earum beatitudo et gloria quo ipsemet Deus beatus est. Et haec est dilectio qua Sanctos pradestinatosque diligit, quae antonomastice dilectio nuncupatur : propter quod effectus huius dilectionis antonomastice gratia dicitur, quamvis et omnes naturales bonitates gratiae dici possint, quoniam gratis dantur a Deo.

Denique cum homo ad supernaturalem finem creatus sit, qui est visio superbeatissimi Dei per speciem, non potest huiusmodi finem nisi per supernaturalia media, praesertim per gratiam, adipisci. Nec hoc est imperfectio, sed perfectio ac dignitas hominis, quod huiusmodi mediis indiget : Dei quippe est creare et recreare, et sicut creando dat formam substantialem, quae ponit in esse naturali specifico, sic recreando seu iustificando dat gratiam, quae ponit in esse supernaturali ad promerendum idoneo.

 

Praeterea constat gratiam esse accidens, non substantiam, cum de novo adveniat valeatque adesse et abesse praeter subiecti corruptionem. Verumtamen aliquid ad alterum accidentaliter habet se, quod tamen in se exstat substantia, ut vestis ad hominem ; sic quoque aliquid substantialiter se habet ad alterum, quod tamen in se est accidens, ut color ad albedinem. Sed ita non potest esse de gratia. Cum enim ponatur gratia esse coniungens animam suo ultimo fini, hoc non valet intelligi nisi per modum formae vel efficientis. Non per modum efficientis, quia sic oporteret aliquam substantiam creatam esse mediam inter Deum et animam, quae eam Deo effective coniungeret : sicque anima non immediate a Deo gratificaretur et glorificaretur, quod est alienum a fide. Si vero intelligatur formaliter, oportet quod gratia sit animae forma ; cumque post completum esse adveniat, necesse est quod sit accidens.

Et si obiciatur, quod accidens non migrat de subiecto in subiectum, quod tamen gratiae convenire videtur, cum Dominus legatur dixisse ad Moysen : Tollam de spiritu tuo, et dabo senioribus, etc. Dicendum, quod gratia eadem numero non transit de subiecto in subiectum ; sed modus ille loquendi intelligcndus est propter similitudinem gratiae aut similes actus in specie.

Si rursus instetur, quia gratia videtur praestantior suo subiecto, videlicet anima, non ergo est accidens eius ; dicendum, ut dictum est supra primum de caritate, quod caritas et gratia quantum ad esse suum formale, quo rationalem perficiunt creaturam, sunt ea quodammodo praestantiores, non tamen simpliciter.

 

Nunc restat tangendum, an gratia sit virtus, atque realiter idem quod caritas. Videtur quod sic, quoniam virtus est quae habentem perficit, et opus eius bonum reddit. Et rursus secundum Philosophum septimo Physicorum, virtus est dispositio perfecti ad optimum : quod totum potissime competit gratiae, quae animam perficiens, ad ultimum beatitudinis finem ipsam disponit. Secundo, in textu allegatur ex Augustino, quod gratia praeveniens est fides per dilectionem operans ; sed fides est virtus.

Et respondendum, quod circa hoc sunt opiniones diversae. Quidam etenim dicunt, quod gratia et virtus sunt omnino per essentiam idem in re, solaque differunt ratione : ita quod gratia dicitur secundum quod hominem reddit Deo acceptum ; virtus vero, ut est principium operis recti. Sed hoc non videtur conveniens, quia si virtus haberet utrumque istorum, oporteret quod omnis virtus hoc faceret. Cumque nonnullae virtutes acquirantur per actus, sequeretur, iuxta Pelagii haeresim, quod homo ex libero arbitrio gratus fieret Deo. Si autem habet ab alio quod sit virtus et quod gratum Deo efficiat, oportet quod virtus et gratia non sint omnino idem in re : diversis namque effectibus qui divisim inveniuntur, diversa correspondent principia.

 

Hinc alii dicunt, quod virtus et gratia realiter differunt, non sic quod per essentiam sint diversa, sed quod ex gratia et virtute fiat unum, sicut ex forma et eo cuius est forma. Dicunt enim, quod ita se habet gratia ad virtutem quemadmodum lumen manifestans colorem ad colorem. Unde sicut lumen efficitur quodammodo unum cum colore, exsistens in eodem subiecto cum ipso ; sic dicunt, quod gratia unitur virtuti in subiecto eodem, ipsam informans. Ponunt quippe quod subiectum gratiae proprie exstat potentia. Verum nec ista opinio videtur conveniens, quia dum ait, quod ex lumine et colore fit unum, aut accipit lumen quod est de compositione coloris, cum hypostasis coloris sit lux ; sicque rediret in primam opinionem, videlicet quod gratia et virtus sint idem secundum rem : non enim lumen quod est de compositione coloris, differt re a colore. Aut accipit lumen quod est in aere circumstante : quod constat in alio esse subiecto quam color, essentialiterque a colore differre. Similiter, si sumatur lumen prout participatur in superficie corporis terminati in quo est color, de necessitate a colore per essentiam differt, quoniam adveniente ac recedente lumine, idem permanet color. Similiter quoque oportet ut vel virtutes efficiantur Deo gratae per aliquid a Deo influxum : sicque oportet illud per essentiam a virtute differre, cum etiam quaedam virtutes infusse, ut fides et spes, recedente gratia, informes remaneant ; vel oportet quod virtutes Deo sint gratae sine hoc quod aliquid addatur influxum a Deo : sicque gratia aut nihil creatum ponit in anima, aut nihil realiter a virtute distinctum.

 

Ideo alii dicunt, quod gratia a virtute essentialiter differt. Oportet enim perfectiones perfectibilibus esse proportionatas. Hinc sicut essentia animae, a qua fluunt potentiae, a potentiis differt realiter, sicut subiectum ab accidente, et tamen omnes uniuntur in essentia animae tanquam in radice ; ita a gratia, quae est perfectio essentiae animae., fluunt virtutes, quae sunt perfectiones potentiarum ab ipsa gratia essentialiter differentes ; attamen in gratia sunt coniunctae sicut in sua origine, per modum quo diversi radii ab eodem corpore lucente procedunt. Et hoc iuxta praedicta convenientius esse videtur.

Verumtamen gratia ad genus qualitatis reducitur, atque ad primam speciem eius ; nec tamen proprie naturam habitus habet, cum non immediate ad actum ordinet, sed est velut habitudo quaedam. Propter quod dicit Chrysostomus, quod est sanitas mentis. Unde non computatur inter scientias aut virtutes, nec inter alias qualitates quas philosophi numeraverunt, quorum non erat tractare nisi habitus naturales aut acquisitos.

 

Ad obiecta ergo dicendum, quod virtus vocatur dispositio perfecti ad optimum, in quantum elicit operationem per quam res suum consequitur finem ; et taliter gratia non est dispositio perfecti ad optimum, quia non respicit primo operationem sicut effectum proximum, sed potius esse quoddam supernaturale divinum quod animae confert. Bonitas quoque quam virtus confert habenti, est bonitas perfectionis in comparatione ad opus ; gratia vero confert animae perfectionem in quodam esse divino, non solum respectu operis, sed secundum quod gratiam habentes quodammodo deiformes constituuntur, propter quod tanquam filii, Deo grati dicuntur.

At vero gratia praeveniens dicitur fides, non quasi realiter idem cum fide, sed quia in iustificatione quam gratia causat, motus fidei primus est. Cumque habitudines et habitus nobis per suos innotescant effectus, id in quo gratia primo manifestatur, est fides : ideo fides nominatur praeveniens gratia.

Postremo, caritas alio modo dicitur forma virtutum, aliter gratia. Caritas quippe est forma virtutum ex parte actus, in quantum universos actus virtutum in suum convocat finem, eo quod suum obiectum est ultimus finis. Hinc alias informat virtutes, sicut virtus virtutem ; gratia autem eas informat per modum originis, quia ex gratia quodammodo formaliter oriuntur habitus virtutum per potentias diversas diffusi. Hine gratia non est caritas, praesertim cum gratia perficiat anima ; essentiam, caritas voluntatem.

Iterum, illud in quo conveniunt diversa in specie, et illud in quo eadem distinguuntur, nequeunt per essentiam esse idem. Omnes autem virtutes conveniunt in hoc quod est opera meritoria reddere ; distinguuntur autem in hoc quod determinatos ac diversos actus producunt. Ergo quod est merendi principium, scilicet gratia, est realiter aliud ab eo quod est principium distinctionis actuum et species determinata virtutis. Ergo gratia a qualibet virtute realiter differt.

Haec Thomas in Scripto.

 

Praeterea in prima secundae, quaestione centesima decima :

Gratia, inquit, in communi modo loquendi tripliciter sumitur. Primo, pro dilectione, sicut quis dicitur habere gratiam regis, quoniam rex habet eum carum, seu diligit eum. Secundo, pro dono gratis dato, ut cum dicitur : Hanc gratiam tibi facio. Tertio, pro recompensatione beneficii gratis dati, secundum quod dicimur gratias agere benefactori. Quorum trium secundum procedit ex primo, et tertium ex utroque. Itaque, quoad duo ultima ista, gratia aliquid ponit in eo qui gratiam accipit, utpote donum collatum et eius recognitionem. Sed quantum ad primum, differentia est inter gratiam Dei et gratiam hominis : quia dilectio Dei est causa boni in creatura quam amat ; dilectio vero hominis causatur a bonitate dilecti, praesupponitque eam in toto aut parte, nec unquam causat eam totaliter. Hinc quamlibet Dei dilectionem sequitur aliquod bonum in creatura, atque secundum huiusmodi boni differentiam consideratur differens dilectio Dei ad creaturas : una communis, qua diligit omnia quae sunt ; alia specialis, qua diligit praedestinatos, etc., ut supra.

 

Insuper quidam dixerunt realiter idem esse gratiam et virtutem : quod et Magister sensisse videtur. Verum si recte consideretur ratio virtutis, patebit oppositum. Virtus namque est dispositio perfecti ; perfectum autem vocatur, quod dispositum est bene secundum naturam : virtus ergo uniuscuiusque rei dicitur in ordine ad aliquam praeexsistentem naturam, quando videlicet res disposita est ut convenit suae naturae. Porro virtutes acquisitae sunt dispositiones quibus homo convenienter disponitur in ordine ad naturam qua homo est. Virtutes vero infusae disponunt hominem altiori modo, et ad finem sublimiorem ; unde oportet quod etiam in ordine ad aliquam altiorem naturam, hoc est in ordine ad participatam divinam naturam, iuxta illud : Maxima et pretiosa dona uobis donavit, ut per haec efficiamini divinae consortes naturae. Secundum acceptionem quoque huius naturae dicuntur homines regenerari in filios Dei. Quemadmodum ergo naturale lumen rationis est aliquid praeter virtutes acquisitas, quae dicuntur in ordine ad lumen naturale ; sic lumen gratiae, quod est participatio divinae naturae, est aliquid praeter virtutes infusas, quae ab illo lumine derivantur, atque ad ipsum ordinantur. Unde ad Ephesios dixit Apostolus : Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino ; ut filii lucis ambulate. Quemadmodum enim virtutes acquisitae perficiunt hominem ad ambulandum congruenter naturali lumini rationis, ita virtutes infusae perficiunt bominem ad ambulandum congruenter lumini gratiae.

Haec Thomas in prima secundae.

 

Declarat item ibidem, qualiter gratia sit qualitas :

In eo, inquiens, qui gratiam Dei habet, significatur quidam effectus gratuitae voluntatis et dilectionis Dei ad ipsum. Ex gratuita autem Dei voluntate adiuvatur homo dupliciter. Uno modo, in quantum anima hominis movetur a Deo ad aliquid cognoscendum, volendum, sive agendum ; sicque gratuitus effectus non est qualitas, sed quidam animae motus a Deo : actus namque moventis in moto est motus, ut dicitur tertio Physicorum. Alio modo, aliquod habituale donum a Deo suscipiendo : non enim conveniens est ut Deus minus provideat eis quos diligit amore amicitias ad bonum supernaturale, quam creaturis quas diligit ad bonum naturale habendum. Creaturis autem naturalibus sic providet, ut non solum moveat eas ad actus naturales, sed etiam largiatur eis formas atque virtutes quae sunt principia talium actuum, quatenus ex se ipsis inclinentur et tendant ad huiusmodi motus. Sicque motus quibus a Deo moventur, sunt creaturis connaturales ac faciles, iuxta illud Sapientiae : Disponit omnia suaviter. Multo magis igitur his quos movet ad obtinendum bonum supernaturale aeternum, infundit aliquas formas seu qualitates supernaturales, secundum quas suaviter et prompte moveantur ab ipso ad beatificum finem. Hinc gratia ista est qualitas.

Haec ibi.

 

Concordat Petrus per omnia, addens :

Esse creaturae est duplex, videlicet : primum, naturale substantiale specificum, quo exit a Deo ; esse quoque morale, quo redit ad ipsum. Cumque omne esse fluat a forma, primum est a forma substantiali, secundum a forma accidentali, qualis est gratia, idcirco est accidens. Item, gratia reformat animam, ergo ponit in ea aliquam formam. Rursus, omnis actio egreditur a quadam forma agentis, ergo actus meritorius exit a forma merentis ; aut ergo a forma naturali, sicque natura potest de se in meritorium actum, quod est haeresis Pelagiana ; aut a superaddita forma : sed non a forma increata, quoniam Deus nulli unitur ut forma : ergo a forma creata, et ipsa est gratia, et sic ipsa est forma creata.

Haec Petrus.

 

Porro Richardus in his a Thoma parumper recedit, narrans in primis positionem cum suis motivis, sicut nunc recitata est, quam sanctus sequitur Doctor. Deinde aliorum refert opinionem, dicendo :

Aliis videtur, quod caritas et gratia non differunt secundum aliquid absolutum, sed ratione tantum, et relatione : ita quod caritas in comparatione ad animam, in quantum eam in supernaturali esse Deo acaepto constituit et gratis confertur, est gratia gratum faciens ; in comparatione vero ad proprium suum actum, quo tam care diligit Deum ut eum propter suam propriam bonitatem omni praeferat creaturae, dicitur caritas et habet rationem virtutis. Nempe, ut dicunt, si caritas et gratia absolute atque realiter differunt, potest omnipotens Deus unum separare ab alio, vel intellectus simplici apprehensione apprehendere unum sine alio. Quo concesso, sequitur creaturam posse esse Deo acceptam aut sine gratia, aut sine caritate : quia utrumque istorum si insit, per se efficit suum subiectum Deo acaeptum. Imo impossibile est, eum qui habet caritatem, Deo acceptum non esse. Idem constat de eo qui gratiam habet gratum facientem. Hinc quintodecimo de Trinitate loquitur Augustinus : Sola caritas est quae dividit inter filios regni et Babylonis, inter filios Dei et diaboli. Constat autem quod et gratia agat hoc. Iterum, Augustino testante, nullum donum caritate praestantius est ; similiter gratia gratum faciente nullum donum est dignius : aut ergo utrumque est idem, aut utrumque illud dictum est falsum.

Huic opinioni magis se consentire fatetur Richardus, exponit tamen qualiter utraque queat defendi. Verum motiva opinionis quam sequitur, non videntur robusta. Etenim simili ratione argueretur, quod fides et caritas essent idem, cum et sine fide impossibile sit Deo placere. Eadem quoque difficultas est de hoc, an beatitudo consistat in actu sapientiae, an potius caritatis.

 

Amplius, Bonaventura refert hic tres opiniones, utpote, duas iam recitatas, et tertiam quae nunc ex Thoma breviter est narrata, cui consentit. Opinionem vero quam sequitur Thomas, dicit affirmare quod in eodem sunt plures gratiae gratum facientes, quod improbat satis. Verumtamen hoc illa positio non videtur sentire, nec Thomas hoc sensit ; imo gratiam gratum facientem dicit in essentia unam ac simplicem, et in influentia ac virtute multiplicem.

 

De positiva vero essentia gratiae protestatur :

Divina gratia aliquid ponit circa gratificatum, quia voluntas Dei in acceptando non afficitur, divina veritas approbando non fallitur, et neutra earum in gratificando mutatur. Quoniam ergo divina voluntas acceptando non afficitur, nec quemquam acceptat propter novum affectum, necesse est quod acceptet propter aliquem effectum : sicque aliquis effectus ponitur circa eum qui acceptatur. Et quoniam divina veritas in approbando non fallitur, idcirco non praefert unum alteri, nec approbat unum prae alio, nisi quia habet aliquid in se quo approbatione est dignior. Neminem vero acceptat nisi quem approbat : ideo nemo est Deo acceptus seu gratus, nisi in se habeat aliquid per quod approbatione sit dignus. Cumque in acceptatione nulla sit mutatio ex parte Dei approbantis, oportet quod sit mutatio ex parte approbati : non in hoc quod aliquid ei aufertur, sed quoniam aliquod donum ei confertur.

Nec hoc quod ei confertur, est tantum donum increatum, sed etiam aliquid habituale creatum, quod animam per informationem decoret, reformet, actuet et Deo assimilet. Quidam tamen hoc totum attribuerunt gratiae increatae, ut principio effectivo, non gratiae creatae, ut formali principio : cuius contrarium sentiunt piae mentes, atque communiter doctores Parisienses.

Postremo, de corruptione gratiae in eo qui peccat mortaliter, dicendum est sicut de corruptione caritatis. Corrumpuntur namque per hoc quod desinunt conservari ab infundente, qui peccantis demerito avertentis se a Deo, abstrahit suam conservationem a caritate et gratia quae est in illo.

Haec Bonaventura.

 

Verum in his aliter sentire videtur Durandus :

Operatio, inquiens, facit cognoscere formam. Gratia autem et caritatis operatio duplex est : prima, reddere hominem Deo gratum seu carum ; secunda, perficere ad meritorium actum : quemadmodum prima operatio albedinis est formaliter dealbare, secunda visum disgregare. Porro ex prima operatione qua est facere Deo acceptum, nequit poni aut sciri quod gratia sit aliqua forma creata in anima : impossibile namque est quod effectus praecedat causam suam, non solum efficientem, sed item formalem. Esse vero Deo acaeptum seu gratum, praecedit saltem ordine natura, omne donum habituale quod est aut esse potest in anima. Principium namque cuiuslibet liberalis donationis est amor : ergo prius est homo a Deo dilectus, et per consequens acceptus et gratus, quam ei aliquid a Deo donetur. Idcirco si quid postea ei donetur, non est gratum faciens Deo, sed gratis datum ab eo. Verum ex secunda operatione qua est perficere ad meritorium actum, oportet ponere gratiam seu caritatem esse habitum creatum in anima, si contingat de condigno mereri vitam aternam.

Haec Durandus.

 

Cuius verba videntur satis obscura. Nempe quod ait, ex prima illa caritatis seu gratia actione sciri non posse quod caritas seu gratia sit forma creata, videtur absurdum. Dupliciter namque Deus diligit hominem. Primo, secundum aternam praedestinationcm, et ista dilectio pracedit omne donum creatum ; attamen illud includit in quantum Deus ex sua gratuita dilectione aterna praeordinavit et dare decrevit pradestinato gratiam in prasenti, et gloriam in futuro. Secundo, diligit Deus hominem secundum prasentem iustitiam, et ita non diligit nisi cum qui caritatem habet et gratiam. Insuper quod dixit Durandus, Si quid postea a Deo homini detur, non est gratum faciens Deo : primo videtur contra communem Sanctorum doctrinam et theologicam traditionem, quia secundum Augustinum, Gregorium et alios Sanctos, sola caritas infusa bominem efficit Deo gratum. Gratia quoque creata dividitur in gratiam gratum facientem, et gratiam gratis datam. Vocaturque gratia gratum faciens, quia subiectum suum efficit Deo gratum et placitum, etiam antequam operetur.

 

Amplius scribit Durandus :

Quidam dicunt, quod gratia et virtus per essentiam seu realiter differunt, quia principium essendi differt a principio operandi. Sed ista opinio deficit, quia destructo principio essendi, destruitur principium operandi. Gratia autem destructa, non destruitur principium operandi : nam gratia sublata, manent fides et spes. De principio etiam esse accidentalis non est verum, quod sit aliud a principio operandi : quoniam calor dat esse accidentale igni, et cum hoc est immediate principium calefaciendi, gratia autem est principium esse accidentalis.

Haec Durandus, qui probat hoc ipsum per alia superius tacta.

 

Ad cuius obiecta posset faciliter responderi, quod aliud sit de esse accidentali naturali et supernaturali. Unde, quemadmodum oportet rem primo constitui in esse naturali, antequam sit ad operationes naturales idonea ; ita oportet eam primo constitui in esse quodam supernaturali, priusquam efficax sit supernaturaliter et meritorie operari.

 

Praeterea Henricus quarto Quodlibeto, circa haec recitat quatuor opiniones, quarum duas propter apertam earum absurditatem non refero. Tertia est, quod gratia et caritas virtutesque ceterae ab invicem realiter sunt distinctae, sic quod gratia et caritas sunt semper coniunctae ; nihilo minus Deo agente possent ab invicem separari, ita quod homo posset esse in caritate sine gratia et econtra, et in utroque statu divisim inventus glorificaretur. Quarta est, quod caritas et gratia realiter distinguuntur, et necessariam habent connexionem. Verum utrique huic opinioni videtur contrariari id Augustini : Radix omnium bonorum est caritas. Porro contra primam earum est illud Apostoli : Si linguis angelorum loquar et hominum, caritatem autem non habeam, etc. Unde et Augustinus asserit : Adde caritatem, et prosunt omnia ; detrahe caritatem, nil proderunt alia. Gratia vero qualitercumque in nobis est, non potest nisi prodesse, etiam si sola insit : impossibile est ergo gratiam ponere aliud quam caritatem. A ceteris tamen virtutibus gratia differt realiter. Caritas quippe est vita spiritualis, secundum quod est gratia et in essentia animae ; estque forma virtutum, in quantum caritas et in voluntate exsistens. Atque ut est perfectio essentiae animae, dat quasi actum primum ; ut autem est perfectio potentiae volitivae, dat quasi actum secundum, qui est operari propriam operationem. Nempe cum omnia propria operatione determinentur, secundum Philosophum primo Politicae et quarto Meteororum, ita quod quaelibet res naturalis in esse naturae ab eodem habet duo, videlicet, actum primum, qui est esse secundum rationem illius formae, et actum secundum, qui est operari aliquam sibi debitam operationem, quemadmodum grave ab eodem habet esse in specie gravis et moveri deorsum, et non ab alio et alio ; sic ab eadem gratia habet homo esse supernaturale, deiforme, gratuitum, quo divinae naturae supernaturaliter est conformis, et meritorie operari. Itaque gratia gratum faciens, de qua loquor, est donum Dei ordinatum ad gratificandum ei intellectualem naturam, ut sit digna per illam vita aeterna ; caritas vero viae est principium actionum quibus natura Deo acaepta seu grata meretur vitam aeternam.

Haec Henricus.

Cuius opinioni obici posset, quod eadem forma accidentalis numero una, nequit vere realiter in pluribus esse subiectis : ergo nec gratia potest esse in essentia animae et voluntate. Verumtamen haec obiectio contra Henricum non militat, nisi ulterius extendatur. Imaginatur enim animam non differre realiter a suis potentiis. Cuius oppositum super primum est ostensum.

 

Postremo, quod de hac quaestione scribit Scotus, in praeallegato continetur Quodlibeto Henrici, et sequitur opinionem Henrici, non ponendo inter gratiam et caritatem distinctionem realem. Quaecumque (dicens) excellentiae attribuuntur caritati, attribuuntur et gratiae, et econtra : utraque namque aequaliter dividit inter filios regni et perditionis ; utraque est forma virtutum, etc. ; et si dicerentur distinctae, superflueret una, quia sufficeret alia. Dicitur igitur caritas, quia per eam Deum habemus earum, ita quod respicit Deum non sub ratione diligentis, sed diligibilis ; gratia vero vocatur, qua Deus aliquem habet gratum, ita quod ipsa respicit Deum ut diligentem et acceptantem, non ut dilectum. Et acceptatio illa intelligitur per comparationem ad vitam aeternam, quae comparatio est in correspondentia meriti ad praemium.

Haec Scotus.

 

Bonaventura vero in Breviloquio suo super his multa conscribit perpulchre, et tamen pene omnia quae affirmat de gratia, conveniunt caritati, nisi quod postea scribit de ramificatione gratiae et habitus virtutum atque donorum, et probat gratiam esse distinctam : Quemadmodum, inquiens, primum principium productivum sua summa perfectione in dando vitam naturae, non tantum dat vivere quantum ad actum primum, verum etiam quantum ad actum secundum, qui est operari ; sic necesse est quod idem principium reparativum vitam donet spiritui in esse gratuito, tam quantum ad esse quam quantum ad operari. Cumque unius viventis secundum unam vitam primam, multae sint operationes vitales ad manifestationem vitae illius perfectam, cum et actus diversificentur per obiecta, diversitas quoque actuum diversitatem requirat habituum : hinc quamvis sit una gratia vivificans, ramificari tamen habet in varios habitus propter operationes diversas. Et quoniam quaedam sunt opera moralia primaria, ut credere ; quasdam media, ut intelligere credita ; quaedam postrema, ut videre intellecta ; et in primis anima rectificatur, in secundis expeditur, atque in tertiis perficitur : ideo gratia gratum faciens ramificatur in habitus virtutum, quorum est animam rectificare ; in habitus donorum, quorum est animam expedire, id est, promptam ac facilem reddere ad agendum ; et in habitus beatitudinum, quorum est perficere animam.

Haec Bonaventura prosequitur ibi diffuse, cuius modum et positionem in his sequi videtur Thomas de Argentina.

 

Itaque ex tot opinionibus innotescit, veritatem huius materias infra certitudinem esse ; subtilior tamen rationabiliorque videtur positio illa B. Thomae. Ex cuius etiam verbis nunc introductis patet solutio ad obiecta. Etenim actus qui tam gratias quam caritati attribuuntur, diversimode competunt eis. Similiter, gratificare, sanctificare, adoptare, etc., aliter conveniunt Deo, aliter dono creato. Nam Deo conveniunt, ut causae primas et principali ac efficienti ; gratias vero et caritati, ut causae secundas instrumentali atque formali. Amplius, quod ex Thoma atque Bonaventura dictum est de effluxu et ramificatione virtutum ex gratia, non est intelligendum de reali seu effectiva productione ipsorum habituum virtuosorum a gratia : nam virtutes infusas ac dona sunt habitus supernaturales a Deo immediate creati ; sed intelligendum censetur de emanatione, quantum ad actus, secundum naturalem quamdam connexionem, condependentiam et cooperationem, secundum quod actus unius virtutis praesupponit et exigit actum virtutis alterius, quemadmodum actus caritatis praesupponit et exigit actum fidei aut etiam spei in viatoribus, similiter actus spei actum fidei : sicque secundum Augustinum in Enchiridio, fides generat spem, et fides ac spes caritatem.

 

 

QUAESTIO II

 

Quaeritur consequenter, An gratia sit subiective in essentia animae.

 

Videtur quod sic, quoniam ipsa est vita hominis, et ipsam naturam decorans, ac gratam seu acaeptam Creatori constituens, et dicitur semper esse in actu.

Iterum, gratia dicitur esse una, virtutes vero sunt plures : gratia ergo respicit essentiam animas, quae est una ; virtus vero potentias, quae sunt plures.

Rursus, necesse est ipsam essentiam intellectualis creatura : Deo placitam et acceptam consistere, antequam operatio eius complaceat Deo. Propter quod in Genesi legitur, Dominum respexisse ad Abel et ad munera eius. Sed istud per gratiam agitur.

 

In oppositum est, quod Augustino testante, gratia se habet ad liberum arbitrium ut sessor ad equum rergo immediate respicit liberum arbitrium tanquam subiectum.

Insuper Magister in littera gratiam tam praevenientem quam subsequentem definit per comparationem ad voluntatem : ergo voluntas est eius subiectum, cum accidens per proprium subiectum habeat definiri.

Item gratia et peccatum opponuntur ; opposita vero habent fieri circa idem : cum ergo peccatum potissime sit in voluntate, videtur quod et gratia.

 

Ad hoc Bonaventura respondet :

Communis tenet opinio, gratiam primo respicere essentiam animae, virtutes vero potentias eius, ut sic per gratiam et virtutes reformatio fiat creatae imaginis, quae consistit in unitate essentiae et trinitate potentiarum. Verum ista positio dupliciter potest intelligi. Primo, quod Deus prius influat gratiam essentiae animae, deinde influentia illa redundet in animae vires, ut sic sit conformitas gratiae ad animam, sive prout consideratur secundum rationem imaginis, sive ut est perfectio corporis. Anima namque ut est perfectio corporis, ratione suae substantiae respicit complexionis aequalitatem ; sed ratione potentiarum suarum concernit organorum diversitatem. Anima quoque in se habet vivere et agere : vivere per se, agere per potentias. Sic et gratia per se respicit essentiam animae, deinde potentias per virtutes, et hoc non tantum per appropriationem, sed etiam per proprietatem.

 

Secundo, intelligi potest positio illa per appropriationem quamdam, non quod Deus influat gratiam prius in essentiam animae quam in eius potentias, sed quia anima suscipit gratiam et virtutes mediante potentia, et tam gratia quam virtus inest animae per potentias. Aliter tamen ei inest gratia, aliter virtus. Virtus namque dicit perfectionem respectu operationis, gratia respectu Dei acceptantis. Cumque respectu operum potentis distinguantur, hinc ipsae virtutes concernunt potentias ut distinctas ; tuncque in actu sunt, quando potentis sunt in actu. Potentis vero prout comparantur ad Deum acceptantem, unica acceptatione acceptantur cum essentia animae. Hinc gratia una est sicut essentia animae, et est semper in actu continuo ; et primo dicitur respicere essentiam animae, non quia sit in illa absque inhaesione potentis, aut per prius quam in potentia, sed quia habet esse in potentiis, ut continuantur ad unam essentiam animae. Virtus vero dicitur esse in potentiis, quoniam est in eis secundum quod referuntur ad operationes diversas.

Et hic modus intelligendi plus consonat Augustino, qui asserit gratiam se habere ad liberum arbitrium sicut sessorem ad equum ; gratiam quoque operantem et cooperantem describit per comparationem ad voluntatem. Magis etiam consonat rationi. Si etenim intelligamus gratiam tanquam habitum quemdam ac influentiam inexsistentem animae ad Deum conversae, cum talis habilitatio et influentis susceptio atque conversio intelligi nequeant nisi per potentiam, non videtur posse recte intelligi quomodo gratia sit in anima, abstracta potentia. Rursus, si gratia dicitur quia gratificat, et ex hoc opponitur culpae, opposita demum fiant circa idem : ergo sicut culpatio, laus et vituperium insunt animae primo secundum liberum arbitrium, sic et gratis donum. Non enim quaecumque acceptatio gratificatio dicitur, sed illa sola qua Deus animam sic acceptat ut aeterna remuneratione eam reputet dignam, talisque acceptatio respicit arbitrii libertatem. Ergo gratia primo inest animae secundum arbitrii libertatem. Cuius signum est, quod gratia ad illas tantum potentias se extendit ad quas se extendit libertas arbitrii.

 

Cumque obicitur, quod gratia est continue in suo actu, et taliter non se habet in libero arbitrio ; respondendum, quod duplex est actus formae : unus, quem habet per modum informantis ; alius per modum efficientis, sicut albedo subiectum suum per informationem dealbat, et visum quasi efficienter disgregat. Quantum ad primum, est omnis forma in actu continuo, quoniam actus ille est ut habitus ; non autem quoad actum secundum. Ita et gratia est in actu continuo quoad actum informationis quo gratificat, non quoad actum quo promeretur.

Haec Bonaventura.

 

Porro in his Thomas aliter sentiens :

Communiter (inquit) ab omnibus dicitur, quod gratia respicit essentiam animae, virtus vero potentiam ; sed hoc a diversis diversimode intelligitur. Quidam intelligunt hoc dictum appropriate, non proprie. Cum enim virtus dicatur secundum quod est operationis principium, et operatio sequatur potentiam, convenienter ad potentiam virtus refertur. Gratiae autem effectus est facere Deo acceptum : quod per prius respicit animam, quam eius operationem sive potentiam, iuxta illud : Respexit Dominus ad Abel et ad munera eius.

Alii intelligunt hoc tanquam proprie dictum, dicentes quod primum et proprium subiectum gratiae sit essentia animae : quod rationabilius est, et dictis divini Dionysii consonat. Cum enim nullius operatio supra facultatem naturae operantis extendatur, oportet quod si operatio alicuius extendatur supra id quod naturaliter habet, etiam natura supra se ipsam quodammodo elevetur. Cumque actus meritorii facultatem humanae excedant naturae, non queunt ab homine procedere, nisi natura eius supra se per gratiam elevetur. Hinc secundo Ecclesiasticae hierarchiae capitulo S. Dionysius protestatur, quod sicut in naturalibus id quod non habet naturam specificam acquisitam per generationem, non valet habere operationes speciei debitas, ita qui non est divinum esse per spiritualem regenerationem adeptus, non potest operationes participare divinas. Hinc primum donum quod homini gratis infunditur, oportet istum habere effectum, ut essentiam animae elevet atque constituat in quodam esse divino, quatenus ad operationes divinas exsistat idonea. Cumque unumquodque dicatur id esse simpliciter quod est per prius, sicut substantia simpliciter dicitur ens : hinc donum quod essentiam animae ita nobilitat, principaliter gratia appellatur, et etiam quia non determinatur per specialem aliquem actum ex quo speciale nomen sortiatur. Hinc proprie et per se gratia respicit essentiam animae ut subiectum. Verumtamen quoniam inter potentias animae voluntas seu liberum arbitrium maxime est communis, quoniam eius imperio actus aliarum subiacent potentiarum, nec gratia determinatum respicit actum : hinc gratia immediatius respicit voluntatem liberumve arbitrium, quam alias vires. Culpa vero opponitur virtuti magis quam gratiae.

Haec Thomas in Scripto.

 

At vero in prima secundae, quaestione centesima decima :

Quemadmodum, inquit, gratia est a virtute distincta et prior ea, sic habet subiectum prius subiecto virtutum, ita quod est in essentia animae. Sicut enim per potentiam intellectivam homo participat cognitionem divinam per fidem, atque per voluntatem participat divinum amorem per caritatis virtutem ; sic per naturam animae participat quamdam supernaturalem divinae naturae similitudinem per gratiae donum.

Haec ibi.

 

In Summa etiam contra gentiles, libro tertio, per diversa capitula multa conscribit de gratia, quae in praeinductis sententialiter continentur.

 

Insuper Petrus his concordat :

Quemadmodum, dicens, corpus est unum in multis membris, sic anima una est in multis potentiis. Accidentium vero corporalium, quae insunt corpori secundum se, ut albedo, possunt denominare totum corpus et singula membra. Quaedam vero insunt corpori mediante aliquo membro, ut crispitudo vel simitas. Et haec quamvis denominent corpus cui insunt, per synecdochen, et membrum mediante quo insunt, per proprietatem, non tamen denominant alia membra : non enim pes dicitur simus aut crispus. Similiter ex parte animae duo sunt accidentium genera. Quaedam respiciunt essentiam animae, haecque denominant eam ac universas eius potentias, ut gratia ; quadam vero insunt mediantibus potentiis, ut virtutes, et hac denominant essentiam animae atque potentiam cui insunt, non alias vires. Hinc anima dicitur amans, itemque voluntas, sed intellectus non dicitur amans. Gratia igitur inest animae per essentiam, virtus vero per potentiam. Aliqui tamen dicunt, quod utrumque inest per potentiam, sed gratia respicit subiectum potentiae, quod est unum, puta essentia animae ; virtus vero actum, qui est multiplex secundum vires diversas.

Haec Petrus.

 

Richardus vero sequitur opinionem dicentium quod sicut voluntas non dicit potentiam ab anima distinctam realiter, ita nec caritas reale quid gratiae superaddat. Nihilo minus gratia, secundum quod ponit animam in quodam esse supernaturali Deo accepto, proprie et prius ordine naturae respicit essentiam animae, et in ea consistit.

Haec Richardus.

 

Idem sentit Henricus.

 

Porro Albertus :

Gratia, asserit, universalis est habitus informans subiectum, id est essentiam animae et potentias eius ac opera. Quae verba si intelligantur, quod gratia realiter informat essentiam animae, et influentialiter, secundario, per virtualem impressionem, potentias operationesque animae, vera censentur, et consonant dictis Thomae.

 

Durandus demum hic multa expressit :

Istud, inquiens, puta positio illa quod gratia primo et proprie inest essentiae animae, non valet : quoniam impossibile est quod habitus perficiens essentiam animae, maiorem colligantiam habeat cum habitu perficiente voluntatem, quam cum habitu perficiente intellectum.

Sed huius contrarium iam ex verbis Thomae innotuit, perhibentis quoniam inter potentias animae voluntas maxime est communis.

 

Deinde addit Durandus :

Essentia animae non fit nec est prius grata gratificatione supernaturali, quam potentiae. Cumque id probatur, quia respexit Dominus ad Abel et ad munera eius : dico quod non est intelligendum, quod Dominus acceptando prius respexerit ad essentiam animae Abel, deinde ad opera eius, sed quod prius acaeptavit devotionem offerentis, quae est actus interior voluntatis, deinde munera oblata.

Hoc dictum Durandi non solum videtur contra doctores scholasticos, Alexandrum, Thomam, Albertum, Bonaventuram, etc., sed etiam contra sanctos Patres, Augustinum, Gregorium, Bedam, et alios. Augustinus enim et Beda super Genesim, Gregorius quoque super Iob, verba illa Geneseos ita interpretantur ut dictum est supra. Et sicut ex praeallegatis B. Dionysii verbis patescit : quemadmodum ad exercendum naturales operationes, primo oportet sortiri naturam specificam substantialemque formam, ita ad exercendum meritorios actus, oportet in primis sortiri divinitus per infusionem seu regenerationem, quamdam formam supernaturalem, constituentem intellectualem creaturam in esse supernaturali deiformi ad promerendum idoneo, utpote gratiam gratum facientem. Et sicut non potest aliqua actio voluntatis interior sive exterior Deo esse accepta ac meritoria, nisi ipsa voluntas per virtutem caritatis sit informata, ornata, Deoque grata ; ita nec ulla offerentis oblatio potest Altissimo esse accepta, nisi anima eius in sua essentia sit Omnipotenti per gratiam conformata ac placita. Denique, animae infantulorum in sacro Baptismate fiunt Creatori acceptae supernaturali gratificatione, recipiendo gratiam ex infusione antequam ullum devotionis habeant actum.

 

Praeterea scribit Durandus :

Dicunt quidam, quod gratia disponit essentiam animae in comparatione ad Deum, quia per eam efficimur divinae consortes naturae. Sed istud non valet, quoniam esse consortem divinae naturae, aut intelligitur per assimilationem in esse, aut in operari. Non in esse, quia hanc habet essentia animae maiorem per naturalia, cum ad imaginem Dei sit facta, quam per quodcumque aliud possit habere, praecipue quoniam aliud illud accidens esset, quod semper plus distat a perfectione divina quam quaecumque substantia. Intelligendum est ergo quoad operationem, operatio vero non respicit essentiam nisi mediante potentia.

 

Haec verba istius videntur nimis absurda ac rudia. Rationalis namque seu intellectualis creatura multo eminentius atque salubrius assimilatur superbeatissimae Trinitati per dona gratuita gratificantia quam per naturalia dona : imo per gratuita reformatur ac decoratur naturalis imago et similitudo Dei in anima. Per dona vero gloriae adhuc multo clarius conformatur anima Deo. Ad quod insinuandum, sanctus ait Ioannes : Carissimi, nunc filii Dei sumus ; et nondum apparuit quid erimus. Scimus enim quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est. Quibus verbis innuitur, quod beatifica visio donaque gloriae tam excellenter assimilant animam Deo, ut respective loquendo, viator non sit similis Domino, quamvis ei per naturalia atque gratuita assimiletur.

Cumque obicitur, quod dona ista gratiae et gloriae sunt accidentia, puerile est argumentum, et paulo ante solutum, ubi quaesitum est, utrum gratia sit substantia vel accidens. Imperitissimum quoque est dicere absolute, quod dona gratiae et gloriae plus distant a Deo quam quaecumque substantia : imo quaedam illorum donorum sunt nobilissimae et immediatae vel potius immediatissimae ac sacratissimae coniunctiones cum Deo, videlicet dotes gloriae, suoque modo actiones meritoriae ex caritate directe elicitae.

 

Opinio demum Scoti eadem est praeinductae opinioni Durandi in determinatione huius quaesiti.

 

 

QUAESTIO III

 

Insuper quaeritur, An gratia gratum faciens sit tantum una in homine uno.

 

Videtur quod non, quoniam gratia gratum faciens dividitur in gratiam operantem et cooperantem, et rursus in gratiam praevenientem et subsequentem ; divisio autem numerum parit, id est, multitudinis causa est. Apostolus quoque ad Corinthios : Divisiones, inquit, gratiarum sunt.

Secundo, gratia, iuxta praehabita, est forma virtutum. Forma autem secundum multitudinem formatorum dividitur, cum unicuique insit sua propria forma.

Tertio, gratia sacramentalis a gratia gratum faciente primo infusa distinguitur ; diversorum quoque sacramentorum diversae sunt gratiae, unaque habita, altera aliquando non habetur. Ergo diversae sunt gratiae, cum et in hymno dicatur : Tu septiformis gratia.

 

In oppositum sunt iam inducta. Cum enim gratiae ponatur in essentia animae, una est sicut et ipsa essentia.

 

Ad hoc Thomas respondet :

Qui dicunt gratiam et virtutem realiter non differre, dicere habent quod gratia multiplicatur sicut et virtus. Nam quamvis dicere valeant quod virtus non multiplicatur secundum quod gratia, sed ut habet rationem virtutis, nihilo minus dicere habent quod gratia secundum id quod realiter est, diversificatur. Porro, secundum opinionem dicentium quod gratia a virtute realiter sit distincta, est multiplex modus dicendi. Dicentes enim gratiam non esse in essentia animae ut in subiecto, dicere compelluntur quod plures sint gratiae secundum numerum virtutum distinctae : non enim unum numero accidens potest simul in diversis esse subiectis. Si autem gratia ex eo quod est forma virtutum, dicatur in eodem esse subiecto in quo est virtus, necesse est quod sit in qualibet potentia in qua est virtus, aut per prius aut per posterius, secundum quod quaedam virtutes per prius a gratia informantur quam aliae.

 

Alii dicunt, quod gratia subiective est in essentia animae, in qua omnes potentiae tanquam in centro colliguntur. Hinc quemadmodum lineae vel radii in centro uniuntur, et secundum quod a centro plus elongantur, magis ab invicem dividuntur : sic gratia secundum quod in animae consistit essentia, una est ; multiplicatur autem secundum quod in potentias diversas diffunditur, in quibus virtutis accipit rationem.

Sed ista opinio videtur supponere quod virtus et gratia non differunt secundum speciem et rationem, sed solum secundum subiecti diversitatem. Si enim alterius rationis est virtus a gratia, tunc ex multiplicatione virtutum in potentiis non sequitur multiplicatio gratiae, quia diffusiones gratiae in potentiis nomen et rationem amitterent gratiae : sicut si lumen a centro diffundatur per radios varios, quamdiu retinet luminis rationem, dicitur lumen multiplicari ac dividi ; si vero secundum diversas lineas diffusionis luminis, ipsae lineae rationes acciperent diversorum colorum, diceretur quod lumen esset dumtaxat unum secundum quod est in centro, et colores in lineis diversis causati sint multi. Nisi forsitan dicant, quod diffusio gratiae in potentias est praeter virtutum essentiam, sicut diffusio lucis super colores, qui per eam efficiuntur actu visibiles, est secundum quorumdam opinionem praeter essentiam coloris, quatenus sicut lux super colores diffusa praestat coloribus quod sunt visibiles actu, ita diffusiones gratiae tanquam quidam radii eius, virtutibus praebeant efficaciam promerendi. Sic quippe radius gratiae receptus in potentia, retineret rationem lucis, et differret a gratia quae est in essentia animae, sicut lumen differta luce : sicque gratia ut est in essentia animae, esset una ; sed gratiae diffusae in potentias, essent multae. Sed hoc stare non valet, quia ad actum meritorium non requiruntur nisi duo. Unum est, ut agens actum dignus habeatur vita aeterna : ad quod sufficit gratia in animae exsistens essentia, ipsam gratificans. Aliud est, ut actus ipse in finem debitum sit relatus, debitisque circumstantiis vestitus : ad quod sufficit virtus. Hinc ad eliciendum meritorium actum non requiritur aliquid praeter gratiam, quae est in essentia animae, et virtutem, quae est in potentia eius, quasi aliqua diffusio gratiae ab essentia animae perveniat in potentiam praeter virtutem.

 

Hinc alii melius dicunt, quod scilicet gratia est una tantum, non multiplicata, virtutes vero sunt multae. Porro Apostolus dicens, Divisiones gratiarum sunt, large accipit nomen gratiae pro quocumque dono nobis gratis collato a Deo. Gratia quoque operans atque cooperans, seu praeveniens et subsequens, non differunt realiter, ut dictum est et dicetur.

Sed nec gratia est forma virtutum per informationem, sed efficientiam : idcirco potest una permanens virtutum plurium esse forma.

Postremo, gratia in diversis sacramentis datur ad diversos effectus, seeundum quod plures infirmitates ex peccato sunt consecutae, contra quas gratiae sacramentales praecipue ordinantur : ideo sicut differt virtus a virtute per hoc quod ad actus ordinantur diversos, sic una gratia sacramentalis differt ab alia secundum quod ad diversos ordinantur effectus. Hinc sicut ex multiplicatione virtutum non sequitur multiplicatio gratiae ; ita ex multiplicatione sacramentorum et sacramentalium gratiarum non sequitur multiplicatio gratiae de qua loquimur : imo perfectiones quae in diversis sacramentis conferuntur, emanationes sunt gratiae de qua modo est mentio, sicut virtutes. Sed quia non habent nomina propria, idcirco communiter nomine gratiae nuncupantur.

Haec Thomas in Scripto.

 

In quibus videtur obscurum quod ait, eos qui dicunt gratiam non esse subiective in essentia animae, dicere oportere quod plures sint gratiae secundum numerum virtutum distinctae : quod non apparet. Quidam enim ita dicentium, asserunt gratiam non esse quamcumque virtutem, sed caritatem, ut Henricus, Richardus, et Scotus ; sicque non coguntur gratiam multiplicare magis quam caritatem. Hinc item qui dicunt gratiam a virtute realiter non differre, non compelluntur gratiam multiplicare secundum numerum virtutum, cum gratiam dicant non virtutem quamcumque, sed caritatem dumtaxat.

 

Consonat Petrus :

Duplex (dicens) est gratia in anima. Quaedam gratis data, quae datur ad actus diversos, ut patet prima ad Corinthios duodecimo : ideo recipit essentialem divisionem. Quaedam vero gratum faciens, quae datur ad unum actum primum, qui est gratificare : idcirco divisionem non recipit essentialem. Quemadmodum enim actus primus vitae, qui est vivere, est unus ; actus vero secundus, qui est operatio, est multiplex, propter quod a principio multiplicabili oritur, utpote a virtute : sic gratia gratum faciens una est, virtus autem multiplicatur. Et gratia ista vocatur forma virtutum, non proprie, tanquam pars esset illarum, ut aliqui dicunt ; sed similitudinarie, quoniam efficit eas formosas, quemadmodum lux colores. Gratia quoque virtutum et donorum dupliciter dicitur : primo intransitive, id est gratia quae est virtus, et quae est donum, et sic realiter differunt sicut virtus et donum ; secundo transitive, id est gratia quae est causa virtutum, et quae est causa donorum, et sic idem sunt, quoniam eadem gratia quae est causa virtutum, augmentata est causa donorum, in quantum virtus et donum sunt principia promerendi. In hoc quippe conveniunt, quamvis in actibus differant. Hinc id a quo habent rationem merendi, est unum, videlicet gratia. Rursus, gratia dupliciter dicitur : primo qualitas ipsa animam gratificans, ac Deo assimilans ; secundo aliquis eius effectus, puta perfectio ab ipsa in animam profluens. Primo modo, gratia sacramentorum, quemadmodum et virtutum, est una ; secundo modo, diversae : sic etenim sacramentalis gratia nominatur, in quantum concernit et producit effectum contra aliquam peccati infirmitatem.

Haec Petrus.

 

 

QUAESTIO IV

 

Nunc quaeritur, An gratia sit motor liberi arbitrii.

 

Videtur quod non, quia liberum arbitrium movetur ex se ipso, non ergo ab alio.

 

Ad hoc respondet Bonaventura :

Quemadmodum Sancti testantur, liberum arbitrium a gratia movetur et excitatur, quia a gratia operante praevenitur, atque a gratia cooperante ad opera meritoria elevatur, ita quod respectu operis meritorii gratia est motrix specialis, et voluntas pedisequa. Propter quod Augustinus comparat gratiam ad liberum arbitrium sicut sessorem ad equum. Et istud dupliciter potest intelligi. Primo, quod gratia dicitur movere liberum arbitrium, quia dispositio est et disponit ad spiritualem motum, cum ipsa sit spirituale animae pondus quo anima habet sursum moveri. Cumque liberum arbitrium natum sit movere se ipsum ad actus in quos potest ex se, idcirco quando adiutum est et informatum per gratiam, excellentius promptiusque movet se ipsum, ita quod, cum liberum arbitrium sit movens et motum, gratia disponit ipsum ad actionem et motionem sub ratione moventis. Atque pro tanto gratia dicitur movere liberum arbitrium seu voluntatem, quoniam liberum arbitrium gratia informatum movet se ipsum, iuxta quem modum amor dicitur hominem ad opera magna movere. Secundo, potest intelligi ita, quod gratia est quaedam influentia procedens a luce prima, habens se propter coniunctionem cum luce illa fontana, sicut lumen solis cum sole ; Cumque iugiter suo fonti iungatur, non solum attribuitur ei operatio ratione sui subiecti, sed et ratione sui fontalis principii. Hinc sicut lumen non solum operatur cum aere, sed item in aerem ratione continuationis suae cum sole ; sic gratia non tantum agit cum libero arbitrio, sed etiam operatur in ipsum. Hinc non est aliud dicere gratiam movere liberum arbitrium, quam ipsam esse instrumentum Spiritus Sancti ad movendum liberum arbitrium.

 

Denique uterque hic modus intelligendi est aptus, nec unus sine altero sufficit. Nam primus competit gratiae cooperanti seu subsequenti, secundus gratiae operanti et praevenienti. Nam gratia operans liberum arbitrium praevenit, movet et excitat, quoniam Deus illam infundendo, voluntatem sanat ac praeparat. Gratia vero cooperans seu subsequens fertur liberum arbitrium movere, quia voluntas tali gratia informata movet se ipsam, cum sit potentia libera, non alligata materiae. Nihilo minus convenit ei moveri a Deo et a gratia, a quibus libere, non coacte movetur. Sponte enim consentit, et ita se movet ad opus.

Haec Bonaventura.

 

Hinc Albertus :

Gratia, inquit, voluntatem est erigens, praeparans ac adiuvans eam. Oportet tamen ut voluntas non statuat obicem, sed velit adiuvari per gratiam, saltem in adultis, quia si nollet, non reciperet eam. Sicque illud intelligitur Augustini : Qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te. Ideo ex verbis illis Apostoli, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, sic arguit contra Iulianum haereticum, qui dixit hoc ideo dictum esse, quia non solius est voluntatis implere praeceptum Dei, eo quod homo sperare et credere nequeat nisi velit, neque ad palmam currere nisi volendo. Itaque arguit Augustinus : Si ideo dictum est, Non est volentis neque currentis, etc., quoniam sola voluntas non implet, sed adiuta per gratiam, ergo et econtrario dici potest : Non est Dei miserentis, sed volentis currentisque hominis. Et ita concludit : Restat igitur ut recte ita dictum intelligatur, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem praevenit ut velit, et volentem subsequitur ne frustra velit.

Haec Albertus.

 

At vero Petrus :

Movere, ait, contingit dupliciter. Primo effective, sicut sol movet vaporem sursum elevando. Secundo dispositive, ut pondus, secundum quod levitas movet sursum. Primo modo Deus movet liberum arbitrium, et etiam illud se ipsum, praesertim dum per gratiam est perfectum et adiutum ad movendum semetipsum. Secundo modo gratia movet illud. Quamvis ergo voluntas movet se ipsam, imo et omnia quae sunt in anima movet effieienter et imperialiter, nihilo minus ab aliquo exsistente in anima potest dispositive moveri.

Haec Petrus.

 

Porro Richardus circa haec curiosius seu subtilius scribens :

Gratia, asserit, movet liberum arbitrium per modum efficientis instrumentalis, atque per modum formae. Primo modo movet liberum arbitrium in instanti sua infusionis, quia in illo instanti Spiritus Sanctus tanquam principale agens, per influentiam suam, quae est gratia, tanquam per instrumentale efficiens, in libero arbitrio quamdam causat excitationem et inclinationem ad bonum voluntatis actum ; illaque excitatio seu inclinatio non est actus volendi, sed dispositio ad eumdem, seu aliqualis inchoatio eius, quia in eliciendo actum volendi, semper cooperatur liberum arbitrium. Sed ad causandam illam excitationem vel inclinationem, quae causatur in instanti infusionis gratiae, liberum arbitrium est passivum dumtaxat. Movet autem liberum arbitrium per modum formae, in quantum per gratiam, quae est forma, potest se movere et elevare ad meritoria opera de condigno : quibus motibus se sine gratia movere nequit. Hinc libro de Gratia et libero arbitrio loquitur Augustinus : Deus praeparat voluntatem, et cooperando perficit quod operando incipit, quoniam ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Et quia per duo se movet liberum arbitrium, puta per se et per gratiam, ideo idem opus fit per gratiam et liberum arbitrium. Hinc Bernardus in libro de Libero arbitrio contestatur : Quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur, hoc est a gratia et libero arbitrio.

Haec Richardus.

 

Unde Albertus hic recitat versus Praepositivi :

Quidquid habes meriti praeventrix gratia donat.

Nil Deus in nobis praeter sua dona coronat.

 

Postremo, circa haec diversi quaestiones movent diversas, videlicet : utrum habens gratiam gratum facientem certitudinaliter scire valeat se esse in gratia ; item, an et qualiter gratia possit intendi et remitti ; rursus, an et qualiter sit accidens corruptibile et amissibile. Ad quae omnia respondendum est prout super primum responsum est de cognitione inexsistentiae caritatis, de eius quoque intensione et remissione, et qualiter corrumpi valeat seu amitti.

 

 

QUAESTIO V

 

Ultimo demum hic quaeritur, An gratia operans et cooperans, seu gratia praeveniens et subsequens, sint realiter eadem gratia.

 

Videtur quod non, quoniam habitus distinguuntur per actus. Cum ergo diversi sint actus gratiae operantis, et cooperantis, etc., ut patet in littera, sequitur quod realiter distinguantur.

Item, operans et cooperans distinguuntur sicut perfectum et imperfectum : quae non sunt idem, alioqui idem esset se ipso perfectius.

 

In oppositum est Magister in littera.

 

In huius determinatione quaesiti concordant doctores. Unde Albertus :

Auctoritas Augustini a Magistro inducta de gratia praeveniente et subsequente, in libro Augustini contra Pelagianos habetur, qui gratiam Dei evacuabant, dicentes a libero arbitrio esse opus bonum sicut a volente et currente, atque a gratia Dei non nisi sicut ab adiuvante et comitante. Hinc Augustinus volens illum errorem secundum catholicam fidem corrigere, per illud Apostoli ad Romanos, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei : dividit gratiam in operantem et cooperantem, seu praevenientem et subsequentem, ut ostendat quod totum est ex gratia Dei, quae primo praevenit voluntatem ut velit, atque subsequitur eam opus ministrantem seu exsequentem, ne frustra velit : quoniam opus voluntatis frustra agitur, nisi gratia informetur.

 

Denique sicut Magister in littera fatetur, haec duplex gratia realiter una est, distincta penes actus sive officia. Etenim proprius gratiae actus est habentem facere Deo gratum, opusque eius facere Deo acceptum : qui actus unius est rationis in generali in gratia operante et cooperante. Gratia quoque vere et simpliciter dicta, a duobus nomen sortitur, videlicet quoniam gratis confertur, gratificatque habentem ; quorum utrumque per eamdem rationem convenit gratiae operanti et cooperanti : unus est ergo habitus utriusque. Et quamvis actus diversi conveniant eis, eadem tamen vis est in eis, utpote virtus gratificandi ac promerendi. Unde secundum aliquid sunt eiusdem potentiae, et secundum aliquid non. Nempe in vi gratificandi et promerendi conveniunt, differunt autem in hoc quod gratia operans facit hoc circa voluntatem, informando eamdem, gratia vero cooperans facit hoc circa actum liberi arbitrii, ipsum actum eliciendo, dandoque ei virtutem merendi.

Haec Albertus.

Ex quibus verbis sequi videtur, quod gratia sit subiective in voluntate secundum Albertum. Sed quid ad hoc respondendum sit, supra inductum est.

 

Circa hoc planius scribit Thomas :

Gratia habet in nobis diversos effectus ordinatos. Primum namque quod facit in nobis, est quoddam esse divinum. Secundus eius effectus est meritorius actus. Tertius est praemium meriti, seu vita aeterna. In actibus quoque est ordo : quoniam primum est opus interius voluntatis ; secundum est opus exterius quo impletur voluntas. Et secundum haec quinque Augustinus diversimode videtur accipere gratiam praevenientem et subsequentem : quoniam considerato ordine meriti ad praemium subsequens, vocat gratiam praevenientem, quae est principium promerendi ; gratiam vero subsequentem, ipsum babitum gloriae, qui in nobis beatam efficit vitam. Hinc in libro de Natura et gratia loquitur : Gratia praevenit, ut pie vivamus, atque subsequitur, ut cum illo semper vivamus ; et nunc praevenit, ut filii Dei vocemur, tuncque subsequetur, ut glorificemur. Porro secundum ordinem actus interioris ad exteriorem, vocat gratiam praevenientem, quae motum causat bonae voluntatis ; gratiam vero subsequentem, quae opus exterius complet. Unde asserit Augustinus : Gratia praevenit voluntatem, ut velit bonum ; subsequitur, ut compleat et perficiat illud. Sicque in littera ista per totum videtur accipere gratiam praevenientem et subsequentem. Sed secundum ordinem ipsius esse ad actum seu operationem, sic nominat gratiam praevenientem, quae dat animae quoddam esse salubre, et subsequentem, quae opus meritorium causat. Unde dicit, quod praevenit ut sanemur, subsequitur ut sanati negotiemur.

 

Verum distinctio gratiae operantis et cooperantis proprie tantum accipitur prout pertinet ad statum vitae praesentis, sicque dupliciter potest distingui. Primo, ut gratia dicatur operans, prout operatur in anima quoddam esse divinum, quod gratum facit habentem ; cooperans vero vocetur, prout meritorium causat opus, et sic illud Deo efficit gratum. Secundo, ut gratia operans appelletur, quae actum voluntatis producit interiorem ; cooperans, quae exteriorem perseverantiamve in illo. Et utroque modo operans et cooperans idem est quod praeveniens et subsequens. Denique gratia operans, secundum unam acceptionem, operatur in anima formaliter, non effective, secundum quod quaelibet forma facit esse aliquod in subiecto, ut albedo facit esse album. Alio modo dicitur operari effective, prout habitus effective producit opus. Sicque gratia motum voluntatis meritorium operatur eliciendo, quamvis mediante virtute, propter quod operans dicitur. Sed primo modo hominem facit formaliter Deo gratum, imo et sic sola gratia agit hoc. Secundo autem modo motus voluntatis non est a gratia sine libero arbitrio : attamen quia in hoc gratia habet se ut agens principale, quia inclinat per modum naturae in huiusmodi actum ; ideo sola gratia dicitur actum hunc operari, quemadmodum gravitas motum deorsum. Nec ideo gratia dicitur cooperans, quasi minus principaliter agens, sed quia liberum arbitrium ministrat substantiam actus, et gratia complet ac perficit illum, et quia cooperatur naturae, sic tamen ut operans principale.

Haec Thomas in Scripto.

 

Praeterea in prima secundae, quaestione centesima undecima :

Gratia, inquit, uno modo vocatur divinum auxilium quo Deus nos movet ad bene volendum et agendum ; alio modo dicitur habituale donum nobis divinitus datum. Et utroque modo dividitur gratia per operantem et cooperantem. Operatio quippe effectus non attribuitur mobili, sed moventi. Hinc in effectu in quo mens nostra est mota non movens, solus autem Deus est movens, operatio adscribitur Deo ; atque secundum hoc gratia dicitur operans. In illo autem effectu in quo mens nostra movet et movetur, operatio non solum adscribitur Deo, sed etiam animae ; et iuxta hoc dicitur gratia cooperans. Est etiam in nobis duplex actus voluntatis, puta interior et exterior. Quantum ad interiorem, voluntas se habet ut mota, Deus ut movens : praesertim dum voluntas incipit velle bonum, quae primo voluit malum ; ideo secundum quod Deus movet mentem humanam ad hunc actum, dicitur gratia operans. Quantum vero ad actum exteriorem, cum ille a voluntate imperetur, consequens est quod operatio ad hunc actum voluntati attribuatur. Cumque etiam ad hunc actum Deus nos adiuvet, tam interius confirmando voluntatem ut ad actum perveniat, quam exterius facultatem operandi praebendo ; ideo respectu huius actus dicitur gratia cooperans. Unde asserit Augustinus : Ut velimus operatur, et ut perficiamus quod volumus nobis cooperatur. Sic ergo, si gratia accipiatur pro gratuita Dei motione quae nos movet ad meritorium bonum, convenienter dividitur gratia per operantem et cooperantem. Si vero sumatur gratia pro habituali Dei dono, sic et duplex effectus est gratiae, sicut cuiuslibet formae. Primus est esse, secundus operatio. Sicque habitualis gratia, in quantum animam sanat, iustificat seu gratam Deo constituit, dicitur gratia operans ; in quantum vero est principium meritorii operis, quod ex libero arbitrio procedit, nuneupatur cooperans.

Haec Thomas in Summa.

 

De quibus et aliqua scribit in Summa contra gentiles.

 

Insuper de divisione gratiae in gratiam praevenientem et subsequentem, addit in prima secundae :

Quemadmodum gratia dividitur in operantem et cooperantem, secundum diversos effectus ; ita et in praevenientem ae subsequentem. Sunt autem quinque effectus gratiae Dei in nobis. Primus est, ut anima sanetur ; secundus, ut bonum velit ; tertius, ut bonum quod vult efficaciter operetur ; quartus, ut in bono perseveret ; quintus, ut ad gloriam perducatur. Hinc gratia, secundum quod causat in nobis primum effectum, vocatur praeveniens respectu secundi effectus ; et prout causat in nobis seeundum effectum, vocatur subsequens respectu primi effectus. Et sicut unus et idem effectus est posterior uno effectu, priorque alio ; ita gratia potest dici praeveniens et subsequens secundum eumdem effectum respectu diversorum. Hoc est quod loquitur Augustinus in libro de Natura et gratia : Praevenit ut sanemur, subsequitur ut sanati vegetemur ; praevenit ut vocemur, subsequitur ut glorificemur.

Haec idem ibidem.

 

Concordat Richardus.

 

At vero Petrus :

Gratia, ait, uno modo sumitur largissime, pro omni dono gratis dato : sicque secundum Gregorium, gratia dividitur in gratiam praevenientem, quae est donum naturae, ut intellectus, ingenium ; et subsequentem, quae est donum gratiae. Secundo sumitur gratia minus large, pro omni dono superaddito gratis naturae : sicque interdum gratia praeveniens dicitur gratia gratis data, liberum arbitrium ad bonum disponens ; et gratia subsequens dicitur gratia gratum faciens, liberum arbitrium Deo gratificans. Tertio capitur gratia magis stricte, pro omni dono gratum faciente : et ita secundum Augustinum, gratia praeveniens est habitus viae, et gratia subsequens est habitus patriae. Quarto accipitur strictissime, pro omni dono gratiae gratum facientis quae est principium promerendi : sicque secundum Magistrum, gratia praeveniens dicitur quae mundat et sanat liberum arbitrium a peccato ; subsequens vero, quae coadiuvat ipsum ad bene agendum. Prima dicitur operans, quoniam operatur in libero arbitrio ; secunda cooperans, quia operatur eum libero arbitrio. Et gratia ista una est secundum essentiam, sed dividitur seeundum effectum, velut si lux solis dividatur in lucem constringentem et dissolventem.

Haec Petrus.

 

Concordat Bonaventura.

 

Postremo, Udalricus in Summa sua, libro sexto, disserit :

Per se loquendo, gratia facit hominem formaliter iustum, Deoque gratum ac meritorie bona volentem. Gratia vero cooperans voluntatem adiuvat in duobus. Unum est, ut magis facilis sit ad bona ; secundum, quod operibus tribuit virtutem merendi. Et constat, quod homo etiam in innocentiae statu indiguit istis. Quod autem gratia operans expellat peccatum, et gratia cooperans deleat difficultatem ad bonum, per accidens est ex parte subiecti. Idcirco hos gratiae actus primus ille status non habuisset.

Haec Udalricus.