DISTINCTIO XXI

 

 

SUMMA DISTINCTIONIS VICESIMAE PRIMAE

 

 

Distinctione praehabita tractatum est de multiplicatione et profectu hominum in paradiso, si primi parentes non peccassent. Hic agitur de ipsorum expulsione a loco illo tam amoeno.

Et primo ostendit Magister, ex qua radice et motione diabolus ad tentandum accessit ; quo etiam ordine impugnavit ipsos parentes, utpote primo mulierem, et virum per illam.

Deinde declarat cur in specie serpentis adiit mulierem, et cur illa non horruit bestiam illam se alloquentem. Consequenter inducit formam, colorem et modum diabolicae persuasionis, qua feminam circumvenit.

Deinceps ponit tentationis duplicem speciem : ex quibus infert cur hominem lapsum magis quam angelum perditum Deus recuperavit.

Ultimo pandit qualiter praeceptum a Deo traditum Adae, innotuit Evae.

 

 

QUAESTIO PRIMA

 

Hic quaeritur primo, Quid sit tentatio.

 

Quocirca pensandum, quot modis in Scripturis accipiatur, et qualiter diversis diversimode competat.

 

Circa haec Bonaventura conscribit :

Hoc verbum, tentare, multas habet significationes, ut dicunt qui significationes vocum diligenter rimati sunt. Proprie tamen tentare est probare, sicque tentatio tactus est quidam, quo id quod tangitur, probatur : quemadmodum caecus fertur tentare, dum tangendo vult certificari de re. Sic in spiritualibus tentatio dicitur quidam tactus ad probandum ordinatus. Quod quadrupliciter fieri potest. Primo, quia qui pulsat seu tentat, intendit probare et approbare seu probatum ostendere. Sicque probare convenit Deo, iuxta illud Sapientiae : Deus tentavit iustos, et invenit illos dignos se. Secundo, quia qui pulsat, intendit probare, reprobare seu reprobum facere. Et ita diabolo convenit, iuxta illud Actuum : Cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui Sancto ? Tertio, quoniam pulsans intendit probare et experimentum sumere de eo quod est in tentato. Et sic tentat cautus homo, iuxta illud Ecclesiastici : Ex multis loquelis tentabit te, et subridens interrogabit te de absconditis tuis. Quarto, quoniam etsi pulsans nihil intendat, ad eius tamen pulsationem sequitur approbatio vel reprobatio hominis. Sicque tentat caro et concupiscentia eius, iuxta illud Iacobi : Unusquisque tentatur a sua concupiscentia abstractus et illectus. Porro quod Hugo ait, tentare est callide experiri et quasi conatibus blandis probare : proprie sumitur de tentatione diaboli ; potest tamen extendi ad omnem tentationem inclinantem ad malum.

Haec Bonaventura.

 

At vero Thomas :

Ad perfectam, inquit, rationem tentationis tria concurrunt : primo, ut per tentationem alicuius dubii cognitio accipiatur ; secundo, ut hoc sit a tentante intentum ; tertio, ut ipse qui tentat, cognitionem illius rei accipere velit : sicque tentatio in hominibus invenitur, secundum quod unus homo alium tentat, ut experimentum sumat de scientia aut fidelitate ipsius. Aliquando autem tentatio dicitur, in qua duo horum salvantur, utpote manifestatio ignoti atque intentio eius : et ita Deus hominem tentat, ut patet in Abrahae tentatione. Praeceptum quippe Dei factum Abrahae de sui filii immolatione, tentatio eius vocatur, quia per hoc manifestabatur qualis esset ipse Abraham in fide et obedientia : quam etiam manifestationem aliis faciendam Deus intendebat. Tertium vero deerat : non enim ad hoc Deus tentavit, ut ipse alicuius rei cognitionem acciperet. Alia tentatio est, in qua solum salvatur unum illorum trium, puta manifestatio tentati, et sic caro ac mundus tentare dicuntur, ex qua tentatione cognoscitur virtus aut infirmitas cordis ; unde et ipsa passiva impugnatio virtutis appellatur tentatio. Quod contingit vel a principio intrinseco, ut ex carnis corruptione, concupiscentia seu fomite : et haec vocatur tentatio a carne ; secundo, a principio extrinseco, et hoc dupliciter : nam illud exterius aut impugnat per modum obiecti, et sic est tentatio a mundo, cuius obiectis et materiis corda hominum alliciuntur ; aut per modum agentis, quoniam trahit ad peccatum persuadendo, terrendo, blandiendo : et haie tentatio est ab hoste, ut a diabolo et membris ipsius. Dicitur autem solus diabolus tentare : non quoniam solus immediate tentat, sed quoniam primo tentavit hominem primum, ex qua tentatione aliae sunt secutae, et quoniam ipse solus cum membris suis intendit tentando perimere ac nocere, et item quoniam utitur rebus mundi ac carne ad tentandum ut instrumentis.

Haec Thomas in Scripto.

 

Insuper in Summa, quaestione centesima quartadecima :

Tentare, inquit, est proprie experimentum de aliquo sumere. Experimentum vero de aliquo sumere, est ad hoc ut aliquid circa ipsum sciatur : ideo proximus finis cuiuslibet tentantis est scientia. Sed ex scientia illa interdum quaeritur alius finis, bonus aut malus : bonus, ut dum quis scire conatur qualis sit alius in scientia aut virtute, ut eum promoveat ; malus autem, dum hoc quaerit ut fallat. Ex quibus patescit, qualiter diversis diversimode tentare conveniat. Homo namque utroque modo hominem tentat ; diabolus solum ut noceat ; Deus vero ut prosit. Nec Deus tentat ut sciat, nisi scire sumatur pro eo quod est alios facere scire. Caro autem et mundus tentant instrumentaliter seu materialiter, in quantum perfectio seu imperfectio tentati agnoscitur ex hoc quod renititur aut consentit his ad quae caro vel mundus inclinat.

Haec in Summa.

 

Praeterea Alexander :

Tentatio, inquit, secundum Cassiodorum, est assimilatio boni ad fallendum : quod convenit omni tentationi activae hostili, in qua malum seu falsum sub specie boni aut veri proponitur, ut is cui proponitur decipiatur. Descriptio autem Hugonis praehabita, intelligitur de tentatione quoad initium motus ad peccandum. Accidit namque diabolo aliquando sicut caeco, qui primo tentat baculo an inveniat viam per quam possit incedere, Cumque invenerit, incedit secure : sic diabolus primo tentat hominem, et si invenerit eum fortem ad resistendum, blande conatur et paulatim ; si vero invenit viam paratam, quasi violentus pulsat. Procedit autem tentatio diaboli ex invidia seu rancore, quo dolet hominem illuc per humilitatem ascendere, unde ipse per superbiam lapsus est.

Haec Alexander.

 

Amplius Durandus hic scribit :

Tentatio proprie est motus seu actus natus inclinare in aliquod illicitum. Quemadmodum enim se habet tentatio in speculabilibus ad verum et falsum, sic in operabilibus ad bonum et malum, licitum et illicitum. Sed in speculabilibus non est tentatio, nisi cum per apparentem syllogismum seu rationem concluditur falsum natum inclinare intellectum ad errandum. Syllogismus enim tentativus, est apparens et non exsistens, fitque ad sumendum experientiam de scientia. Ergo non est tentatio in operabilibus, nisi per actum vel motum natum inclinare voluntatem ad aliquid illicitum, ad sumendum experientiam de bonitate aut pravitate tentati.

Haec Durandus.

 

Si vero quaeratur, cur Deus condidit hominem quem scivit casurum, seu reprobos quos praescivit damnandos, et cur sinit hominem tentari quem noscit vincendum, respondet Thomas de Argentina, quod primo hoc agit, quatenus Creatoris perfectio in creaturis diversimode repraesentetur atque resplendeat. Secundo, ut in his Dei sapientia manifestetur, quae ex malis multa elicit bona : Deus quippe tam bonus et sapiens est, quod non sineret fieri mala, nisi sciret et posset inde elicere bona. Tertio, ut pietas Dei in electis refulgeat, iustitia vero in reprobis, et hoc in multiplici gradu ac varia differentia dispositionis Dei in rebus. Quarto, ut liberum arbitrium exerceatur, et creatura suam fidelitatem ad Creatorem ostendat. Quinto, quia non decet ut propter creaturarum ingratitudinem ac perversitatem Deus omittat peragere quod suae est bonitatis. Sexto, ut maior sit decor universi, dum opposita iuxta se posita clarius elucescunt ac innotescunt. Verum ut ait Scriptura, Deus quantum in se est, universos et singulos vult salvari, hominesque permittit tentari, ut resistendo et praivalendo copiosius mereantur ac gloriosius coronentur ; et rursus, ut suas infirmitates experiantur, atque ad Creatorem confugiant, ac semper magis solliciti, timorati, custoditi permaneant.

 

 

QUAESTIO II

 

Deinde quaeritur de motivo diaboli ad tentandum ; de quo iam modice tactum est.

 

De quo ait Bonaventura :

Haec duo peccata, superbia atque invidia, maxime possident mentem diaboli : quae et quasi inseparabilia sunt, et unum aliud concomitatur. Superbus quippe amat excellentiam sui, idcirco non vult parem habere ; unde et appetit excellentiam singulariter possidere. Hinc mox actu aut habitu invidet aliis, quibus non vult communicari bonum quod habet aut appetit ipse. Itaque diabolus cernens hominem in paradiso constitutum in tali statu, in quo adhuc poterat vinci et victori subiici, ac etiam ad felicitatem ascendere de qua diabolus ipse corruerat, ex superbia motus est ad ipsum tentandum, quatenus ipsum sibi subiiceret ; et ex invidia, ut ipsum a tanta beatitudine impediret. Sicque superbia fuit movens primum, invidia movens proximum. Nam dato quod non potuisset dominium super hominem oblinere, adhuc studuisset eum gaudiis paradisi privare.

Invidia quoque non solum incitat invidum ut privet alium bono quod habet, sed et eo quod potest habere. Sic ergo, Scriptura testante, invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum.

Haec Bonaventura.

 

 

QUAESTIO III

 

Quaeritur consequenter, An omnis tentatio sit peccatum.

 

Et constat quod omnis tentatio activa proprie dicta, quae est motus seu actus tentantis ordinatus ac tendens ad decipiendum sive nocendum, exstet peccatum ; tentatio vero passiva, inflicta a tali tentatione, si ei resistatur idonee, non solum non est peccatum, sed et meritum magnum. Specialiter ergo est qmestio, an omnis tentatio quae est a carne, sit culpa.

 

Circa haec loquitur Thomas :

Motus sensualitatis seu concupiscibilis, dupliciter potest insurgere. Primo ex qualitate organi, sicut corpore calefacto insurgit motus libidinis sine aliqua imaginatione : qui motus est pure naturalis, nec rationem habet. peccati ; quem potest diabolus in nobis causare ex potestate suae naturae, qua potest corporalia transmutare, nisi cohibeatur virtute angelica seu divina. Secundo, ex apprehensione delectabilis. Cumque ex hac parte appetitus aliquam habeat libertatem in homine, secundum quod potest obedire imperio rationis, sic in concupiscibili potest esse peccatum ; et tentatio sic consurgens ex carne, potest esse culpa. Sed eam diabolus extorquere non valet, quamvis vehementer incitet et inclinet. Verum ut dictum est supra, diabolus habet potestatem imprimendi in imaginationem interioresque sensus, repraesentando exterius sensibilia aliqua seu turbando imaginationem interius : sicque imprimendo dicitur nos tentare. Haec vero impressio quamdiu est solum in apprehensione, non in appetitu, non habet rationem peccati. Porro tentatio quae est a mundo seu hoste, peccatum non est, cum vitari non queat. Peccatum quoque unius non consistit in actu alterius, sed proprio. Cumque in tentatione carnis, ipse appetitus illicitus, secundum quem tentari quis dicitur, est actus eius qui tentatur (non enim sola caro concupiscit, sed totum compositum) : hinc talis tentatio est peccatum in illo. Tentatio autem quae est a mundo vel ab hoste, est a principio extrinseco, ita quod actio est in tentante, non in tentato : ideo non est peccatum in tentato, nisi per eius consensum aut delectationem, quia tunc incipit cooperari tentanti.

Et si obiciatur, quod tentationem carnis in toto vitare non possumus, ergo non est peccatum, quia (secundum Augustinum) nullus peccat in eo quod vitare non valet ; dicendum, quod quamvis omnem talem vitare non valeamus tentationem, quamlibet tamen singulariter sumptam, vitare valemus.

Haec Thomas in Scripto.

 

Concordant Petrus, Hannibal, Durandus et alii plures.

 

Verum Richardus parumper dissentire videtur :

In tentatione (inquiens) quae est ex carne, non est semper peccatum, sumendo peccatum pro culpa seu demerito, quoniam nisi causa tentationis illius fuerit voluntas antecedenter aut ei consentiat concomitanter, imo pro posse ei resistat, non video quomodo talis tentatio debeat culpari in homine baptizato, aut ei pro demerito imputari. Verumtamen advertendum, quod inter vitium, peccatum, culpam et demeritum, potest differentia assignari, quamvis unum frequenter capiatur pro alio. Vitium quippe est carentia habitualis dispositionis convenientis naturae rei. Unde Augustinus tertio de Libero arbitrio loquitur : Quod perfectioni naturae deesse prospexeris, id vitium voca. Peccatum vero est actus vel carentia rectitudinis in actu, ex quo declinat a regula sua : quemadmodum in naturalibus monstra dicuntur peccata, quia a regula recta naturae declinant. In artificialibus quoque vocatur peccatum in effectu, quia declinat a regula artis. In moralibus etiam est peccatum in actu, quia declinat a rectae regula rationis. Culpa demum est in actu non recto, in quantum est in voluntatis potestate. Demeritum vero est culpa in comparatione ad retributionem. Itaque dici potest, quod omnis tentatio carnis est motus vitiosus : quoniam provenit ex carentia habitualis dispositionis convenientis perfectioni naturae humanae, quam habuit in prima sua institutione. Est item peccatum, quoniam omnis motus ad illicitum a regula rectae rationis discordat. Sed non omnis tentatio carnis est culpa neque demeritum, quia non est in potestate voluntatis.

Haec Richardus.

 

Cuius responsio intricata videtur. Quidquid enim a regula rectae rationis discordat, culpabile demeritoriumque censetur. Nihilo minus verum reor, culpam non esse neque peccatum, id cui voluntas pro posse resistit, cum ultra vires Deus non requirat ab homine, et omne peccatum voluntarium aliquo modo exsistat. Nec datur tentatio carnis, nisi voluntas et ratio queant ei aliquo modo resistere, et eam vitare ; nec omnis motus seu stimulus carnis tentatio carnis vocatur, sed qui ex apprehensione procedit, sicut et Thomas de Argentina fatetur.

 

Consequenter, ut vitetur prolixitas, expediendae sunt quaestiones minores, sine argumentis.

 

Et quaeritur primo, quae tentatio sit gravior ac difficilior ad vincendum. Et ait Magister, quod illa quae est a carne, cum tamen Apostolus protestetur : Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, etc. Per quod insinuasse videtur, quod multo maior difficiliorque luctatio nobis sit contra spiritus malignos, quam contra carnem.

 

Ad hoc Bonaventura respondet :

Quaestio ista potest dupliciter intelligi. Primo, respectu eiusdem peccati, videlicet an difficilius sit resistere tentationi venereorum ad quam sola caro instigat, aut tentationi venereorum ad quam solus instigat diabolus. Ad quod respondet, quod difficilius sit tentationi carnis resistere propter coniunctionem carnis ad animam seu spiritum, ob quam coniunctionem caro animam magis incurvat : sicque intelligit Magister in littera. Secundo, respectu diversorum peccatorum, ita ut tentatio carnis intelligatur respectu carnalium, et tentatio hostis respectu vitiorum spiritualium : sic habent se ut excedentia et excessa. Quidam namque sunt ad carnalia proniores, quibus difficilius est resistere tentationibus carnis ; quidam ad spiritualia, ut ad superbiam, ambitionem, etc. : et his difficilius est resistere tentationibus hostis, quam carnis. Si quis autem sit indifferens ad utrumque, ita quod quantum ex parte ipsius est, aequaliter pronus sit ad utraque vitia : huic tentatio carnis quodammodo difficilior est, et quodammodo tentatio hostis. Tentatio etenim carnis ei difficilior erit, propter adhaerentiam maiorem et magis intrinsecam atque continuam ; tentatio vero hostis difficilior ei erit, propter maiorem boni promissi apparentiam, et propter latentiorem instigantis fallaciam. Nam hostis vitia tegit ac palliat colore virtutum.

Haec Bonaventura.

 

Idem Richardus.

 

Porro Petrus :

Unam (ait) tentationem esse alia fortiorem, intelligi potest dupliciter. Primo, secundum se et absolute, utpote ex fortitudine impugnantis ; secundo, in comparatione ad tenlatum, ex debilitate impugnati. Primo modo tentatio diaboli fortior est, secundo modo tentatio carnis. Cumque fortitudo prima sit per comparationem agentis ad actionem, quae comparatio essentialior est, secunda vero per comparationem ad patiens : idcirco simpliciter tentatio hostis est fortior, sed in comparatione ad tentatum, fortior est tentatio carnis.

Haec Petrus.

 

Thomas quoque in Scripto :

Tentatio (asserit) carnis ideo gravior dicitur, quia tentato proximior, secundum quod per eam homo quodammodo dividitur in desideria diversa exterioris interiorisque hominis.

Quod dictum primae responsioni concordat, certumque reor quod absolute loquendo, tentatio hostis multo sit fortior, nisi potestas eius a superiore reprimatur. Ipse etenim novit mille artes ac modos vincendi, nocendi, tentandi.

 

Insuper quaeritur, an una tentationum istarum valeat separari ab alia. Et hoc includit hanc quaestionem, utrum omnia peccata hominum oriantur ex tentatione diaboli. Et possent ad utramque partem fieri argumenta, quorum solutiones ex responsione ad quaestionem faciliter patent. Multae etenim auctoritates affirmant, quod omnia hominum vitia ex daemonum suggestione atque tentatione procedunt, quod etiam in Vitaspatrum quidam Patrum dixisse leguntur. Nihilo minus certum est, quod quamvis daemones nunquam tentarent nos nec essent, homines tamen ex propria fragilitate, instabilitate, privato amore, sustinerent stimulos carnis, impetus passionum, distractiones mentis, variosque defectus culpabiles.

 

Itaque Alexander et Bonaventura respondent : Tentationes inferri hominibus a diabolo sive a carne, intelligi potest dupliciter. Primo, tanquam a primo movente, et sic omnis tentatio carnis ad minus, ab hoste illo antiquo procedit, cuius invidia mors culpae introivit in mundum atque infecit in primis parentibus genus humanum : ex qua infectione, corruptione ac transgressione originali, cetera hominum vitia sunt secuta. Secundo, tanquam a movente immediato et proximo : sic et tentationes istae sequestrantur ab invicem separatione formali ac distantia temporali. Formaliter equidem separantur, quoniam alio modo tentat caro, alio modo diabolus ; ad aliud etiam vitium movet caro, et ad aliud hostis ; sed et principium movens est aliud atque aliud. Separantur item temporali distantia, quoniam alio tempore tentat diabolus, alio tempore caro. Et sic tentatio hostis potest esse sine tentatione carnis, tunc maxime, quando tentatur is in quo non est carnis corruptio, sicut in Christo et Adam, et quando ex ipsa tentatione non sequitur incurvatio ulla tentati. Dum autem tentatio hostis trahit in culpam, cum nullum in nobis peccatum sit quod ex aliqua concupiscentia non habeat ortum, sic tentatio daemonis a tentatione separari non valet carnis.

Haec illi.

Per quorum distinctiones facile est auctoritates hinc inde diversimode sonantes, concordare et solvere.

 

At vero Thomas :

Aliquid, inquit, est causa alterius duplici modo, puta directe et indirecte. Directe, dum quid recto ordine causali operatur et influit ad esse alterius, sicut ignis est causa calefactionis. Indirecte, dum agens aliquam causat dispositionem ad producendum effectum : quemadmodum siccans ligna, est causa combustionis eorum ; sicque diabolus est causa omnium malorum nostrorum, inducendo primos parentes ad transgressionem ac sute posteritatis infectionem. Atque hoc modo sumenda sunt verba B. Dionysii, quarto capitulo de Divinis nominibus asserentis : Multitudo daemonum, omnium malorum est causa ; et quod asserit Damascenus : Omnis malitia et immunditia a diabolo sunt inventae et excogitatae. Directe vero non est causa omnis tentationis et culpae. Nempe ut Origenes testatur, quamvis non esset diabolus, homines appetitum ciborum ac venereorum haberent, circa quae multiplex contingit excessus.

Haec in prima parte Summae, quaestione centesima quartadecima.

 

Idem Richardus in Scripto.

 

Amplius quaeritur, an tentatio sit appetenda. Videtur quod sic, quia tentatio est multipliciter utilis Dei electis, materia quoque exercendae virtutis, et id sine quo salvari, coronari, victoresque effici non valemus, dicente Apostolo : Non coronatur nisi qui legitime certaverit. Imo gaudere debemus de eius adventu atque praesentia, ut S. Iacobus exhortatur : Omne gaudium existimate, fratres, cum in diversas tentationes incideritis.

In oppositum est, quod Christus docuit nos orare : Et ne nos inducas in tentationem. Et rursus, quod tentatio est periculosa, et contra quam praevalent pauci.

 

Ad hoc Thomas respondet :

Cum bonum sit appetitus ac voluntatis obiectum, eo modo aliquid est volendum quo bonum. Quoddam autem est bonum simpliciter et per se, ut bona honesta, sicut virtutes, quae tanquam fines sui gratia appetuntur, quamvis ducant in aliud : quia in cunctis honestis utilitas honestati coincidit, nisi in summo et ultimo, quod est finis finium, et tantum propter se ac per se appetendum. Alia sunt quae in se non habent unde appetantur, si absolute considerentur ; tamen in ordine ad aliud expedientia sunt, ut sectio membri ob sanitatem. Verum ad finem consequendum potest aliquid dupliciter ordinari, puta per se et per accidens. Per se, quod quantum in se est, ad finem debitum est ductivum : sicut fortis pugna ad triumphum ; per accidens vero, quod quantum in se est, duceret in aliud, sed ex concursu alterius causae ducit in finem : sicut qui bibit venenum ut moriatur, et tamen inde sanatur. Cumque causa per accidens non sit proportionata ad effectum, sed solum causa per se : hinc ex ordine per accidens ad finem, non est aliquid bonum nec appetibile, simpliciter sumptum, sed solum concurrentibus omnibus quae ad hunc effectum seu finem determinant. Dico ergo, quod tentatio per se ordinata est ad hominis perditionem ; ad salutem vero non ordinatur, nisi per accidens, per hoc quod homo vincit auxilio gratiae Dei. Ideo tentari per se ac simpliciter non est appetendum, sed tentari et vincere simul sumptum. Verumtamen quia victoria propter nostram fragilitatem valde incerta est, idcirco tentatio securius fugitur quam quaeratur.

Haec Thomas in Scripto.

 

Quibus obici potest, quod quamvis tentatio sumpta in malo, de qua nunc sermo, non ordinetur nisi ad hominum perditionem ex parte tentantis, tamen ex parte Dei eam permittentis ac moderantis, ordinatur ad hominum commodum, profectum atque salutem.

Rursus, quamvis imperfectis sit periculosa, perfectis tamen valde est fructuosa : quippe qui tanto instantius se erigunt ad virtutum profectum, quanto acrius impugnari se sentiunt.

Item tentatio valde utilis est electis ad vitandum inertiam ac torporem, et ut excitentur ad diligentiam, et assuescant ad Deum confugere ; et item, ne quasi ex suis profectibus extollantur, et ut proprias infirmitates experiantur et ita humilient se ; in spiritualibus quoque praeliis fiant experti, et in exercitiis virtuosis periti, atque ad consulendum aliis idonei, quoniam scriptum est : Qui non est tentatus, quid scit ? Quamvis ergo tentatio non sit per se appetibilis, in quantum ex parte tentantis ad nocendum ordinatur, tamen in quantum ex parte Dei ad tam multiplicem utilitatem ac salubritatem electorum est ordinata, et medium quodammodo necessarium ad salutem, appetenda videtur ; sic tamen, ut appetens de se ipso nequaquam praesumat, nec suis viribus sed gratioso Dei auxilio innitatur, cui et quidquid in se fuerit boni, cum omni humilitate gratiarumque actione ac iugi cordis custodia semper adscribat. Tentationem autem carnis, quae culpa non caret, certum est non esse optandam.

 

Hinc Durandus :

Cum bonum sit quod omnia appetunt, sicut aliquid habet rationem boni, ita et appetibilis. Est autem aliquid bonum secundum se, et aliquid ratione adiuncti sive sequelse. Nullus itaque recte eligens, appetit tentari tentationc carnis : nec secundum se, cum sit malum culpae ; nec ratione adiuncti, quia secundum Apostolum, non sunt facienda mala ut eveniant bona. Tentatio demum hostis ac mundi non est appetenda propter se, quia inclinat ad culpam, quantum est ex sua natura ; nec ex spe victoriae, cum non sit ex se inductiva, sed potius impeditiva illius, etc., sicut Thomas supra.

 

Nihilo minus, secundum quod auxilio Dei est occasio obtinendi triumphum, iuxta illud, Deus faciet cum tentatione proventum, et medium obtinendi salutem, appetenda est modo praetacto, praesertim perfectis, imo et suo modo proficientibus. Hinc aliqui sancti Patres provocaverunt daemones ad certandum adversus se, ut gloriosissimi viri, Antonius, Pachomius, Hilarion ; eos quoque quos viderunt in Dei obsequio seriosos ac fervidos, stabiles et discretos, docuerunt tentationes assumere, et eis cor aperire. Nec petierunt liberari ab illis, sed gratiam efficaciter resistendi, cum Psalmista dicentes : Persequar inimicos meos et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant ; atque cum sancto Iob : Pone me iuxta te, et cuiusvis manus pugnet contra me. Denique strenuus miles et fidelis pugnator, contra adversarios regis sui appetit praeliari zelo domini sui : quanto magis idoneus Christi servus, praesertim cum sciat se auxilio Domini sui posse salubriter triumphare, a cuius invocatione proponit firmissime non cessare, imo in otio et quiete a praeliis tentationum gravius periclitari, ac frequenter minus proficere se agnoscat ?

 

 

QUAESTIO IV

 

Quaeritur de ordine tentationis primorum parentum.

 

Et videtur non fuisse talis ut narratur in littera. Serpens enim non potuit loqui nec persuadere mulieri. Et si dicatur quod loquebatur per serpentem diabolus, obicitur quod potius debuisset se transfigurare in angelum lucis, quam loqui per bestiam, quia sic facilius persuasisset.

Denique, post lapsum hominibus in isto exsilio interdum apparuit in specie angeli sancti ; scivit quoque primos parentes, praesertim virum, naturalium cognitione praeditum esse, et per consequens scire quod serpens sit bestia, ideoque spiritum aliquem naturae intellectualis loqui in ea, et hoc non nisi versute ad decipiendum (alioqui in propria persona aut specie appareret) : non ergo callidissimus impugnator tam obtuse processit.

Praeterea, serpens ex sua natura vilis et detestabilis esse videtur : ergo per serpentem accedere, fuit propriam nequitiam prodere. Si dicatur quod non potuit modo alio apparere, apparet hoc esse contra Scripturam et rationem, cum in Genesi legatur : Serpens callidior erat cunctis animantibus terrae. Ergo diabolus illum elegit tanquam per quem facilius persuaderet, et tanquam sibi magis proportionatum : praesertim quia (ut Beda et alii quidam dicunt) serpens ille vultum habuit virginalem, et corpore processit erecto.

 

In oppositum sunt quae dicuntur in littera.

 

Ad haec Alexander respondet :

Pro eo quod Genesis tertio habet nostra translatio, Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae, Septuaginta transtulerunt : Serpens erat prudentissimus bestiarum. Quod non dicitur ratione suae naturae, sed ratione operationis diaboli in ipso. Unde Augustinus undecimo super Genesim : Serpens non irrationali anima sua, sed alieno spiritu, id est diabolico, plenus, sapientissimus dicitur bestiarum. Verumtamen non fuit in electione diaboli, assumere animal quod vellet, sed quod ei a Deo fuit concessum. Unde super Genesim loquitur Augustinus : Non debemus opinari, quod diabolus serpentem per quem persuaderet, elegerit ; sed cum esset in ipso diabolo perversa et invida nocendi cupiditas, non nisi per illud animal, per quod permissus est, accedere potuit et tentare. Quamvis etiam multa animalia alia sint humanae naturae plus consona, attamen per serpentem diabolus tentare permissus est. Etenim serpens ille (secundum Bedam) vultum habebat virgineum ; et quantum ad hoc, diabolus forsan libenter in specie apparuit serpentina, ut per simile facilius falleret. Similitudo namque mater est falsitatis. Serpens quoque motum habet lubricum et suavem, sicque convenit motui tentationis interioris, qui levis lubricusque consistit. Ideo Augustinus duodecimo de Trinitate effatur : Quomodo coluber non apertis passibus, sed squamarum minutissimis nisibus repit, sic lubricus deficiendi motus negligentes occupat minutatim, et incipiens a perverso appetitu similitudinis Dei, ad similitudinem pervenit pecorinam.

Haec Alexander.

 

Idem Bonaventura, et addit :

Congruebat hominem tentari a diabolo in specie serpentina, quia ad hoc tendebat tentator ut homo sibi consentiens bestialis efficeretur, similisque serpenti, dolosus, crudelis, inficiens alios ac terrenis inhaerens ; item ut homo tentatoris nequitiam deprehenderet citius, eo quod in huiuscemodi animalis effigie appareret, quoniam non permittit hominem Deus tentari supra id quod potest sustinere.

Incepit demum tentatio illa a muliere, et per eam devenit ad virum, propter viri exercitationem, et ne mulier haberet excusationem, atque ob nostram eruditionem. Propter viri, inquam, exercitationem, quia tam fortis spiritualique mente praeditus fuit, quod non solum potuit ac debuit resistere tentationi serpentis, sed et suggestioni suae uxoris. Rursus, si vir primo peccasset, cum ipse caput sit mulieris, non esset mirandum si mulier consentiret : imo grandem haberet excusationis colorem. Item, ex illo modo tentationis visibilis cognoscimus progressum et modum invisibilis tentationis. Nam sicut illa tentatio prodiit a serpente per mulierem ad virum, sic nostra tentatio procedit a sensualitate per rationem inferiorem ad superiorem. Denique, tentator versutus a muliere exorsus est, quoniam vidit eam minus sapientem, et ideo facilius seducibilem ; minus constantem, ideo magis flexibilem ; importunius adhaerentem, ideo non acquieturam donec virum sibi attraheret.

Haec Bonaventura.

 

Insuper Thomas :

Daemones, inquit, aliqua possunt vi suae naturae, quae, nequeunt adimplere ex divina seu angelica prohibitione. Sic et astutia intellectus atque nequitia voluntatis eorum frequenter impeditur ab opere, ut operari non valeant quod sciunt suae intentioni magis expediens. Itaque in tentatione primorum parentum, diabolus aliquid fecit quod voluit, a muliere incipiendo, et in aliena specie accedendo ac suggerendo ; sed quod in forma serpentis venit, non sponte elegit : imo in alia venisset libentius, in qua suam versutiam celasset dolosius.

Haec Thomas in Scripto.

 

Consonat Petrus, addens :

Voluntas nocendi inest unicuique impio a se ipso, potestas autem non nisi a Deo. In hac ergo tentatione, ex diaboli electione exstitit quod tentavit ; ex coercitione vero Dei, quod non invisibiliter, sed.in forma visibili etiam bestiali egit hoc, ut eius fraus facilius notaretur. Ex electione quoque fuit diaboli, quod non in specie tentavit humana, quia cum Eva sciret praeter virum suum et se non esse hominem, mox considerasset fraudem tentantis. Insuper, cum sit duplex tentatio daemonis, una per violentiam, alia per fraudulentiam, diabolus primos parentes per violentiam nequivit tentare, quia adhuc fuerunt innocentes, nec poena praecedere potuit culpam : idcirco per fraudulentiam ipsos accessit.

Si autem obiciatur, quia tentatio respicit animam, sed quoad animam non est in hominibus distinctio sexuum : ergo diabolus non debuit attendere sexus distinctionem, inchoando a muliere ; imo cum anima dominaretur tunc corpori, non videtur in femina fuisse minor perfectio quam in viro. Dicendum, quod quamvis in anima secundum se considerata, non sit differentia sexus, tamen in quantum coniungitur corpori atque corporeo utitur instrumento, sic secundum diversitatem corporalis complexionis, causatur in anima dispositionis diversitas. Hinc quamvis in anima mulieris separata, aeqne forte viguit ratio sicut in anima viri, non tamen in anima corpori iuncta.

Haec Petrus.

 

Cuius hoc ultimum dictum videtur partim obscurum. Nec sic accipi potest, quasi anima primae mulieris fuerit separata antequam corpori uniretur, imo anima illa sicut et anima viri, infundendo fuit creata, et creando infusa. Maiorem quoque perfectionem scientiae ac virtutum concreavit Deus animaae Adae, quam animae Evaae, quoniam ipsum Adam instituit ut esset caput directorque femina.

 

Denique Thomas ad argumentum istud respondet :

In primo statu corpus fuit sic subditum anima, ut nihil in corpore esse posset quod contra anima bonum esset, quamdiu anima Deo maneret subiecta ; non tamen removebatur quin et tunc secundum diversitatem corporum diversa fuisset dignitas animarum, cum oporteat esse proportionem anima ad corpus sicut forma ad materiam, et motoris ad mobile. Ideo mulier, etiam quoad animam, imperfectior fuit viro. In ultimo autem statu talis erit subiectio, ut etiam qualitas corporis sequatur virtutem mentis : unde secundum qualitatem meritorum, erit anima unius dignior alia.

Haec Thomas in Scripto.

 

In cuius verbis quod fertur de dignitate animarum, constat non posse intelligi de dignitate essentiali sive specifica, quae in indivisibili est consistens, in qua nec anima Christi fuit maior nec dignior anima Iudae, ut articulus Parisiensis ait. In statu item innocentiae fuisset (ut creditur) complexionum diversitas, et feminae quaedam, tam in naturalibus accidentibus quam in gratuitis, eminentiores atque electiores fuissent viris quibusdam. Sufficit quoque proportio specifica inter corpus et animam, nec ultra hanc exigitur proportio dignitatis individualis animae unius super aliam eiusdem speciei.

Responsio Ricliardi ad ista in dictis Bonaventura includitur. Responsio quoque Alberti in praehabitis continetur.

 

 

QUAESTIO V

 

Postremo hic quaeritur De gravitate transgressionis primorum parentum, et quis eorum peccaverit gravius. Ubi et inquiretur, Cur eorum peccatum remissibile et remediabile fuit.

 

Videtur autem quod peccatum Adae fuit absolute gravissimum.

Primo, quia maxime fuit nocivum, utpote infectivum totius posteritatis, cui et originalem iustitiam abstulit, et veram amovit salutem.

Secundo, ob eius reatum delendum incarnari oportuit Filium Dei. Cum ergo tanto indiguerit reconciliatore, apparet quod exstitit Dei gravissime offensivum.

Tertio, quia in isto peccato fuerunt multae deformitates gravissimae, ut statim patebit.

Videtur quoque plus peccasse quam Eva, tum quia sapientior Eva fuit et altior, atque quo gradus altior, eo ruina est maior.

 

Circa haec scribit Antisiodorensis in Summa sua, libro secundo :

Quaeritur, quod fuerit peccatum hominis primum. Et dicendum, ut dicunt Sancti, quod superbia, qua voluit esse ut Deus. Verumtamen quidam dicunt et probant, quod infidelitas fuit. Bonum enim apprehensum non movet neque appetitur nisi sub ratione boni et tauquam possibile. Ergo antequam mulier appetiit esse ut Deus, sciens bonum et malum, aestimavit hoc possibile esse. Talis autem aestimatio, infidelitas fuit. Alii probant, quod fuit omissio, quia si apud se contulisset quod Creatori creatura aequari non valeat, non appetiisset hoc ipsum : et ita omissio debitae considerationis fuit primum eius peccatum. Alii probant, quod fuit dubitatio, quoniam ipsa dixit, Ne forte moriamur. Sicque dubitasse videtur de verbis Dei dicentis : In quacumque die comederis inde, morieris.

 

Dicendum ad primum, quod primum illud peccatum fuit infidelitas, et idem peccatum fuit superbia, prout superbia large accipitur, ita quod se extendit ad quatuor species elationis, quae notantur hoc versu :

Ex se, pro meritis, falso, plus omnibus, inflat.

 

Sicque non sumitur hic superbia stricte, pro appetitu excellentiae propriae.

Ad aliud dicimus, quod ad quaedam per se tenemur, ut ad actus virtutum ; ad alia quaedam, per accidens. Omissio ergo habet locum circa principalia illa. Nostra tamen opinio est, quod omissio non consistit in sola negatione, sed in contemptu agendi quod faciendum est.

Dicimus quoque quod primum peccatum Evae non fuit dubitatio, sed superbia. Et cum dixit, Ne forte moriamur, non dixit hoc prout ly « forte » est adverbium dubitandi sed eventus, et libertatem designans arbitrii.

 

Quaeritur insuper, utrum Adam voluit esse sicut Deus. Videtur quod non, quia secundum Apostolum, vir non est seductus in praevaricationem, sed mulier ; atque ut Augustinus affirmat, Adam peccavit ut Salomon, quia non credidit idola esse colenda, sed adoravit ea ne suas contristaret delicias, id est concubinas idololatras. Sic Adam peccavit, non credens quod posset esse ut Deus, sed ne contristaret uxorem. Hinc iterum Augustinus testatur : Non est credendum quod Adam spirituali mente praeditus, voluit esse sicut Deus.

 

Sed obicitur, quia super illud, Quae non rapui exsolvebam, asserit Glossa : Adam et Eva voluerunt rapere deitatem, et amiserunt felicitatem. Et super illud ad Philippenses, Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, Glossa fatetur : Christus Deo Patri aequalis, non arbitratus est hoc esse rapinam, quemadmodum Adam arbitratus est quod posset esse aequalis Deo per rapinam. Ergo primus homo voluit esse Deo aequalis.

Respondemus, quod eaput mulieris est vir, idcirco tenetur regere eam et docere, atque arguere quando errat ; et ubi non arguit, peccat, quia consentit. Sicque Adam voluit esse ut Deus, quoniam mulierem hoc volentem non reprehendit ; ipse vero non proprie voluit hoc. Hinc omnibus circumstantiis culpam gravantibus rite pensatis, Eva magis peccavit quam vir : quia peccavit ex tanta superbia, qua voluit esse ut Deus.

 

Quaeritur quoque de causa peccati Adae. Nam asserit Augustinus, quod Adam inexpertus divinae severitatis iudicia seu rigorem, credidit esse veniale quod fuit mortale. Contra hoc tamen argui potest, quia ignorantia illa aut fuit culpa, aut poena : si culpa, ergo primum peccatum eius non fuit comestio pomi, aut inobedientia ; si poena, ergo poena praecessit culpam. Imo quod fuit culpa, probatur, quia fuit error in moribus. Quod vero ignorantia fuit causa sui peccati, probatur ex hoc quod peccavit quia non contulit, id est, non discussit nec consideravit quod attendendum fuit. Hinc quaedam ignorantia actualis videtur fuisse causa illius peccati : quod concedimus. Sed illa ignorantia non fuit culpa neque poena, sed pura negatio atque defectus, de numero defectuum de quibus B. Dionysius dixit, quod malum est ex infinitis defectibus. Idem dicendum de ignorantia qua nescivit peccatum suum tam graviter puniendum sicut fuit punitum. Et quod secundum Augustinum, credidit illud peccatum esse veniale, non est ita intelligendum quod nescivit illud esse mortale, sed quia putavit se de illo veniam adepturum facilius quam invenit ; quae erronea aestimatio seu ignorantia nec poena fuit, nec culpa.

 

Praeterea quaeritur, an peccatum Adae fuit ex libidine. Videtur quod non, quia processit ex quadam compassione et pietate, ut scilicet uxori gereret morem, nec eam contristaret. Et si sic, ergo non omne peccatum ex libidine oritur : quod est contra Augustinum primo libro de Libero arbitrio, quo affirmat quod omne peccatum ex libidine prodit.

Nihilo minus contra hoc ipsum obicitur, quoniam super illud : Incensa igni et suffossa, loquitur Glossa : Omne peccatum est ex timore male humiliante, aut ex amore male inflammante. Ergo non omne peccatum est ex cupiditate, ergo nec ex libidine.

Dicendum, quod omne peccatum est ex libidine seu cupiditate, mediate vel immediate. Attamen quoddam peccatum est immediate ex timore. Quod vero est ex timore immediate, est ex cupiditate mediate, quoniam timor est ex cupiditate. Consimiliter, peccatum Adae vel mediate vel immediate fuit ex cupiditate seu libidine. Fuitque ibi duplex libido : una, qua nimis dilexit uxorem et eius delicias ; altera, qua vetitum pomum comedit. Sic et in peccato Evae fuit duplex libido : una in appetendo esse sicut Deus, altera in appetitu esus pomi prohibiti.

 

Quaeritur demum, an peccatum Adae fuit peccatum in Spiritum Sanctum. Videtur quod imo, quoniam non peccavit in Patrem, peccando ex infirmitate, nec in Filium, peccando ex ignorantia, sed ex certa scientia, quod est peccatum in Spiritum Sanctum. Item, peccatum Adae fuit punitum gravissime, pro quo et Filius Dei sustinuit crucem. Ergo in se ipso fuit gravissimum : quantitati etenim culpae correspondet quantitas poenae.

In contrarium est, quod non fuit desperatio, neque praesumptio, nec finalis impoenitentia, nec invidentia fraternae gratiae, nec impugnatio agnitae veritatis : ergo non fuit peccatum in Spiritum Sanctum.

 

Dicendum, quod non fuit peccatum in Spiritum Sanctum, nec divisio illa peccati exstat sufficiens. Correspondentia quoque poenae ad culpam, intelligitur de poena definitiva sententia, prasertim post mortem, non de poena temporali : imo interdum maius peccatum Deus minus punit temporaliter, prout viderit expedire. Denique peccatum Adae temporaliter fuit punitum magis quam alia, duplici ratione. Primo ratione status, quia in deliciis paradisi exsistens peccavit. Alia ratio est generalis instructio hominum, quatenus ex hoc quod a principio tam dire punivit peccata primorum parentum, homines discant et pensent, quam ineffabiliter Deus omnipotens, iustus ac metuendus, detestetur horreatque peccata ; sicque satagant peccata vitare.

Haec Antisiodorensis.

Cuius dicta pro parte commemoro recitative magis quam assertive.

 

Praeterea, Alexander circa haec plurima sciscitatur. Primo, quod fuerit primum peccatum hominis. Ad quod respondens, auctoritatibus multis probat quod fuit superbia. Appetebat quippe similitudinem scientiae Dei, sicut diabolus similitudinem quoque divina potentiae, atque ex hoc processit ad appetitionem fructus prohibiti, et sic demum ad eius comestionem. Verumtamen immediatum proximumque peccatum per quod transfusa est corruptio seu infectio primorum parentum in posteros, fuit gula. Unde cum dicitur, quod peccatum hominis in paradiso fuit praesumptio vel inobedientia, totum ad superbiam reducitur. Nec credidit Eva quod posset esse ut Deus, id est Deo aequalis, sed eo modo quo aliqui dicuntur dii participative et adoptive : quod tamen voluit ultra quam ei conveniebat.

 

Quaeritur item, an peccatum illud fuit gravissimum. Et respondendum, quod unum peccatum dicitur gravius alio variis modis : aut ratione eius in quem peccatur, vel propter magnitudinem iniuriae ei illatae aut propter magnitudinem damni aut poena consequentis peccatum ; aut propter magnitudinem causalitatis ad peccandum. Primo modo, peccatum Iudaorum occidentium Christum, exstitit maximum ; secundo modo, peccatum primorum parentum maximum perhibetur ; tertio modo, peccatum Luciferi.

 

Porro de hoc, an peccatum Adae fuit gravius Evae peccato, an econverso, respondet sicut ex Antisiodorensi responsum est. Similiter de hoc, an fuit peccatum in Spiritum Sanctum, aut irremissibile. Item ad hoc, an fuit remediabile, respondet quod imo, allegans illud Isidori libro de Trinitate : Homo post peccatum idcirco redit ad veniam, quia ex lutea materia pondus traxit infirmitatis. Hinc propter infirmam carnis conditionem reditus patet homini, post culpam, ad gratiam ac salutem. Et rursus, quoniam aliunde ad peccandum fuit inductus. Et de hoc in tertio magis dicendum est.

 

Quaeritur quoque de hora qua transgressus est Dei praeceptum in paradiso. Et dicit Glossa super illud, Ad vesperum demorabitur fletus : Vespera est quando sol in occasum declinat, quo tempore Adam peccavit, et lux veri solis ab eo recessit. Verum obicitur contra hoc, quoniam super illud Marci, Facta hora sexta tenebrae factae sunt super universam terram, ait Glossa : Qua hora primus homo peccando meruit mortem mundo, eadem hora secundus Adam moriendo mortem destruxit. Dicendum, quod quamvis hora sexta tenebrae illa faeta sint, non tamen illa hora Christus tradidit spiritum, sed hora nona aut modicum postea ; tuncque sol properat ad occasum, et tunc circiter Adam transgressus est. Unde dicitur in Genesi : Cum deambularet Dominus in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam. Sicque ea hora qua Adam peccavit, Christus mortem destruxit. Vespera vero sumitur large, pro tempore quo sol ad occasum declinat.

Haec Alexander.

 

De gravitate demum peccati Adae respectu sequentium, Thomas effatur : In peccato multa possunt attendi, ex quibus gravitatem sortitur ; et quod respectu unius illorum est gravius, respectu alterius levius esse potest. Id tamen simpliciter gravius est quod secundum plura et potiora gravius est, praesertim secundum speciem culpae : quoniam quantitas consequens speciem peccati, essentialior est peccato quam quaecumque circumstantia. Itaque, quamvis peccatum Adae quoad hoc gravius exstitit, quod minori pulsatus tentatione succubuit, quod item facilius resistere potuisset ; nihilo minus quantum ad speciem peccati et alias circumstantias, qua peccati gravitatem magis exaggerant, secuta sunt multa vitia graviora. Quod autem peccatum illud ademit bonum tam magnum, atque quam maximum intulit damnum, fuit per accidens, puta ex hoc quod integram invenit naturam. Unde non sequitur quod gravius ceteris fuit, quia hoe ipsum cetera quoque fecissent, si naturam integram invenissent : quemadmodum et secundum peccatum mortale gratiam non aufert, quia non invenit ; sed si inveniret, auferret. Sic et poena peccati illius est duplex : una, quae ei inflicta est in quantum fuit personale, particulare et actuale, sicque multis aliis peccatis gravior poena debetur ; alia, quae ei indirecte debita est ratione originalis infectionis, et ita poena maxima est ipsum secuta.

Nec sequitur quod Adam per se resurgere potuit, quoniam per se corruit ; sicut et quilibet homo per se gratiam potest amittere, nec tamen potest eam per se recuperare : gratia namque excedit virtutem naturae. Gratia quoque quae postea creditur reddita Adae, non nisi ad actus personales se extendebat : idcirco naturam in id quod supra ipsam est elevare non potuit, neque reducere, hoc est in originalem iustitiam atque impassibililatem ; imo hoc solus potuit Filius Dei, supra totam naturam exsistens.

Haec Thomas in Scripto.

 

Insuper de specie peccati primorum parentum conscribens :

In eodem (inquit) actu contingit plurium peccatorum deformitates consistere ; sed illa deformitas principalior est atque formalior, complensque speciem culpae, quae ex principali motivo seu intentione causatur, in quod alia ordinantur : quoniam finis est id quod primum cadit in voluntate, ex qua est origo peccati ; et ex fine actus morales specificantur. Propter quod ait Philosophus quinto Ethicorum : Si quis moechatur ut lucretur, avarus magis est quam moechus. Iuxta hoc dico, quod in primo peccato hominis multae deformitates fuerunt. Hinc Magister considerat in eo gulam, inanem gloriam, et avaritiam : sicque unum multiplex dici potest. Attamen omnia alia sunt materialia respectu superbiae, quia ad excellentiam obtinendam omnia ordinavit, ut pandit promissio daemonis ad impietatem instigantis ; nam dixit : Eritis sicut dii. Et ita daemonis et hominis culpa a superbia coepit. Aliorum etenim peccatorum occasio solet esse quidam defectus ; sola superbia ex perfectione accipit fundamentum : quia ut asserit Augustinus, superbia etiam bonis operibus insidiatur ut pereant.

 

Non ergo primorum parentum peccatum infidelitas fuit, quia non crediderunt Deum falsum dixisse ; sed putaverunt verba eius forsan aliter esse intelligenda, vel metaphorice aut mystice dicta. Vel dicendum, quod ex elatione qua id quod promittebatur appetebant, oculus mentis eorum exstitit impeditus, ne actualiter veritatem divini attenderent verbi, secundum quod omnis malus est aliquo modo ignorans. Verum ignorantia seu dubietas talis, etiam credendorum, infidelitatem non facit. Fuit item in illa transgressione inobedientia quae est generale peccatum, non ut est vitium speciale quo quis ex contemptu praecepti peccat. Nec Evae peccatum fuit quod scientiam appetebat impertinentium sibi, quia hoc curiositas exstitisset ; sed quod in ipsa scientia eminentiam cupiebat, ut in hoc Deo quodammodo aquaretur. Fuit etiam in illo peccato omissio quae est vitium generale, non speciale, utpote consequens omne peccatum. Hoc nempe in omni peccato commune est quod peccans non facit quod in se est.

Praterea advertendum, quod cupiditas tripliciter sumitur. Primo, ut est speciale peccatum, habens pro speciali materia bona ad usum vitae spectantia : et sic non est radix omnis peccati, nisi quod non est ullum peccatum quod non aliquando ex avaritia oriatur. Secundo, ut generale peccatum, videlicet pro immoderato appetitu habendi quodcumque, ut scientiam, opes, aut aliquid tale : sicque in peccato illo avaritia erat. Tertio, non ut est peccatum, sed radix omnis peccati : sicque designat pronitatem quamdam habitualem appetitus, qua inclinatur ad aliquid actualiter appetendum inordinate. Et constat quod primus homo non peccavit ex cupiditate primo modo accepta.

 

Si vero quaeratur, an appetiit esse ut Deus, dicendum quod homo quantum ad aliquid appetiit esse ut Deus, et quoad aliquid non : quoniam non appetiit aequalitatem Dei in scientia, potentia aut alio, cum hoc sit impossibile, sed quantum ad aliquem modum habendi. Nam quia inferioribus istis fuit prmpositus, appetiit ut per naturae suae conditionem et ligni vetiti usum, tantam scientiae plenitudinem consequeretur, quatenus ex lumine propriae rationis tam se ipsum quam inferiora in omnibus regeret. Unde loquitur Augustinus, quod non voluit ut servus teneri praecepto, quasi ab alio regulatus per lumen naturalibus superadditum : et ita similitudinem Dei inordinate optavit.

 

De hoc vero, quis primorum parentum peccavit enormius, respondendum quod duorum vitiorum utrumque potest altero gravius esse diversis respectibus, circumstantiisque diversis attentis. Illud tamen simpliciter est gravius quod in potioribus et in specie culpae praeponderat, atque in motivo seu intentione peccandi. Hinc mulier magis peccavit, quia ex sola elatione mentis mota est ad peccandum, vir autem etiam ex quadam amicabili societate ad uxorem. Nec tanta fuit in Adam elatio sicut in Eva, quae ex verbis serpentis tantum excellentiae appetitum concepit, quod iudicium rationis suae fuit perversum in tantum quod credidit verum esse atque possibile quod protulit serpens :ideo secundum Apostolum, fuit seducta. In viro autem non in tantum excrevit propriae excellentiae amor, quod credidit verum esse et futurum quod dixerat serpens, sed quia illud vellet si possibile foret : idcirco dicitur non fuisse seductus. Attamen illa eius elatio ad experiendum eum incitavit, ita quod aliquam dubitationem elatio in eo fecit, quae in muliere firmam opinionem conceperat. Vir quoque peccavit cogitans de misericordia Dei cum proposito poenitendi. Cogitare autem de misericordia Dei sine proposito poenitendi, hoc praesumptionis est et contemptus divinae iustitiae : quod non fuit in Adam.

Haec Thomas in Scripto.

 

Concordat Petrus per omnia, haec eadem aliis verbis exprimens.

 

Richardus quoque :

Lucifer, inquiens, peccavit enormius quam primi parentes, quia in rem consensit magis illicitam, et lege aeterna ac naturali prohibitam ; res autem prohibita primis parentibus, utpote de pomo ligni scientiae boni et mali comedere, non fuit illicita in se, sed solum prohibitione disciplinae. Lucifer quoque intensiori affectu ferebatur in malum, et minoris nescientiae fuit, atque minoris pronitatis in vitium quam primi parentes. Hinc peccatum Luciferi non fuit remissibile nec remediabile, sed peccatum primorum parentum.

Peccatum tamen mulieris fuit superbia, quam sciendi curiositas est immediate secuta, deinde et gula, et in ipsa comestione specialis inobedientia. Probabile namque videtur, quod secundum ordinem tentationis, de peccato in peccatum sit lapsa. In tentatione autem primo tangebatur excellentia, ibi : Eritis sicut dii. Secundo, promissio scientiae, cum subditur : Scientes bonum et malum. Tertio exprimit Scriptura adspectum ligni illius, et quarto comestionem ipsius. Forsanque mulier appetivit pro statu illo non posse mori, plenam etiam potestatem transmutandi et gubernandi inferiora propria virtute, et forsitan universalem notitiam boni et mali. Virum vero ex quadam mentis suae elatione sollicitavit quaedam experiendi cupiditas, cum cerneret mulierem, gustato pomo vetito, non esse mox mortuam. Denique cunctis pensatis, videtur mulier magis peccasse quam vir, quia minori tentatione devicta est, et motivo magis illicito, intensiorique affectu comedit de ligno, ut patet ex dictis.

Haec Richardus.

 

Amplius, secundum Bonaveuturam, peccatum hominis remissibile fuit, quoniam homo fuit carne mortalis, voluntate vertibilis, et in peccando aliqualiter excusabilis, utpote aliunde inductus. Lucifer quoque excessit enormius, quoniam ex maiori libidine, maiori ingratitudine ; et plures scandalizavit, corrupit, deiecit, quia non angelos solum, sed et primos parentes, et in illis genus humanum. Peccatum etiam Adae gravius fuit peccato Evae, quantum ad ingratitudinem, quia praeclariora a Deo dona fuit sortitus ; peccatum vero mulieris in hoc fuit enormius, quoniam ex maiori peccavit libidine, id est intensiori affectu. Sed quoad corruptionem seu nocumentum consequens ex peccato, est distinguendum, quoniam aliquid potest corrumpere seu laedere dupliciter : primo, per modum causae ; secundo, per modum occasionis. Et primo modo, peccatum Adae fuit magis corruptivum et infectivum, quoniam fuit causa transfusionis peccati in posteros. Secundo modo, peccatum Evae magis exstitit corruptivum, quoniam instigavit virum ad transgressionem : et ita tam viro quam posteris fuit incitamentum, occasioque ruinae. Iterum, peccatum viri fuit enormius, consideratis conditionibus ex parte peccantis : quia praelatus fuit uxori, et excellentioribus donis ornatus ; mulier autem magis est transgressa, pensatis conditionibus ex parte peccati : nam Deum sua ambitione inhonoravit, et proximum sua suggestione deiecit.

Haec Bonaventura, qui de omnibus his scribit diffuse et pulchre, cuius scripta virtualiter sunt inducta.

 

Concordat Albertus, et insuper quaerit hic, utrum tentatio primi hominis fuit una, an multiplex ; et idem quaeri potest de eius transgressione. Respondet :

Solutio Praepositivi ad haec fuit per distinctionem, quod scilicet peccatum potest dici unum simpliciter, et iterum potest dici unum multipliciter. Peccatum simpliciter unum est, quod est unius actus et unius deformitatis, et ad unum appetibile determinatum. Cumque actus sit substantia peccati, hoc in substantia est unum ; et cum deformitas sit forma peccati, hoc etiam in forma est unum ; et cum appetibile sit finis ac movens, hoc etiam in fine et movente unum consistit : sicque simpliciter imum est. Porro peccatum unum multiplex est, quod in actu est unum, sed multas habet deformitates et plura moventia, secundum quod in ipso sunt plura, pluresque habet fines quos obtinere intendit per unum eumdemque actum : et tale dixit esse peccatum primorum parentum. Mihi quoque videtur bene dixisse. Idem dicendum de unitate tentationis illius. Si ergo quaeratur, utrum simpliciter dicendum sit unum, respondet quod imo, iuxta illud Philosophi : Ubi unum est propter alterum, utrobique est unum. Talia enim ab ultimo fine denominationem et unitatem ac multitudinem sortiuntur.

 

Si vero quaeratur, quod fuerit inter haec primum peccatum, dicendum quod ex parte tentati, primum fuit superbia ; ex parte tentantis, invidia. Attamen primum disponens angelum malum ad hoc quod vellet tentare, fuit superbia corrumpens naturam angelicam, quando voluit esse ut Deus. Et nisi angelus fuisset hac elatione corruptus, non fuisset invidiae susceptibilis qua hominem impugnavit. Nempe ut asserit Augustinus, superbiam semper comitatur invidia, et talis regina nunquam est sine tali pedisequa. Primum vero ex parte suasionis diaboli, fuit infidelitas circa verba Dei ; sed primum in intentione tentatoris, fuit homicidium primorum parentum. Hoc enim principaliter intendebat, ut mortem corporalem ac spiritualem induceret in naturam humanam. Unde ait Salvator : Ille homicida fuit ab initio, quia in veritate non stetit.

Fuit quoque tentatio illa solum exterior, quia in statu illo nulla in homine fuit corruptio, nec in corpore, neque in anima, quae ad illicita inclinaret : idcirco non fuit inclinans ad culpam nisi exterius, quo persuadente, acquievit homo, et coepit inclinatio esse interior.

Haec Albertus.

 

Consonat Alexander :

Una, inquiens, fuit tentatio, quoniam ubi unum propter alterum, ibi totum reducitur ad unum. Tentatio autem fuit de inobedientia ; motivum vero ad illam transgressionem, fuit appetitus inordinatus similitudinis Dei ; et secundum hoc unica fuit tentatio. Quod enim Eva movebatur ad esum vetiti fructus, fuit ex desiderio acquirendi quod promisit diabolus : Eritis, inquiens, sicut dii, etc.

Haec Alexander.

 

 

QUAESTIO VI

 

Postremo hic quaeritur, Utrum homo in statu innocentiae potuit venialiter peccare priusquam mortaliter.

 

Videtur quod sic, quoniam qui potest maius, potest et minus : si ergo poterat peccare mortaliter, poterat et venialiter.

Secundo, veniale est dispositio ad mortale ; sed qui potest principale attingere, potest quoque praeambulum tangere.

Tertio, secundum Origenem in Periarchon, nullus eorum qui in supremo perfectoque gradu exstiterit, subito et ex toto evacuatur, sed paulatim potius et per partes. Adam autem spirituali mente praeditus, in magna fuit perfectione plasmatus : ergo non potuit repente peccare mortaliter, sed venialiter primo.

Quarto, potuit verbum otiosum proferre, et hoc fuisset veniale, etc.

 

In oppositum est communis doctorum positio, ut patebit.

 

Ad hoc Albertus respondet :

Quod quaeritur, utrum homo in primo statu potuit peccare venialiter, sophisma est ex compositione et divisione. Nempe si hoc quod dico, « primo », seu « in primo statu », componitur cum verbo hoc, potuit, constat quod potuit tunc venialiter peccare atque mortaliter, sicut et postea : eamdem quippe potentiam habuit, quamvis aliter aliterque dispositam. Si autem determinatio illa, « primo », vel « in primo statu », dividatur a verbo hoc, « potuit », et coniungatur cum verbo illo, « peccare » : constat quod non potuit nisi mortaliter peccare. Id enim quod facit peccatum esse veniale, est circumstantia peccatum excusans, puta infirmitas aut ignorantia, quae tunc nondum erant in primis parentibus. Adhuc, in primo statu recta fuit ratio in primis parentibus, sensualitatem habens subiectam : ergo peccare non poterant nisi per exitum a rectitudine rationis, non per inclinationem sensualitatis, quod est peccare mortaliter, quia ita vir comedit.

Haec Albertus.

 

Concordans his Alexander :

Aliud, inquit, est dicere quod homo potuit primo peccare venialiter, et quod homo potuit peccare venialiter primo. Concedendum est quippe, quod primo potuit peccare venialiter, quia eamdem possibilitatem habuit Adam in primo statu, quam modo habemus, sed aliter et aliter dispositam : quia tunc ita fuit disposita, ut primus egressus a rectitudine esset mortalis, et deinde esse potuit venialis ; nunc vero ita disposita est, ut primus egressus esse valeat mortalis et venialis : quod totum contingit ex statuum diversitate.

 

Sed obici potest, quoniam veniale stare potest cum caritate et gratia, non mortale : ergo magis repugnabat statui innocentiae posse peccare mortaliter quam venialiter.

Dicendum, quod duplex est rectitudo : una, quae est ex statu innocentia ; et hanc servare non potuit homo venialiter peccando. Alia est rectitudo ex gratia gratum faciente, exsistens in ratione et motiva superiori, non in aliis viribus primo et per se ; et ista servari potest cum veniali peccato, quo inferior vis a rectitudine egreditur seu recedit, superiori stante in rectitudine sua. Prima igitur rectitudo innocentia fuit universalis in omnibus viribus, secunda vero in ratione ac viribus ei per se obedientibus. Cumque rectitudo innocentia habuerit duplicem respectum, unum ad Deum, alium ad vires inferiores, semper stetit rectitudo ad vires inferiores, stante rectitudine rationis ad Deum, nec illa sine ista deficere potuit ; sed ratione recedente a Deo, mox inferiores vires a rationis rectitudine, obedientia atque imperio recesserunt.

Haec Alexander.

 

His Thomas omnino concordat in Scripto secundi et super quartum, atque in prima parte Summa alibique frequenter, protestans quod primus homo per originalem iustitiam sic fuerat institutus, quod ratio et voluntas erant Creatori sine rebellione et sine inclinatione ad illicitum prorsus subiecta, sensualitas rationi, et caro spiritui. Nec in inferiori parte potuit inordinatus exsurgere motus, quamdiu superior pars anima mansit Deo subiecta ; superior vero pars anima a Deo averti non potuit sine mortali peccato.

 

Hinc Petrus :

Manente, inquit, conservantia causa, necesse est manere effectum ; iustitia vero, qua mens Adae fuit Deo subiecta, ratio fuit quod inferiores vires rationi fuerunt subiecta : ergo illa manente, non potuit ulla inordinatio esse in homine. Sed illa per peccatum veniale tolli non valuit, quoniam veniale non avertit a Deo.

Haec Petrus.

 

Porro Bonaventura et Richardus recitant de isto duas opiniones : unam, qua modo exposita est ; aliam, quod Adam primo peccavit mortaliter, potuit tamen peccasse venialiter primo peccato, verumtamen non omni genere venialis. Nam quoddam est veniale ex genere actus, ut verbum otiosum proferre ; et hoc est veniale, non solum cum praevenit iudicium rationis, sed etiam dum sequitur illud : hocque veniali dicunt Adam venialiter potuisse peccare. Aliud est veniale dictum a veniendo, quoniam venit ex subreptione aut pronitate natura corrupta ; et hoc praevenit, non sequitur rationis iudicium : et tali veniali dicunt Adam peccare non potuisse in statu primo, propter ordinem originalis iustitia, quo inferior potentia ita subdebatur superiori, quod nihil appetisset sine eius imperio atque dictamine. Et hac opinio fuit satis probabilis. Attamen non approbant eam communiter doctores theologia. Improbabilis quippe est, si quis attendat ad perfectionem status et regulam rectitudinis in qua exstitit Adam ; a qua et cum nullum haberet repellens ab ea, exire nequivit, nisi contemnendo divinam iustitiam, atque foedando innocentiam suam, ac suam corrumpendo naturam : quae omnia faciunt primam culpam Adae non venialem, sed mortalem fuisse, nec aliter esse potuisse. Idcirco est alia opinio, quam communiter hodie tenent doctores, utpote iam narrata.

Haec Bonaventura.

 

Eadem Richardus, qui ad nullam harum opinionum divertit se, sed qualiter utraque queat defendi, prosequitur.

 

Porro Antisiodorensis in Summa sua, libro secundo, sequitur primam, dicendo : Super illud Apostoli, Lignum, foenum, stipulam, loquitur Augustinus : Quidam diligunt uxores suas ac filios plus debito, tamen citra Deum, et hi venialiter peccant ; alii plus quam Deum, et hi peccant mortaliter. Sed Adam plus debito poterat in statu innocentiae diligere filios suos ac filias, tamen citra Deum, ergo potuit peccare venialiter : quod concedimus.

Haec Antisiodorensis.

Qui consequenter ponit distinctionem seu divisionem venialis peccati sicut ex Bonaventura iam tactum est.

 

Idem tuetur Scotus :

Potuit, inquiens, in statu primo Adam venialiter peccare. Mortale namque peccatum non distinguitur a veniali in hoc quod mortale est respectu finis, veniale respectu mediorum circa finem ; sed in hoc quod mortale est deordinatio opposita ordinationi sine qua finis ultimus obtineri non valet. Est autem ordinatio quaedam respectu finis adipiscendi, quae non est necessaria ad finem consequendum, sed utilis ad eumdem : ideo non cadit sub praecepto, sed consilio ; deordinatio autem ei contraria, est veniale peccatum. Itaque dico, quod Adam excedere potuit, non tantum per actum deordinatum contra praeceptum, sed etiam contra consilium tantum, ut non faciendo maxime expedientia seu faciendo aliqua retardativa, quamvis non faceret directe contra praeceptum necessarium ad salutem.

Haec Scotus.

 

Postremo Durandus :

Haec (ait) quaestio dupliciter potest intelligi. Primo, an durante statu innocentiae potuerit primus homo peccare venialiter. Et constat quod non, quoniam ille non est innocens qui est reus poenae : sed peccans venialiter reus est poenae non solum damni, sed etiam sensus. Secundo, utrum primum hominis peccatum per quod caderet ab innocentia, potuit esse veniale, vel necessario fuit mortale. Et respondendum, quod primum hominis peccatum esse non potuit veniale. Peccatum namque veniale contingit in nobis dupliciter : uno modo ex imperfectione actus, ut subiti ac subrepticii motus mortalium ; secundo, ex inordinatione exsistente circa media. Et horum utrumque contingit ex ordinis cuiusdam defectu, eo quod inferius non continetur firmiter sub suo superiori. Quod enim in nobis consurgit subitus motus sensualitatis, hinc accidit quod sensualitas non est plenarie rationi subiecta. Quod etiam insurgit in ratione subitus motus non rectus, ut motus infidelitatis, contingit ex hoc quod non est perfecte ratio nostra deliberationi nunc subdita, quae est ex altiori principio, puta ex lege Dei : ut dum quis repente apprehendit resurrectionem mortuorum tanquam quid impossibile, non deliberans quod hoc nobis traditum est lege Dei. Quod autem humanus animus deordinetur circa ea quae sunt ad finem, venit ex hoc quod media illa non ordinantur infallibiliter sub fine. Porro in statu innocentiae fuit infallibilis firmitas ordinis, ut semper inferius contineretur sub superiori, quamdiu suprema vis hominis contineretur sub Deo, ut et quartodecimo de Civitate Dei disserit Augustinus. Hinc nulla inordinatio potuit esse in homine, nisi inciperet ex hoc quod summa vis hominis Deo non subderetur : quod fit per peccatum mortale. Unde concluditur, quod primum peccatum hominis nullatenus esse potuit veniale.

Haec Durandus.

 

In cuius dictis aliqua videntur contineri obscura, ut quod ait, peccantem venialiter reum esse etiam poenae damni. Etenim poena damni est divinae et beatificae visionis carentia, quae non veniali, sed mortali incurritur culpa. Et rursus quod ait, innocentem non esse qui venialiter peccat, seu reus est poenae pro veniali infligendae. Sequeretur namque nullum mortalium, quamvis iustum atque heroicum, consistere innocentem, cum tamen Scriptura dicat : Innocens credit omni verbo ; et, Salvabitur innocens, salvabitur autem munditia manuum suarum ; itemque, Innocentes et recti adhaeserunt mihi. Atque ad quaestionem hanc, Quis ascendet in montem Domini ? respondet Psalmista : Innocens manibus et mundo corde, etc.