DISTINCTIO II

 

DE MYSTERIO TRINITATIS ET UNITATIS

 

 

A

De Trinitate et unitate secundum quod creditur.

 

 

DIVISIO TEXTUS

 

Hic incipit Magister tractatum huius doctrinae finita parte prooemiali, in qua investigavit de quo agendum est.

Et dividitur secundum rationem subiecti huius scientiae in partes duas, scilicet in tractatum de rebus, et tractatum de signis.

Tractatus de rebus continet tres libros antecedentes ; tractatus autem de signis obtinet quartum.

 

Tractatus autem de rebus habet divisionem secundum rationem rerum illarum secundum quam veniunt in speculationem theologi.

Sunt enim res quibus fruendum est sive beatificantes, de quibus agitur in primo libro.

Et sunt res quibus utendum est, sub quibus etiam continentur res quae fruuntur et utuntur ; et illae dilectione usus sunt diligendae, sicut probatum est in distinctione praecedenti : et de illis agitur in secundo libro.

Sunt etiam res ordinantes fruentem ad fruibile, quibus secundum aliquid sui fruendum est, et secundum aliquid utendum : et de illis agitur in tertio.

 

Primus liber dividitur in duas partes :

In quarum prima tangit auctor modum possibilem nobis deveniendi in cognitionem eorum quibus fruendum est, quae sunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus.

In secunda autem ponit tractatum de illis, scilicet in quarta distinctione, infra, ibi :

 

Si autem quaeritur : Quare non in aliis libris tangitur primus modus deveniendi in scientiam ipsorum, sicut hic ?

Dicendum quod hoc contingit propter difficultatem huius materiae, quae licet sit summa lux et manifestissima, nobis tamen propter imperfectionem nostri occuli est occulta.

Unde, Ps. 138, 6 :

 Et, in II Metaphysicae :

Sicut est dispositio oculorum vespertilionum ad lumen solis, ita est dispositio nostri intellectus ad manifestissima naturae.

 

Prima autem harum partium continet quatuor partes.

In omni enim via veniendi in cognitionem alicuius difficilis exiguntur quatuor, scilicet, ut sciatur quid supponendum est. Quia nisi suppositis principis scientiae, non acquiritur scientia : et hoc tangit in primo capitulo.

 

Secundo, requiritur praecognitio intentionis : quia ignoto fine ignoralur consecutio finis, et ent inquisitio incerta et vaga.

Et hoc facit Magister in secundo capitulo, ibi, B :

 

Tertium quod requitur est ordo, sicut dicit Philosophus in IV primae Philosophae :

Initium scientiae non semper est a prioribus secundum rem, sed quandoque a facilioribus audienti, per quae est levior instructio : quandoque autem e converso ;

et hunc ordinem procedendi tangit Magister in secundo capitulo, ibi, C :

 

Quartum et ultimum est processus investigationis quo acquiritur scientia ;

et hunc ponit Magister in quarto capitula, usque ad principium quartae distinctionis, ibi, D :

 

Primi ergo capituli sententia est dare nobis suppositiones quas tenere debemus, et ex quibus ut principiis procedere possumus in tota scientia istius primi libri.

Et Littera facilis est.

 

 

ARTICULUS I

An convenienter ordinentur haec tria, dicere, credere et intelligere ?

 

Quaeritur autem de hoc quod ipse dicit :

 

1. Videtur enim pervertere ordinem : Verbum, ut dicit Damascenus, Angelus est intelligentiae, id est, nuntius : ergo prius est intelligere, quam dicere.

 

2. Credere dicit assentire : nemo autem assentit in hoc quod non intelligit ergo videtur intelligere etiam esse ante credere, et credere ante dicere ;

sic ut dicitur ad Rom. 10, 10 :

Et, Ps. 110, 10 :

 Ergo pervertit ordinem.

 

3. Si forte dicatur, quod ordinantur haec secundum quod magis possumus in divinis per ista ; et quia minus dicimus, quam credimus, vel etiam intelligimus : idem hoc praecedit.

Contra : Minus intelligimus, quam credimus : ergo intelligere secundum hoc esset ante credere.

 

4. Praeterea, dicit Augustinus quod quaedam prius intelliguntur, quam credantur ; quaedam autem nisi prius credantur, non intelliguntur : quaedam autem semper creduntur, et nunquam intelliguntur : ergo videtur insufficienter loqui.

 

Solutio. 

Dicendum, quod ista tria hic ennumeratur secundum quod sunt generativa doctrinae fidei in audiente :

Et adhuc ex parte docentis, primo requiritur dicere : quia vera doctrina fidei ratione penetrari non potest.

Ideo oportet primo dictis assentire et credere, ut per lumen fidei veniatur ad intellectum ;

et hoc est quod dicitur, Is. 7, 9 :

Et est littera alterius translationis : quia altera haec :

Unde Anselmus dicit, quod fides quaerit intellectum : sic ergo patet solutio ad ea quae quaeruntur de ordine.

 

Ad divisionem autem credibilium quam ponit Augustinus,

dicendum quod ipse accipit credere large secundum quod dicit rationis actum, qui est ex opinione iuvata rationibus.

Dicit enim Philosophus, quod opinio iuvata rationibus sit fides ; et tunc est credibile quod prius intelligitur, quam credatur.

 

Et est credibile in quod non potest ratio ex seipsa, sed cum luce sibi infusa per fidem potest in illud, sicut sunt articuli fidei.

Credibile autem quod semper creditur, et numquam intelligitur, est quod accipit fidem ex sensu tantum, ut historiae quorumlibet temporum.

 

 

ARTICULUS II

Utrum summum aliquid addat bono, cum dicitur summum bonum ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod ipse dicit :

 

Utrum summum aliquid addat super hoc quod est bonum ?

Et si dicatur, quod addit excessum superabundantiae, ad hoc videtur sequi duplex inconveniens :

1. Unum est, quod tunc bonum excedens per superabundantiam comparabile erit bono creato vel increato. Constat quod non increato, quia in creatum non exceditur a summo bono : ergo creato.

Dicit autem Philosophus, quod omnis comparatio est secundum univocum ; si ergo sit summum bonum comparabile, erit univocum bono creato, quod falsum est.

 

2. Aliud inconveniens est, quod summum non habet comparationem nisi per accessum ad terminum, vel recessum a contrario.

Et si primo modo comparatur, videtur terminus aliquis esse summi boni, et sic ipsum esset finitum ; quoniam omne cuius aliquis terminus est, finitum est,

quod videtur esse contra Symbolum :

Si autem est comparatio per recessum a contrario, tunc videtur aliquid esse summe malum a quo recedit, quod iterum falsum. Quia summe malum est quidem quod nihil habet de bono. Cum autem inter bona optima sit esse, summe malum non habebit esse : et quod non habet esse, non est : ergo summe malum non est.

 

Ulterius quaeritur : Utrum summe bonum sit simplex, vel compositum ?

Videtur autem, quod compositum : quia summum est cui non deest aliqua bonitas. Bonitates autem sunt multarum rationum : ergo videtur ipsum esse compositum ex illis.

Sed contra : Inter nobilissimas bonitates est simplicitas : aut igitur habebit illam aut non ; si non, erit summum bonum. Si sic, ergo non est compositum.

 

Praeterea, Philosophus vocat ipsum bonitatem, et esse in fine simplicitatis.

Et quaeritur in quo differant ista circa summum bonum ?

 

Ulterius quaeritur : Utrum possint esse duo, vel plura summe bona ?

Et videtur quod non.

1. Quia quod per superabundantiam dicitur, uni soli convenit. Sed summum per superabundantiam dicitur : ergo uni soli convenit.
2. Praeterea, obiciunt sic Boetius, et Damascenus : Dato quod sint duo summe bona ; aut quidquid bonitatis in numero habet unum, habet aliud, aut non.

Si primo modo : ergo non differunt, quia idem per numerum sunt bonitates unius, et alterius.

Si secundo modo : ergo quod habet unum de bonitate, non habet aliud. Ergo non est summum bonum, cum uniquique deficiat quod ei adjici potest.

 

Solutio. 

Dicendum quod summum bonum est substantialiter et essentialiter bonum, cui est impossibilis additio in bonitate.

Et ly summum, non addit supra intentionem boni, nisi respectum secundum nomen ad alia bona creata, et non addit secundum rem.

 

2. Ad hoc autem quod obicitur, quod sit comparatio per accessum, etc.

Dicendum quod accessus et recessus est in qualitatibus quae intendi et remitti possunt. Et illae sunt qualilates accidentaliter participatae ; et sic non est bonitas in summo bono, quia ipsum est bonitas sua essentialiler.

Si tamen large sumatur comparatio,

tunc dicendum quod ipsum non accedit, sed est terminus omnis boni.

 

Ad hoc quod obicitur, quod ipsum secundum hoc sit finitum,

possemus dicere cum Philosopho, quod terminus neque finitus neque infinitus est, sed potius finiens quod finitur.

Si tamen facimus in hoc vim, dicemus quod in finitum dicitur dupliciter,

scilicet privative quod natum est habere finem, et non habet : et sic infinitum est imperfectum, cum omnis perfectio sit a fine ;

vel negative, et sic adhuc dupliciter est infinitum, scilicet cui absolute potest tolli et negari finis, scilicet quod nec in se sit finis vel habeat finem, nec quoad aliud extra : et sic adhuc imperfectum est infinitum, vel etiam non ens.

Si vero dicatur infinitum in genere extrinseci, hoc est, quod nihil est extra ipsum quod finiat ipsum ; sic Deus est infinitus : eo quod nec loco, nec tempore, nec comprehensione intellectus finitur.

 

Propter calumniantes autem dico, quod proprie loquendo omne finitum fine finitur qui est ultimum eius, vel ultimum continentis ipsum, vel utroque modo ultimum eius ; sicut corpus ad superficiem, et tempus ad nunc tamquam definientia ipsum : propter quod etiam definitio nec plus nec minus continens quam essentialia definiti, dicitur terminus. Ad extra autem finitur sicut ad locum corporalem vel spiritualem in quo res circumscriptive vel diffinitive continetur.

Et neutro illorum modorum possumus dicere Deum vel summum bonum esse finitum, sed non finitum. Cum autem nihil sui sit extra ipsum et suum intellectuum. Hoc modo dicere possumus, quod ipse se finit : quia sibi (ut ita dicam) aequalis. In comparatione autem ad inferiora est ipse finis ad quem omnia finiuntur, et excedit unumquodque eorum : et ideo est finiens ea, non finitum ab ipsis.

 

Ad id autem quod obicitur, quod comparalio est secundum univocum,

dicendum quod large sumitur a Philosopho : et hoc patet quia substantia est magis ens quam accidens ; et tamen ens non univoce dicitur omnino de substantia et de accidente.

Vel intelligendum sic, quod comparatio est in aequivocis, vel in analogis, non secundum quod attingunt rationem aequivocorum, sed secundum quod se habent ad unum quod est in eis ; et sic est de bono quod per analogiam est in summo, et in creatis.

Quomodo autem illa analogia intelligatur, supra dictum est.

Bene autem concedimus, quod malum non comparatur per recessum a termino contrarii, scilicet, a bono : quia, sicut dicit obiectio, summe malum quod ad potentiam esse non potest, id est, quod sit adeo malum quod non possit esse peius.

 

Ad id quod ulterius quaeritur : Utrum summum bonum sit simplex, vel compositum ?

Dicendum quod simplex : unum enim bonum in ipso non addit super alterum secundum rem, licet secundum rationem salvetur in ipso. Hoc autem contingt propter identitatem quod est et esse in summo bono ; ubi enim ratio subiecti non est in re diversa ab cui subiicitur, non potest aliquid inesse quod diversitatem faciat.

Quod infra probabitur, cum quaeretur de simplicitate.

Et ideo dicendum, quod licet sint inibi omnes bonitates nobilitatis, tamen non habent aggregationem et diversitatem in ipso, et ideo non tollunt simplicitatem.

 

Ad aliud,

dicendum quod ipsum dicitur summum, purum, et in fine simplicitatis bonum. Sed summum dicitur respectu continentiae bonitatum secundum differentias bonitatum nobilium ; purum autem dicitur propter impermixtionem privationis quae semper machinatur ad maleficium ; finis autem simplicitatis in bono dicitur propter indifferentiam habentis bonitatem et bonitatis habitae.

Et hoc est quod Boetius vocat quod est et esse.

 

Ad id quod ulterius quaeritur : Utrum possint esse duo summe bona ?

Dicendum quod non, sicut probatum est.

Et si obiciatur, quod duo, vel tria, vel infinita summe bona cogitantur maiora quam unum ; et cum summum bonum sit quo maius excogitari non potest, ut dicit Anselmus, videtur debere esse plura vel infinita,

dicendum quod haec est falsa.

Plura vel infinita summe bona cogitantur, vel sunt maiora quam unum : quod enim non potest cogitari esse non potest cogitari esse maius aliquo. Sed plura vel infinita summe bona non possunt cogitari esse, sicut probat obiectio Boetii supra inducta : ergo non possunt esse.

 

 

ARTICULUS III

Utrum purgatissimis mentihus tantum cernatur Deus ?

 

Deinde obicitur de hoc quod dicitur :

 

Purgatissimus enim animus non est nisi purgatus a culpa, et a miseria. Et taliter purgati non sunt nisi beati : ergo frustra nobis mortalibus adhuc traditur haec doctrina.

 

Ad hoc dicendum quod purgatio vocatur secundum naturam eorum a quibus purgatur mens secundum possibilitatem viae.

Haec autem sunt ex parte affectus et ex parte intellectus.

Ex parte affectus quidem primo peccatum, secundo pronitas relicta ex peccato, tertio fomitis incendium, quarto removentur occasiones peccati ab extrinseco.

Ex parte intellectus autem tollitur praesentia corporis quae est ad sensum, et secundo praesentia imaginis corporalis ab imagine, tertio actus intellectus accipientis ex phantasmate, quarto actus intellectus progredientis ex principiis sibi notis secundum Philosophiam. Ad haec enim quatuor sequitur, quod elevet se supra se ad lumen fidei : et tunc cernit Deum trinum esse et unum.

 

 

ARTICULUS IV

Utrum lux divina excellat capacitatem nostri intellectus ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

Quidquid enim est excellens potentiam eius cuius actus est supra ipsum, hoc modo quo excellens corrumpit potentiam ; lux autem divina est excellens : ergo corrumpit intellectum ; ergo non beatificat, quod falsum est.

Primum probatur per sensus qui corrumpuntur ab excellentiis sensibilium.

Secundum autem scribitur in Littera.

 

Praeterea quaeritur : Quid vocat figi ?

In excellenti enim secundum quod excellit non figitur id quod excellitur : ergo videtur cum acies nostrae mentis excellatur a luce divina quod non figatur in ipsa. Si hoc detur. Contra : Quod non contingit intelligi, non contingit significari ; excellens secundum quod huiusmodi, non contingit intelligi : ergo non contingit significari, quod falsum est ; quia multis modis nobis significatum est.

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit per iustitiam fidei.

Quare enim iustitia magis dicitur esse fidei, quam alterius virtutis ?

 

Solutio. 

Dicendum quod est excellens duplex, scilicet excellens harmoniam commixtionis, et excellens virtutem secundum quod accipitur abstracta ab organo corporali :

Et primo modo dictum excellens corrumpit organum per se, et virtutem quae est in organo per consequens.

Secundo modo dictum excellens non corrumpit, sed perficit nobilissime.

 

1.  Ad aliud,

dicendum quod figi in excellenti contingit dupliciter, scilicet, in eo quod est excellens, vel secundum quod est excellens.

Primo modo contingit aciem mentis figi in excellenti.

Secundo modo non : quia sic est extra id quod excellitur.

 

Si vero quaeritur :

Qualiter significatur excellens, cum secundum quod excellit sit extra aciem mentis quam excellit ?

 

Dico sine praeiudicio quod non significatur aliquo nomine quod sic datur ei, nisi secundum quid et non perfecte.

Et ad hoc ponamus simile.

Ponamus per impossibile aliquam lucem esse infinitam, vel lineam ; et circulum finitum attingere aliquid de luce, vel linea illa. Et sit circulus habens virtutem intellectivam et interpretativam, quod scilicet ipse intelligat quid apprehendit, et sciat etiam alii significare ; significabit circulus id quod tangit esse quidem intra se et esse lucem, vel lineam. Sed non totum lineae, vel lucis intra se contineri, imo infinita esse extra ipsum et hoc non esse divisum ab eo quod ipse apprehendit.

Unde significabit id quod accipit quasi in universali, scilicet est esse de natura lucis, vel lineae. Sed quia videtur non totum in se claudi, sed excedere se, non potest ipse significare ipsum secundum omnes differentias suae naturae, et secundum totum, nisi secundum quid, scilicet, secundum quod est infinite excedens ipsum ; et dicet : A me apprehensa est lux, vel linea infinite me excedens.

Similiter est de acie creata ad substantiam increatam ; quia id quod accipit est substantia divina, et Deus, et prima veritas, et lux. Sed secundum quod est excellens aciem, non scitur nisi secundum quid, scilicet secundum significationem infinitam.

 

2. Ad hoc quod ulterius quaeritur de iustitia fidei,

dicendum quod iustitia stat pro iustitia generali, cuius secundum rationem primus actus est fidei ; quia qui vult iustificari, necesse est quod primo convertat se ad Deum per fidem ; quia aliter in eo non fiet timor, nec spes quae movent ad poenitentiam : et de hoc alibi expedietur.

 

 

ARTICULUS V

An omne verum scitum sit a Spiritu sancto inspiratum ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in notula incidente :

 

1. Videtur enim, quod omne verum sit a Spiritu sancto scitum et dictum ;

super illud enim quod dicit Apostolus, ad Cor. 12, 3 :

dicit Glossa Ambrosii :

 

2. Item, constat, quod Caiphas non ex intentione prophetabat. Et tamen dicit Evangelista, quod propter dignitatem officii Spiritus dedit ei verum dicere, quia Iesus esset moriturus pro gente.

 

3. Item, Augustinus in libro de Magistro, probat multis rationibus, quod frustra laborat exterior magister nisi ad sit interius docens : ergo videtur, quod omne verum sil a Spiritu sancto.

 

Sed contra :

Est verum in propositionibus primis et in artibus liberalibus ad quod homo sufficit ex doctrina hominis, et propria inventione : ergo non est necesse advenire ibi novam gratiam docentem.

 

Solutio. 

Dicendum quod ista disputatio non est contra notulam : quia Augustinus dicit quod mali nihil verum vident ; et hoc retractavit, quia mali multa habent a Deo.

 

Si tamen non fiat vis in hoc, dicimus quod in anima ad hoc quod accipiat scientiam veritatis exiguntur quatuor :

intellectus possibilis qui paratus sit recipere ;

et secundo, intellectus agens cuius lumine fiat abstractio specierum in quibus est veritas, vel verum illud ;

et tertio, res obiecta per imaginem, vel seipsam, de qua est veritas illa ;

et quarto, principia et dignitates quae sunt quasi quaedam instrumenta proportionantia compositiones et divisiones possibiles et impossibiles et necessarias ex quibus verum accipitur.

 

Inter haec quatuor,

primum est recipiens tantum ;

secundum autem est dans lumen suum tantum ;

tertium est recipiens ab agente intellectu, et dans lucem veritatis distinctae possibili ;

quartum autem est motum ut instrumentum, et movens compositionem et divisionem eius in quo est verum scitum vel quaesitum.

 

Unde quidam Philosophi dixerunt, quod ista sufficerent ad cognitionem veri quod est sub ratione.

Sed aliter dicendum,

scilicet, quod lux intellectus agentis non sufficit per se, nisi per applicationem lucis intellectus increati, sicut applicatur radius solis ad radium stellae.

Et hoc contingit dupliciter, scilicet, secundum lumen duplicatum tantum, vel etiam triplicatum :

duplicatum ut si fiat coniunctio ad lumen intellectus increati, et illud lumen est interior magister.

Quandoque autem fit ad coniunctionem intellectus angelici et divini : quia Philosophi quidam animam posuerunt instrumentum intelligentiae, eo quod intelligentia imprimit in eam suas illuminationes.

 

Et hoc vocat Dionysius reductionem nostrae hierarchiae per hierarchiam Angelorum

et Augustinus dicit hoc contingere multis modis.

Et hoc vocant quidam Philosophi continuationem intellectum : quia etiam ipsi dixerunt, quod nihil videtur nisi per lucem primam.

 

Ad hoc ergo quod quaeritur : Utrum exigitur appositio gratiae novae ?

Dicendum quod si gratia vocatur quodlibet donum a Deo gratis datum, tunc non fit hoc sine gratia : imo dicit quidam Philosophus, quod etiamsi aliquid sciatur in habita, non fiet conversio ad actum nisi per conversionem ad lucem intellectus increati.

 

 

ARTICULUS VI

An in materia de Trinitate periculosius erratur ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

Hoc enim videtur falsum : cum multas opiniones videamus traditas a Magistris in scientia de Trinitate ; et dicunt, quod difficultas materiae excusat.

 

Ad hoc,

dicendum quod periculosius hic dicit, ideo quod est in fundamento, quo everso, evertitur totum, et non quoad magnitudinem peccati.

Vel potest fieri vis in hoc quod dicit, erratur, et non opinatur ; quia errare est errorem defendere ; sed opinari contingit usque ad scientiam contradictorii sine periculo.

 

 

ARTICULUS VII

An nihil fructuosius inveniatur quam in materia de Trinitate ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

Moralitates enim sermonum fructuosiores sunt : quia convertunt homines a peccato.

 

Solutio.

Vis potest fieri in hoc quod dicit : « fructuosius », quia fructus est refectio in fine qui est summum bonum, et hoc non est nisi Deus Trinitas. Moralitates autem possunt esse utiliores.

Vel dicatur, quod scientia Trinitatis est fructus omnis scientiae, quia omnis scientia et omnis conversio animarum est ut illa habeatur in qua est beatitudo. Et ita praedicationes non habent aliquid utilitatis, nisi ab ista, secundum quod sunt ad eam ordinatae.

 

 

 

 B.

Quae fuerit intentio scribentium de Trinitate ?

 

ARTICULUS VIII

Quid melius dicitur de Patre, Filio, et Spiritu sancto, quod unum sunt, vel quod unum est ?

 

Deinde quaeritur de his quae dicuntur in secunda parte quae incipit, ibi :

Ibi enim est quaedam notula quae dicit :

 

Quaeritur enim ibi de ratione retractationis Augustini.

Cum enim ly est sit verbum substantivum, et significet substantiam. Videtur potius sequi numerum essentiae, quam numerum personarum : et ita dicendum erat, quod Pater et Filius unum est.

 

Solutio. 

Dicendum, quod licet ly est significet substantiam, tamen signat eam ut actum, et per consequens ut in aliquo supposito quod reddit sibi personam. Et cum verbum numerum accipiat a substantia supponente sibi, numerato illo supposito, necesse est intelligi numerari actum ; et ita verbum necesse est poni in numero plurali. Et ideo melius dicitur unum sunt, quam unum est.

Obiectio autem procedit de substantia significata, ut in quiete, sicut nominaliter significatur.

 

 

ARTICULUS IX

An melius dicatur, alter Pater, alter Filius : vel alius, et alius ?

 

Deinde obicitur super hoc quod habetur in fine eiusdem capituli :

 

Quaeritur enim : Utrum melius dicatur, alter Pater, alter Filius, vel alius ?

Et videtur quod alter : quia alius dicit diversitatem substantiae ; alter autem diversitatem accidentis, vel proprietatis secundum Porphyrium. Cum igitur Pater et Filius differant proprietatibus suis, et non substantia, videtur melius dici, alter Pater, et alter Filius, quam alius Pater, alius Filius.

 

Ulterius quaeritur : Quare in neutro genere non conceditur ut diceretur : Aliud Pater, aliud Filius, etc.

 

Solutio.

Ad hoc,

dicendum quod alter non ita congrue dicitur, quia licet proprietas sit in divinis, tamen proprietas est persona, et persona est subsistens hypostasis sive substantia.

Quod qualiter sit, infra ostendetur : et ideo supponatur hoc.

Unde cum alter dicat tantum variationem accidentis, non competit in divinis.

 

Ad aliud,

dicunt quidam quod tria sunt in divinis : essentia, persona, notio ; et ad essentiam transsumitur neutrum genus, ad personam autem masculinum, ad notionem foemininum : et iam bene patet de primo, et secundo : quia, sicut dicunt Grammatici, neutrum est genus informe, et simpliciter rei essentiam significat.

Et ideo cum quaeritur per quid in neutro genere, respondetur per essentiale, sicut lignum, vel animal. Masculinum genus formatum et perfectum est ; et similiter in natura perfectionem distinguentium habet hypostatis et persona.

Et ideo cum quaeritur per quis, respondetur nomen personae distinctae, ut Socrates, vel Plato. Qualiter autem foemininum notioni conveniat, non adeo est evidens, cum etiam ipsum sit genus formatum, individuo et personae conveniens, quod per interrogationem factam per quae, cui respondetur determinata hypostasis in sexu foeminino. Sed dicunt ad hoc, quod foemininum est genus imperfectius : et ideo attribuitur notioni quae secundum rationem intelligentiae non ita significat subsistens per se et completum sicut persona.

 

 

 

 C

Quis ordo sit servandus cum de Trinitate agitur ?

 

ARTICULUS X

An in hac scientia sit primo procedendum per auctoritates ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod habetur in tertio capitulo, ubi dicit auctor, quod

 

Videtur enim e converso esse, quia qui non credit fidei, non credit etiam auctoritati : ergo primo agendum est secum rationibus, quam auctoritatibus.

 

Solutio.

Hoc verum est ad infidelem, sed Magister intendit hoc dicere ad fideles : et ideo cum fides in hac scientia praecedat intellectum (ut habitum est) prius est procedendum per auctoritates, quam per rationes.

Unde Augustinus et Bernardus dicunt, quod

 

 

 

D

Testimonia sanctorum de Trinitate.

 

 

DIVISIO TEXTUS

Deinde transeundum est ad quartam partem istius partis quae ibi incipit :

 

Et dividitur in duas :

In quarum prima docet venire in cognitionem Trinitatis et unitatis per auctoritates canonicas Bibliae.

In secunda autem per rationes congruas et similitudines docet idem,

ibi :

Et ibi incipit tertia distinctio.

 

Prima subdividitur in duas secundum duo testamenta ex quibus trahuntur auctoritates.

In prima enim ponit auctoritates Veteris.

In secunda autem de Novo Testamento,

ibi H :

 

In prima harum sunt tres partes :

In quarum prima principaliter probat unitatem essentiae in se, et in personis.

In secunda vero principaliter distinctionem personarum, et per consequens unam essentiam :

quae incipit, ibi, F :

In tertia parte ponit specialiter testimonia de Spiritu sancto,

ibi, G :

 

In prima harum sunt tria capitula :

in quorum primo inducit quatuor auctoritates, quarum tres priores probant unitatem essentiae in se consideratae ; quarta vero probat eam esse unam in tribus personis, et adhibet expositionem quartae secundum Augustinum.

In secundo autem eiusdem quartae ponit explanationem duplicem Hilarii, qui subtilius eam intuetur,

ibi, E, circa initium :

In tertio autem dicit summatim quid sequitur ex dictis Hilarii,

ibi, E, circa finem :

 

Primo autem incidit dubium de hoc quod dicit :

Lex enim orditur in Genesi.

Haec autem auctoritas accipitur de capite vicesimo Exodi, 2 et 3.

 

Solutio.

Lex hic dicitur decalogus : et ibi incipit ponere mandata decalogi.

 

 

ARTICULUS XI

An Deus sit nomen naturae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

1. Videtur enim hoc esse falsum per Damascenum, ubi sic dicit :

Deus dicitur ab eo quod est θείν, id est, circuire et fovere universa ;

vel ab ethin, id est ardens ; Deus enim ignis consumens omnem malitiam est ;

vel a θεάσθαι, id est, considerando omnia ; nulla enim eum latent : imo omnium est contemplator.

Omnes autem istae derivationes dicunt opus. Ergo Deus est nomen operationis et non naturae.

2. Item,

Dionysius in libro de Divinis nominibus :

Divinitas dicitur quae omnia videt providentia et bonitate perfecta, omnia circumspiciens, et continens, et in seipsa implens, et excedens omnia providentia ipsa utentia. Providere autem, implere, et continere operationes sunt. Ergo Deus est nomen operationis.

3. Item,

Maximus :

Hoc nomen θεός derivatur a Graeco verbo θεωρέω-ϖ, id est, video, sive contemplor, sive considero ; vel in verbo θέω, id est, circuio ; quia omnia circumspicit, et omnia providentia circuit : circumspicere autem, et circuire operationes : ergo est nomen operationis.

4. Idem per rationem probatur :

Non enim habet nomen nisi datum a nobis nominantibus : nos autem non cognoscimus ipsum nisi per opera : ergo videtur, quod nisi ab operibus nominamus eum : cum igitur vocemus ipsum Deum, videtur quod Deus sit nomen operationis, et non naturae.

 

Ulterius quaeritur iuxta hoc : Utrum divinitas communicabilis sit creaturae.

Videtur, quod sic :

1. Quia super illud Apostoli I ad Corinth. 8, 5 :

Glossa dicit, participatione divinitatis : ergo videtur quod divinitas sit attributum in Deo quod est participabile a creatura, et communicabile.

2. Item,

cantatur de Christo :

ergo communicabile est nomen deitatis.

3. Item,

in Psalmo 81, 6 :

 Et, in Exod. 7, 1, ad Moysen :

Item,

 ergo videtur nomen hoc sit communicabile.

4. Item,

sive dicat providentiam, ut dicit Damascenus, sive circuitionem et continentiam, sive etiam ignem charitatis consumentem peccatum ; omnia illa communicabilia sunt creaturae : quia creaturae provident, curant, et intendunt : ergo videtur esse communicabilis deitas.

5. Item,

actus quos ponit Dionysius, providere, circuire, implore, continere, omnia communicabilia sunt : ergo videtur, quod deitas etiam communicabilis sit.

 

Sed contra.

1. Errant qui ponunt plures deos. Ergo videtur, quod deitas sit forma in communicabilis creaturis : ergo videtur, quod non possunt esse dii qui creati sunt.
2. Item,

Anselmus : Deus est maius quam excogitari possit ; sed maius quam cogitari possit non potest esse commumcabile pluribus ; ergo non potest communicari : et sic divinitas erit attributum incommunicabile.

 

Ulterius quaeritur : Penes quid accipiatur numerus derivationum Damasceni, et actuum Dionysii ?

 

Adhuc etiam quaeritur, Glossa enim super Epistolam primam ad Corinth. 8, 5, dicit, quod Deus dicitur tripliciter, scilicet substantive, adoptive, et nuncupative : dubitatur enim, utrum aequivoce dicatur de illis.

 

Et videtur, quod sic :

1. Quia aequivoca sunt quorum solum nomen commune est, et ratio substantiae est diversa ; sed hic solum nomen commune est, et ratio substantiae diversa : ergo aequivoce dicitur de illis.

2. Idem videtur accipi ex textu ibidem, ubi dicit :

non dicit, qui sunt.

3. Idem ex modo loquendi Glossae quae dicit, quod dicitur tripliciter : quia videtur distinguere significatum vocis, et non suppositorum. Talis autem distinctio competit aequivoco : ergo ipsum aequivoce dicitur de illis.

 

Sed contra : « Etsi sunt qui dicantur dii » : Glossa addit, participatione divinitatis.

1. Quaecumque autem unum habent nomen participatione eiusdem naturae communis, sunt univoca : ergo Deus est univocum ad Deum substantive, et adoptive, et nuncupative dictum.
2. Item,

aequivocum non ponit respectum diversorum ad unam naturam per intentionem nominis ; qui enim nominavit canem sidus caeleste, non respexit ad aliquam proprietatem naturae canis ; et similiter qui nominavit piscem canem ; ergo intentio instituentis aequivocum non respexit idem illud cum instituit secundum, ad quod respexit cum instituit ut nomen esset prioris.

Et ideo Boetius vocat talia aequivoca a casu et fortuna ; sed imponens nomen idolo habet respectum ad unum quod est providere et continere, a qua ratione etiam Deus substantive dicitur Deus : ergo videtur, quod Deus non aequivoce Deus dicatur.

 

Solutio. 

Dicendum quod duo sunt attendenda in nomine, scilicet forma sive ratio a qua imponitur ;

et illud cui imponitur ; et haec vocantur a quibusdam significatum, et suppositum ;

a grammaticis autem vocantur qualitas, et substantia.

Et si attendamus id a quo imponitur, hoc est, attributum, vel formam (ut ita liceat loqui, quia in Deo forma non est) tunc est nomen operationis.

Si autem attendamus suppositum, scilicet, cui imponitur et quod supponit, est nomen naturae ;

et sic patet solutio ad quatuor auctoritates Sanctorum : quia Ambrosius loquitur quoad hoc cui imponitur : alii autem tres quoad illud a quo imponitur.

 

Si autem quaeritur, cum istud nomen imponatur ab operatione, sicut et alia quaedam, quare istud potius dicitur nomen naturae quam alia, cum alia etiam imponantur naturae Dei, sicut et istud ?

Dicendum quod istud nomen Deus imponitur ab operibus quae per se non conveniunt nisi Deo : sicut sunt opera universalis providentiae, et continentiae, et impletionis rerum : et quia ista secundum se non conveniunt nisi Deo, ideo per istud potius nominatur natura divina, quam per alia.

 

1. Ad aliud,

dicendum quod licet nominemus ipsum ab operationibus, non tamen sunt eiusdem rationis operationes : quia quaedam per se non conveniunt nisi ; quaedam autem per se et naturaliter etiam conveniunt creaturae, licet per posterius, quia ab ipso et ad ipsum sunt : sicut vita, sapienta.

 

Ad id quod ulterius quaeritur : Utrum divinitas sit attributum communicabile ?

Dicendum quod si accipiatur providentia et continentia, et circuitio respectu universi, in illa ratione non erit communicabile. Licet enim praeexistentes aliis, vel in gradu dignitatis, vel potentia miraculorum, vel merito vitae habeant aliquam providentiam et continentiam respectu aliorum, tamen deficiunt in duobus ad minus, scilicet in universitate, et in hoc quod non penetrant et implent interiora rei, sed sunt quasi extrinseca. Et ideo quoad hoc est incommunicabile ; sed quoad actus in genere est communicabile : et tunc dicitur participative, sicut dicit Glossa praetacta.

 

Ad id quod ulterius quaeritur : A quo trahatur numerus derivationum secundum Damascenum ?

Dicendum quod secundum ordinem ad creaturas tria sunt in Deo, scilicet sapientia, potentia, bonitas sive bona voluntas. Et licet potentia sit prima secundum rationem intelligendi, si ista tria accipiantur absolute sine ordine ad creaturas actu existentes ; tamen secundum quod ad gubernationem rei factae referuntur, prius est actus sapientiae videntis, et secundo est actus potentiae circuientis et continentis in esse, et tertio est actus bonitatis ordinantis ad perfectionem : ex hoc quod diligit omnia quae sunt, et nihil odit eorum quae facit.

Et hos eosdem actus ponit Dionysius, praeter hoc quod addit impletionem quae ponit perfectionem rei. Ex hoc enim quod Deus in ipsa est essentialiter, praesentialiter, et potentialiter, ordinat ipsam ad perfectum et tenet in esse : quia omnia in nihilum deciderent, nisi ea manus Dei omnipotentis contineret.

 

Ad id quod ulterius quaeritur de diffinitione nominis,

dicendum quod in veritate dicitur sic aequivoce, licet non sit aequivocum a casu et fortuna. Sed potius per prius et posterius se habendo ad aliquod unum, quod substantialiter et naturaliter est in Deo vero ; in Sanctis autem participatione quadam quae est secundum partem et imperfecta ; in diis autem nuncupative per respectum opinionis tantum, et hoc habet minimum deitatis ; quia esse in opinione, est esse secundum quid, et non simpliciter.

Et per hoc patet solutio ad totum.

 

 

ARTICULUS XII

 

Quis dixit Moysi :

an natura, vel persona divina ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 et

 

Et quaeruntur tria, scilicet, quis sit qui hoc dixit Moysi, utrum natura, vel persona ?

Secundum est, utrum hoc sit nomen proprium in Deo, et quid nominat in ipso ?

Tertium est, de ordine istius nominis ad alia nomina.

 

Ad primum proceditur sic :

1. Essentiae secundum intellectum essentiae non est loqui, sed personae. Sed hic est locutio quaedam : ergo non convenit essentiae, sed personae.
2. Praeterea, Sancti exponunt hoc de Filio : quia per descensum significatur incarnatio ; per ignem rubi significatur acceptio tribulationis naturae in qua tamen virorem divinitatis non amisit.

Unde dicit :

Per liberationem ab Aegypto significatur liberatio a peccato et diabolo qui per Pharaonem significatur : ergo videtur, quod hoc conveniat personae.

3. Item,

hoc etiam quidam volunt accipere ex hoc pronomine, ego, quod demonstrativum est determinatam personam significans. Qui etiam nomen est articulum subiunctivum in se habens, ratione cuius articulationis significare habet personam sua proprietate determinatam : et sic videtur istud dixisse persona Filii.

 

Sed contra.

1. Indivisa sunt opera Trinitatis : ergo dictum unius est dictum alterius.

2. Hoc etiam quidam volunt trahere ex modis significandi terminorum, qui ibi ponuntur.

Quia ego est demonstrativum primae personae, et sic habet significare Patrem qui in Trinitate non est de alia persona, sed principium totius divinitatis, et principium non est de principio.

Qui autem nomen est cum articulo subiunctivo, qui secundam notitiam demonstrat, et habet stare pro Filio qui est quasi secundus, quia est a Patre.

Sum autem significat substantiam ut actum quo egreditur ab utroque, et habet significare Spiritum sanctum qui est ab utroque, et ideo repetitur etiam cum utroque, cum dicitur :

et sic erit verbum trium personarum.

 

Sed contra.

1. Damascenus dicit quod significat
   pelagus substantiae infinitum,

non quid est : ergo videtur, quod sit dictum essentiae.

2. Item,

dicit Hieronymus quod ad comparationem eius qui est, qui incommutabilis est, caetera non sunt quae mutabilia sunt.

3. Praeterea, intelligamus per impossibile personas non esse in ista ratione qua distinguuntur, id est, quod non sit Pater in ratione Patris, nec Filius in ratione Filii, nec Spiritus sanctus in ratione Spiritus sancti. Adhuc Deus erit se indivisus, et ab aliis divisus subsistens hypostasis rationalis naturae : ergo potest loqui. Ergo loqui non est proprium personae ratione Patris, vel Filii, vel Spiritus sancti, sed in ratione Dei. Et hoc est quod convenit naturae : ergo id dictum est substantiae.

 

Responsio.

Ad hoc,

dicendum quod sicut probat ultima obiectio, hoc nomen, « Qui est », sine dubio est trium personarum, in hoc quod sunt unius substantiae : quia hoc est datum a simplicitate et proprietate divinae naturae in essendo.

 

1. Ad hoc autem quod obicitur quod loqui est personae,

dicendum quod verum est, sed non personae sic distinctae. Imo si non essent tres personae in rationibus quibus distinctae sunt in fide, adhuc Deus esset quaedam persona seipsa ab aliis essentiis et naturis rerum distincta. Et illi hoc modo per subiectam creaturam loqui conveniret, sicut dicit Hieronymus quod illud verbum per Angelum Moysi dixit : quia tamen Filius verbum et os Patris est, quod locutum est eum in mundo, ideo per appropriationem attribuitur Filio.

 

2-3. Ad alia duo,

dicendum quod talis demonstratio et articulatio non cogit, quod stet pro persona tali proprietate personali distincta, sicut fides distingunt. Sed potius pro persona quae per se una est subsistens hypostasis rationalis naturae : sicut est hic Deus, ut ita liceat loqui.

 

 

ARTICULUS XIII

An Qui est sit nomen Deo proprium ?

 

Secundo quaeritur de hoc : Utrum sit Deo proprium, et quid nominat in ipso ?

Videtur autem, quod non proprium ; quia creatis omnibus convenit esse, et primo convenit eis : ergo videtur quod non soli Deo sit proprium.

 

Praeterea, quid nominat in ipso ?

Et dicit Damascenus quod nominat pelagus substantiae infinitum, et non quid est.

 

Sed contra.

1. Infinitum in quantum huiusmodi non potest nominari per quid est, vel est : ergo videtur, quod non possit nominari hoc nomine, Qui est, vel ens.
2. Praeterea, per illud nominamus Deum, per quod intelligimus eum. Sed per opera sua intelligimus eum : ergo per opera nominamus. Ergo videtur, quod non nominemus ipsum aliquo nomine quod sit substantiae designativum : ergo non per hoc nomen Qui est.

Praeterea, quid est quod dicit Damascenus, quod non significat quid est ?

Videtur enim hoc esse falsum : significat enim essentiam. Et hoc est Deus : ergo significat quid est Deus.

 

Solutio.

Ad hoc dicendum quod esse essentiae, puro et simplici intellectu entis Deo proprium est : omne enim aliud ens est aliquid plus quam simplex essentia.

Quod probatur sic : Sumatur ipsum ens creatum in absoluto entis intellectu, de quo dicit Philosophus :

et non est ante ipsum creatum aliud.

Istud ens verum est quod non habet aliquid in se praeter ens. Tamen quia creatum est, de necessitate ponit habitudinem ad creantem. Et haec habitudo aliquid est in ipso, licet sit respectu alterius : unde haec habitudo cum ente creato facit concreationem et compositionem, et sic non est ei proprium simpliciter esse.

 

Si autem obicitur, quod hoc etiam est in ente primo, quod respectum ponit ad entia creata,

dicendum quod respectus ille secundum rem nihil addit ei. Sed in ente creato aliter est, quia respectus suus additur super esse suum.

Praeterea, in ente creato sumitur adhuc componibilitas cum alio, et determinabilitas per formas et differentias generalissimorum et aliarum partium entis ; quae componibilitas hoc ipso quod non est in ente, non est in primo ente.

Et sic patet qualiter ens nominat essentiam divinam, vel Deum secundum essentiam divinam, et non proprie creatam.

 

Ad aliud,

dicendum quod infinitum secundum quod infinitum non nominatur ; quia secundum hoc est extra nominantem et intelligentem. Sed id quod est infinitum secundum quod attingitur per intellectum, potest nominari, et ipso nomine significari : sicut supra ostensum est.

Ad aliud,

dicendum quod verum est quod nostra cognitio incipit a creaturis. Sed non terminatur in creaturis, sed in Deo. Venimus enim per effectum potentiae in potentiam, et per potentiam in essentiam. Et ideo essentiam nominare possumus, non per aliquam creaturam, sed ab eo in quo ut in fine stet cognitio nostra : aliter enim numquam possemus aliquid significare de Deo, nisi in ratione causae ad creaturas.

 

Ad id quod dicit Damascenus quod significat quid est,

dicendum quod hoc intelligitur duobus modis : quid enim esse est aliquid esse ; et aliquid esse est ens non simpliciter, sed determinatum aliqua specie, vel genere, vel differentia esse : sicut esse unam substantiam est aliquid esse, et esse animal est aliquid esse, et esse bonum.

Et hoc est quod dicit Boetius in primo de Hebdomadibus : Omne quod est participat eo quod est esse ut sit, alio vero participat ut aliquid sit. Et ideo dicit quod sit pelagus substantiae infinitum.

 

Si autem obicitur quod est oppositio in verbo Damasceni, quia substantia secundum hoc non nominat esse, sed potius aliquid esse,

dicendum quod ipse non facit vim in nomine substantiae secundum rationem nominis. Sed tantum accipit secundum rem, secundum quod convertitur cum essentia simplici.

 

Aliter dixerunt quidam, scilicet, quod quid est propria diffinitio rei est quam nec explicite nec implicite tangit aliquod nomen divinum. Sed hoc nihil est : quia Deus non diffinibilis est, licet possit in ipso dici quid est, sic ut substantia, sapientia, bonitas, et caetera huiusmodi.

Tamen attendendum est quod nullum horum nominum quae etiam dicunt quid est, facit nobis determinatam notionem suae significationis in Deo. Ita quod nihil sit extra intellectum de re eiusdem significati, quia Deus secundum quodlibet attributum infinitus est. Et ideo profunditas eius, et altitudo nobilitatis eiusdem significata, non includitur tota intellectu ; quia aliter comprehenderetur Deus, et finiretur nostro intellectu secundum hoc attributum, quod falsum est : quia neque simpliciter neque secundum aliquod attributum finibilis est a nostro, vel ab aliquo intellectu creato.

Tamen cum dico, quod substantia vel sapientia vel bonitas significant quid est Deus : esse autem, vel quid est significat esse, vel ens, vel essentiam infinitam, sive pelagus substantiae infinitum ; nolo dicere quod substantia aliquid addendo enti trahat ipsum in partem. Sed quia talis determinatio fit secundum rationem intelligendi per nomen hoc, in re non est additio, sed aequalis simplicitas. Nec ideo ratio illa intelligendi falsa est, quia secundum modum intelligendi falsa est ; quia suum modum intelligendi quem accipit ex nomine, non ponit in re ipsa.

Sed de hoc infra erit quaestio.

 

 

ARTICULUS XIV

An Qui est sit primum inter nomina divina.

 

Tertio quaeritur de ordine istius nominis ad alia nomina.

 

Et videtur quod ipsum sit prius omnibus aliis nominibus :

1. Quia ita dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : Ipsum secundum se esse senius est eo quod est per se vitam esse, et eo quod est per se sapientiam esse ; et alia quaecumque existentia participantia ante omnia illa esse participant : ergo videtur, quod « Qui est » sit primum inter nomina Dei.

2. Item,

Boetius in libro de Hebdomadibus, dicit sic ipsum esse quod nullo modo aliquo participat. Ergo videtur, quod ipsum sit simplicius omnibus aliquo participantibus. Sed substantia, bonum, et vita, et sapentia participant aliquo : ergo ipsum esse est prius eis.

3. Item,

Philosophus in libro de Causis :

ergo ens secundum intellectum est primum.

4. Item,

Commentator ibidem dicit, quod ens fit per creationem, quia secundum intellectum non est aliquid ante ipsum in quo fiat bonum. Et alia fiunt per informationem, quia secundum intellectum ens est ante ipsa, et sunt in ente, sicut informantia ipsum : ergo Qui est est primum.

 

Sed contra.

1. Damascenus dicit Dionysium dicere, quod primum nomen est bonum.
2. Item,

in ordine nominum Dionysius prius exsequitur de bono quam de ente, in quo facit mentionem de vero, et pulchro : ergo videtur quod bonum sit ante.

3. Item,

quidquid se habet ad ens et ad non ens secundum causam, prius est eo quod se habet ad ens tantum ; bonum se habet ad ens et ad non ens, in causa prima ; ens autem ad ens tantum : ergo bonum est prius ente.

Probatio mediae per Dionysium et per Commentum : quia idem est Βοαω-ϖ, et ϰαλέω, είς.

Βοαω enim in graeco est voco vocas, a quo tractum est bonum in latino ;

ϰαλέω autem idem est quod clamo, a quo tractum est ϰαλόν in graeco, quod significat bonum in latino, eo quod Deus sua bonitate vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt.

 

Solutio.

Ista nomina possunt tripliciter considerari, scilicet, secundum suas intentiones simplices : et sic ens est senius, et prius omnibus ; quia ordine causae primariae secundum Philosophum in libro de Causis, et ordine subiecti habet se ad omnia alia, scilicet, verum, bonum, vita, et sapientia, etc.

Et sic loquitur Dionysius in libro de Divinis nominibus in auctorita te inducta, et Philosophus in libro de Causis.

Et sic ratio procedit quae adducta est.

 

Adhuc, possunt ista considerari etiam secundum supposita in quibus sunt, et quae non derelinquunt nisi secundum intellectum quemdam, ut vult Boetius in libro de Hebdomadibus : et sic convertuntur inter se verum, bonum, ens, et unum. Sed non vita, et sapientia cum istis. Unde secundum istum modum quatuor erunt aeque prima, sed non antecedunt alia.

 

Tertio modo ista possunt consderari in causa prima secundum quod causa est, id est, secundum quod producit causata, et sic ens in creatura producitur a bono in Creatore ; et hoc modo ens creatum est posterius bono increato ;

et hoc est quod dicit Dionysius, quod

Et ista solutio est secundum intellectum Dionysii, ut patet ex inductis auctoritatibus supra.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

 

 Et nota quod propter simplicem intellectum entis increati, ut dictum est, dicit Rabbi Moyses in libro de Duce neutrorum, quod Qui est, est nomen ineffabile Dei, et praecipuum inter omnia nomina ; quia hoc nominat quod ipse verissime est simpliciter sine additione aliqua.

 

 

ARTICULUS XV

An Dominus sit nomen potestatis ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, quod Dominus est nomen potestatis.

Et quaeritur quam potestatem significet ?

 

1. Videtur plura dicere secundum Dionysium in libro de Divinis nominibus, ubi dicit sic :
   Dominatio non est peiorum, ut est, subiectorum excessus tantum ; sed omnis et pulchrorum et bonorum perfecta et omnimoda possessio, et vera et non cadere valens fortitudo :

ergo valetur quod Dominus dicat superpositionem peiorum, id est, subiectorum excessum, et abundantiam possessionis pulchrorum et bonorum, et fortitudmem : et hic non fit mentio de potestate in eo quod potestas est, nisi forte secundum quod fortitudo potestas quaedam est.

2. Item,

Ambrosius dicit, quod dominus dicitur a potestate regendi, et continendi subiectam sibi creaturam.

3. Augustinus autem dicit, quod dominus dicitur qui habet servum : et secundum hanc ultimam expositionem non videtur Dominus esse ab aeterno.

 

Solutio.

Dicendum quod in intellectu eius quod est Dominus, quoddam est principale, et quoddam est secundum rationem intelligendi tantum consequens ad id, et quoddam sicut antecedens. Superpositio enim super peiora, id est, inferiora creata dicitur ab intellectu nominis prmcipaliter. Sed continentia et regimen eorum quibus superponitur, dicitur per consequens : sed ea quae sunt causa superpositionis, secundum rationem intelligendi dicuntur in nomine sic ut antecedens. Causa autem superpositionis est omnimoda possessio pulchrorum et bonorum incomparabiliter plus quam sit in omnibus creatis quibus superponitur.

De intellectu etiam illius antecedentis est firmitas quam vocat Dionysius fortitudinem.

Unde alia translatio habet, firmitatem : ut scilicet, talis possessio sit per se ex natura ; quia tunc non valebit cadere pulchrum et bonum in ipso. Et haec quatuor tangit Dionysius in sua diffinitione. Alii autem id quod clauditur in nomine tangunt secundum partem.

Et per hoc patet solutio ad totum praeter ultimum.

 

Et dicitur communiter ad aliud, quod dominium potest dicere habitum dominandi, vel actum : si habitum, tunc ab aeterno est Dominus ; si actum, tunc ex tempore est Dominus.

 

 

ARTICULUS XVI

An Deus sit nominabilis a nobis ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

1. Ex hoc enim accipitur, quod nominatur : ergo nominabilis est a nobis, quod esse videtur contra Dionysium, in libro de Divinis nominibus ubi dicit sic, quod est verbum non dicibile, et irrationabilitas, et non intelligibilitas.

Et alia translatio habet, innominabilitas.

2. Item,

in eodem, quod est verbum inscrutabile simul, et non investigabile : sicut non existente vestigio ullo eorum quae ad occultam ipsius infinitatem transierunt : ergo si sic incognoscibilis est, videtur quod sit innominabilis : quia non fit nominatio nisi cogniti.

3. Item,

in eodem, neque ipsius est opinio, neque nomen, neque sermo.

4. Item,

in cap. 7, dicit ineffabile et innominabile ;

et infra, non intelligitur, neque dicitur, neque nominatur.

5. Et in ultimo Mysticae Theologiae :

ergo videtur quod sit innominabilis.

6. Item,

Philosophus in libro de Causis :

et non deficiunt linguae a narratione eius nisi propter nobilitatem esse ipsius : quoniam ipsa est super omnem causam, et non narratur nisi per causas secundas, quae illuminantur a lumine causae primae.

 

Sed contra.

1. Dionysius in libro de Divinis nominibus : Invisibile dicunt eloquia, clarissimum lumen : et multum laudabilem et multum nominabilem, ineffabilem et innominabilem.
2. Item,

in eodem capitulo et primo : Theologi deitatem laudant, sicut et innominabilem, et ex omni nomine.

3. Item,

dicit quod est ipsius ratio, intellectus, et nomen.

4. Item,

Exod. 3, 15 :

ergo videtur, quod sit nominabilis.

 

Solutio. 

Dicendum ad hoc secundum Augustinum in primo de Doctrina Christiana, ubi dicit sic :

 

Unde dicendum quod Deus innominablis est nomine repraesentante perfecte id quod est ipse, sive id signante complete. Sed propter nominum inopiam condescendit nobis ut nominemus ipsum dictione imperfece significante, dummodo illam imperfectionem in eum non ponamus, sed supereminere in eum intelligamus. Et sic intelliguntur omnia quae adducta sunt de Dionysio ad hoc quod sit nominabilis.

Et quod hoc verum sit patet per Dionysium sic dicendum in libro de Divinis nominibus, cap. ultimo :

Sed desiderio intelligendi aliquid et dicendi de ineffabili natura illa, nominum dignissimum sanctificamus ipsi primum. Et concordabimus quidem et in hoc theologis, a rerum autem veritate deficimus.

 

Ad id autem quod obicitur de propositione Philosophi,

dicendum quod ipse verum dicit, et huius secundum Commentum est talis ratio : quia primum de se importat duo, scilicet, quod est perfectum in se, et largiens perfectionem omnibus aliis. Diminutum autem in quantum diminutum de ratione sua habet duo his contraria, scilicet, quod quia est in se deficiens a perfectione, ideo nulli largitur aliquam perfectionem.

Et ideo, quia omne nomen diminute dicit id quod est Deus, ideo magis non convenit quam conveniat : quia in quantum diminutum ponit contraria duobus quae omnis qui ponit Deum, dicit esse in Deo. Verissime autem dicitur esse supra nomen et supra narrationem : quia cum non finiatur intellectu, significatur excedere omne nomen, et omnem rationem.

 

 

ARTICULUS XVII

A quibus nominatur Deus, an ab omni eo quod melius est esse quam non esse ?

 

Ulterius quaeritur, a quo nominatur ?

 

Et dicit Anselmus quod nominatur ab omni eo quod melius est esse quam non esse simpliciter ; sed omni ei quod est, melius est esse ens quam non esse : ergo Deus nominatur ens.

Item,

melius est vivere omni ei quod est, quam non vivere : ergo nominatur vita ; et sic de aliis. Sed non omni ei quod est, melius est esse aurum quam non esse aurum : quia Angelo melius est non esse aurum quam esse aurum. Et ideo aurum Deo non convenit.

Hac igitur regula utitur Anselmus ad nominandum Deum.

 

Sed contra.

1. Melius est omni ei quod est, esse sensibile sensitivum quam non sensitivum : ergo videtur quod Deus sit sensitivus, quod falsum est.
2. Item,

dicunt alii, quod nominatur Deus ex omnibus quae non pertinent ad privationem et materiam. Sed multa talia sunt quae alicui melius est esse quam non esse ; sicut melius est me esse hominem quam non esse, etc. : ergo videtur, quod non sit verum dictum antecedens.

3. Praeterea, Dionysius facit Theologiam de mysticis nominibus, et aliam de symbolicis. Ergo videtur, quod nominetur a symbolicis : ergo a materialibus, quod est contra hoc quod dicitur communiter, quod a materialibus non nominatur.

4. Item,

Dionysius dicit, quod etiam in ipso oportet affirmare omnium positiones : ergo videtur quod omnium nominibus nominetur.

 

Solutio. 

Dicendum quod dupliciter formantur nomina divina, scilicet, aut ab his quae secundum rem per prius sunt in Deo et per posterius in creaturis, et haec nomina dicuntur mystica a beato Dionysio, sicut ens, vita, intellectus, sapientia, bonitas, et huiusmodi : μύσις enim graece, in latino idem est quod secretum.

Et hoc ideo quia nomen illud secundum proprietatem suam quam habet ab institutione imperfecte et in parte significat id quod in Deo est perfectio et in toto ; et significat quandoque accidentaliter id quod substantialiter est in Deo et substantia divina : et ideo res divina quam nominat, remanet nobis occulta ; quia scimus ipsam esse super nomen, et deficere linguam a narratione eius.

Et ideo exponit Dionysius quod est vita, et non vita, sed supra vitam ; est enim vita in re per prius, et non vita secundum id quod nomen ponit ; supra vitam, eo quod ipse est vita sua, et inserta nobis. Et ideo etiam dicit Dionysius, quod in Deo affirmationes sunt incompactae, et negationes verae ; quia negationibus dicitur quid non est, sicut incorruptibilis, incorporeus, et huiusmodi ; et haec simpliciter vera sunt.

Sed affirmatio incompacta est, quia modus significandi in nomine repugnat rei divinae, sicut dictum est, praecipue propter tria, scilicet, quia significat composite quod infinitae simplicitatis est, et imperfecte quod perfectissimum est, et accidentaliter quandoque quod est substantia.

Unde Anselmus dicit, quod pater, et vita, et huiusmodi, licet nobis secundum rem descendant a Deo, ad nos tamen familiarius sonat nomen patris patrem carnalem hominem quam Deum.

A symbolicis autem nominibus secundum translationem proprietatis corporalis ad spiritualem denominatur. Sicut lapis, quia solidus et solide fundans quod superaedificatur : sic spiritualiter solida veritas eius est fundamentum spiritualis aedificii.

Et istis duobus modis nominatur ab omnibus.

 

Ad regulam autem Anselmi,

dicendum quod illa vera est de mysticis nominibus quae id nominant quod secundum rem per prius est in Deo, licet non nominant ipsum sicut est in ipso.

 

Ad id quod contra obicitur,

dicendum quod sensus duobus modis accipitur, scilicet, pro potentia materiali coniuncta organo, et sic non convenit Deo, nec etiam Angelis : vel potest accipi pro virtute acceptiva, vel cognitiva sensibilium, et hoc modo convenit Deo, et Angelo, et sic est conditio nobilitatis.

 

Ad id quod quaeritur de regula Magistrorum,

dicendum quod bona est : quia materalia dicuntur corporalia, sive sint ipsa corpora, sive formae substantiales vel accidentales, quae corporibus determinantur, et in corporibus sunt. Privativa vero quae pertinent ad defectum ; quia illa omnia ex privatione causantur : sicut pati, mutari, moveri, et iniustum esse, et mentiri, et peccare, et huiusmodi. Praeter haec autem, omnia pertinent ad nobilitatem, quae melius est esse omni ei quod est, quam non esse.

Et ex his patet solutio ad totum.

 

 

E

Aperte ostendit quod nec solitudo, nec diversitas, nec singularitas ibi est, sed similitudo.

 

 

ARTICULUS XVIII

Pro quo supponit imago, cum dicitur :

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

Et quaeruntur duo, scilicet, pro quo stet ibi imago, vel pro essentia, vel pro personis, an pro utroque ?

Et secundo de ratione diversitatis expositionum, Augustini et Hilarii.

 

Primo ergo quaeritur : Utrum imago supponat essentiam, vel personas ?

Si opponit essentiam, tunc videtur posse dici : Faciamus hominem ad essentiam nostram, vel ad essentiam in tribus personis.

Hoc autem non est verum : ergo videtur, quod non supponat essentiam se, nec essentiam in tribus personis.

 

Si autem supponat pro tribus personis, tunc videtur quod debuit dicere, ad imagines, et non ad imaginem.

Si forte dicatur (sicut quidam dixerunt) quod imago stat ibi pro Filio.

Contra : Textus dicit

Filius autem non est imago nisi Patris.

Unde tunc debuit Pater dicere, ad imaginem meam ; et non esset verbum commune tribus personis, sicut dicunt Sancti.

 

Propter hoc dixerunt quidam, quod imago non stat ibi pro imagine increata, sed creata ; et hoc volunt habere ex consignificatione praepositionis ad quae videtur notare assimilationem cum ratione alicuius distantiae : quia videtur quasi ad aliquid consignificare motum, consignificat enim ad locum.

Si autem quaeratur : Quid sit illud creatum ad quod homo factus est ?

dicunt quod hoc est ratio imaginis abstrahens ab exemplata imagine in homine.

Sed contra hoc est, quod adhuc haec ratio imaginis erit ratio alterius alicuius increati.

 

Et de hoc redit eadem quaestio quae prius : Utrum dicat essentiam, vel personam ?

et si personam : Utrum personam Filii, vel omnes in communi ?

 

Praeterea, ratio illa imaginis non potest poni esse nisi in mente Dei facientis hominem ; et sic haec ratio imaginis erit idea ad quam fit homo ad imaginem Dei ; et sic non est creatum aliquid, sed potius creatrix essentia, ut vult Anselmus. Unde hoc nihil videtur esse dictum.

 

Sunt alii dicunt, quod imago stat ibi pro Filio, et similitudo pro Spiritu sancto. Sed tunc videtur Pater debere dicere hoc verbum, et non communiter tota Trinitas.

Item,

deberet dicere Pater, ad imaginem meam, et similitudinem nostram : et non communiter dicere ad Filium et Spiritum sanctum, ut exponunt Sancti, sed ad Filium tantum.

 

Solutio.

Ad ista dico sine praeiudicio, quod imago et similitudo hic dicunt essentiam divinam in recto, et tres personas in obliquo. Unde imago est essentia una in tribus personis se in eadem essentia imitantibus ; et similitudo est essentia una per modum qualitatis quae secundum Damascenum, assequitur substantiam : sicut bonitas, sapientia, et huiusmodi in tribus personis sibi similibus in bonitate, et sapientia, et virtute, et huiusmodi. Unde est imago et similitudo sunt relativa obliqua, et intrinsece.

Obliqua dico : quia ea quae referuntur ad se, importantur in obliquo.

Intrinsece dico : quia habent in se relationem, et etiam id ad quod refertur. Ita quod non quaerunt determinari extra : sicut dicitur, isti sunt similes, hoc est, iste est similis illi, et iste est similis isti.

 

Ad hoc ergo quod primo obiciebatur,

dicendum quod dicunt essentiam in personis se in ea imitantibus : sicut enim habitum est, dicunt imitantes, et id in quo imitantur se.

Nec valet quod posset ibi dicit :

 id est, ad essentiam in tribus personis : quia licet essentia in tribus personis sit idem imagini, tamen alius est modus significandi in nomine.

Et ideo non procedit argumentatio ; et est ibi accidentis peccatum, vel etiam secundum quosdam figura dictionis propter mutatum modum praedicandi in divinis.

 

Alias autem rationes quae contra alias opiniones procedunt concedimus sine praeiudicio.

 

Ulterius quaeritur de ratione diversae expositionis Augustini et Hilarii.

Et dicendum quod Hilarius in hoc termino, imaginem, considerat duo, scilicet id quod importatur in recto, et id quod importatur in obliquo. Et ideo dicit in eo posse accipi unitatem essentiae et pluralitatem personarum ; et ideo dicit, imago sola non est, id est, non est unius, quia plures se imitantes in uno supponit ; et similiter considerat in hoc termino, similitudo, praeter hoc solum quod imago est in essentia, similitudo autem in his quae secundum modum significandi in nomine important qualitatem.

Augustinus autem tantum his terminis considerat id quod importatur in recto.

 

Similiter hos duos terminos : Faciamus et nostram, diversimode considerant.

Hilarius enim duplicem modum significandi considerat in eis, scilicet, consignificati pluralis numeri, et in hoc accipit pluralitatem personarum ; et iterum modum significandi quo consortium dicunt, unus eorum ad actum unum in numero, et alter ad formam unam in numero.

Cum enim dicitur faciamus, actus unus numero verbi intelligitur egredi a diversis suppositis personis ; et hoc non potest esse nisi illae sint unum in essentia agente.

Similiter cum dicitur nostram, notatur plurium esse una numero ratio imaginis et natura ; et hoc est quod dicit, quod professio consortii per ly nostram et faciamus sustulit intelligentiam singularis : et sic ponit plures personas.

Cum autem dicitur : « Neque quisquam alieno a se dicit, nostram » et faciamus, hoc est quia sic non nisi per unum quod est natura referuntur ad actum unum numero qui importatur per ly faciamus, et per unum quod est imago et natura dicuntur habere consortium quod importatur per ly nostram.

Augustinus autem non accipit in his terminis nisi significatum plane.

Diversitatem autem vocat Hilarius divisionem naturae quae est in materia per formas substantiales : sicut homo ab homine, et leo ab homine, singularitatem autem vocat individuationem per accidentia, quae divinis non competent : solitudinem divinis autem vocat separationem per locum.

 

 

ARTICULUS XIX

In termini numerales in divinis aliquid ponant ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Magister in eodem capitulo, ubi recolligit summam dictorum Hilarii,

et dicit :

 

1. Ex hoc videtur accipi, quod secundum Magistrum termini numerales in divinis nihil ponunt, sed negant magis et minus : ut cum dicitur una persona, non ponatur aliquid circa personam, sed removeatur sic, id est, non duae, non tres : et cum dicuntur duae personae, id est, non una tantum, vel tres : et cum dicuntur tres, intelligitur non una, vel duae tantum, vel plures tribus.

2. Et hoc videtur etiam per Isidorum, qui dicit, quod numerus dicitur a nutu. Nutus autem sensus est : ergo videtur esse numerus nisi in sensibilibus.

3. Item,

Boetius : Diversa numero sunt in quibus invenitur diversitas in numerando. Sed in personis divinis non est diversitas : ergo nec numerus. Quod autem non sit diversitas in divinis, patet in eadem auctoritate Hilarii.

4. Item,

Philosophus : In quibus non est materia, non est numerus, nisi penes causam et causatum. Sed in divinis non est materia : ergo si numerus est in eis, est penes causam et causatum, quod iterum non convenit, quia non conceditur quod una persona sit causa alterius.

5. Item,

Damascenus dicit, quod differentia est causa numeri. Omnis autem differentia aut est penes materiam, aut penes formam :

penes materiam non est in divinis : ergo si est, est penes formam. Aut ergo penes formam generis, aut speciei. Et patet, quod neutro modo : ergo videtur, quod in divinis non salvetur ratio terminorum numeralium.

6. Item,

Philosophus dicit, quod infinitum in numero causatur ab infinito in continuo, quia quantum dividitur in continuo, tantum apponitur in numero. Numerum enim cognoscimus divisione continui : ergo videtur, quod numerus non sit proprie nisi in naturalibus.

7. Praeterea, numerus est species quantitatis discretae. Ergo termini numerales aliquid ponunt circa suum subiectum. In divinis autem est omnimoda simplicitas : ergo nihil ponant in illis, sicut Magister dicit.

 

Sed contra.

1. Dicit Philosophus, quod eadem est ratio hominis, et unius hominis. Ergo videtur quod unum nihil addat supra id quod unum est, nisi indivisionem formae indivisae in se, et distinguentis ab aliis : et ita videtur in divinis convenire et ponere.
2. Item,

Boetius dicit in libro de Duabus naturis in una persona Christi, quod

3. Item,

unumquodque a forma sua unum est. Cum gitur proprietas personae faciat eam indivisam in se, et ab aliis divisam, et sic sit quasi forma, videtur quod unum ponat in personis proprietatem.

 

Solutio. 

Dicendum quod unitas essentiae est ipsa essentia. Sed alia ratione est essentia, et alia una. Essentia enim est cuius actus est esse.

Dicit enim Anselmus, quod essentia, esse, et ens differunt : sicut lux, lucere, et lucens. Sed una est in quantum in se una existens suis (ut ita dicam) proprietatibus naturalibus ab aliis distinguitur, quae sunt ipsa essentia. Et personae unitas est proprietas quae est persona, et unitas notionis est notio, licet aliter in termino numerali significetur.

Et similiter dico de duobus et tribus, secundum quod dicunt iterationem unitatis personae, vel notionis. Magister ergo intendit, quod supra id quod res est non addit unum est indivisionem ; et ideo dicit nihil ponere. Si autem attendatur quo persona est una, vel duae, vel tres, tunc ponit proprietatem sub alio modo significandi.

 

2. Ad aliud,

dicendum quod non salvatur numerus in divinis prout dicit nutum sensus, sed prout dicit nutum intellectus quocumque modo distinguentis. Et ideo etiam licet hoc admittatur, quod in divinis est numerus personarum, non tamen admittitur quod in divinis simpliciter sit numerus : quia simpliciter numerus est diversarum rerum in essentia et esse, quod non est in divinis.

3. Ad aliud,

dicendum quod non est in divinis diversitas numero, sed potius distinctio.

Et id quod dicit Boetius, intelligitur in his in quibus simpliciter est numerus.

Et non dico hoc quod numerus personarum sit numerus absolute loquendo.

4. Ad aliud,

dicendum quod in divinis non est causa et causatum, sed principium et principiatum, et hoc sufficit numero personarum. Tamen id quod dicit ille Philosophus, non est omnimo sufficiens : quia in Angelo est numerus multus, ut vult Dionysius, etiam praeter hoc quod unus sit causa alterius.

5. Ad aliud,

dicendum quod si differentia large accipiatur, tunc comprehendet distinctionem personalium proprietatum, et illa in divinis causabit numerum talem qualis est ibi.

 

6. Ad aliud,

dicendum quod infinitum passio materiae est. Et ideo non est necesse si infinitum in numero non causatur a divisione continui, quod propter hoc numerus simpliciter causetur ab illo, quia numerus in non materialibus invenitur.

Vel dicatur (ut quidam dixerunt) quod numerus et multitudo opponuntur unitati. Unde quot modis dicitur unum, tot modis per oppositum fit numerus et multitudo. Unum autem dicitur continuitate et unum forma, et unum naturae aequalitate et unum per respectum ad unum.

In continuitate, sicut linea est una, et corpus unum.

Forma autem sicut homo est unus, vel Socrates est unus.

Aequalitate naturae, sicut id cuius attributa essentiae naturalis sunt eadem.

 

Per respectum ad unum, sicut univoca sunt unum per respectum unius rationis ad id in quo univocantur.

Per oppositum autem privatione unius fit numerus et multitudo.

Privatione enim continui fit per divisionem numerus.

 

Similiter divisione formae per materiam, sicut in numero individuorum, vel per formas sive differentias, sicut in numero specierum fit numerus.

Similiter in aequalitate naturae secundum attributa fiunt gradus, et ordines in natura, et multiludo, sicut fit numerus Angelorum.

Similiter et multitudo rationum simpliciter, et per prius et posterius facit numerum in aequivocis, et analogis : de tali numero numerato loquitur Philosophus.

 

7. Ad aliud,

dicendum quod unum dupliciter acciptur, scilicet, prout convertitur cum ente : et sic non est principium discretae quantitatis quae est numerus et multitudo. Et numerus sic resultans non est in discretae quantitatis specie, sed ponit formam qua res unum vel multa est. Et sic aliquo modo accipitur in divinis.

Aliter est principium discretae quantitatis. Et sic est ens in parte, et ponit accidens significatum circa suum subiectum : et similiter numerus ab eo surgens, et sic non convenit in divinis.

 

 

ARTICULUS XX

Quaeritur : Quare in aliis entibus ad numerum hypostasum sequitur numerus naturae, et non sequitur in divinis ?

 

Sed adhuc ulterius quaeritur :

Quare hoc fit quod in aliis entibus ad numerum hypostasum sequitur numerus naturae, non sequitur hoc in divinis ?

 

Non enim sequitur Pater est unus Deus, et Filius est unus Deus, et Spiritus sanctus est unus Deus : ergo sunt tres dii.

Hoc enim videtur esse contra communem animi conceptionem quae intellectui per se est nota, scilicet, quod plurium hypostasum numero non potest esse una natura numero.

 

Solutio. 

Dicendum quod hoc contingit propter identitatem naturae et hypostasis in divinis.

Hypostasis enim, sive substantia, sive id quod est, invenitur quatuor modis in entibus.

 

In quibusdam enim differt hypostasis a natura, sive quod est a quo est.

Ita tamen, quod natura sive quo est, communicabile est pluribus, et actu communicatur per divisionem eius quod est, sive hypostasis, per actum generationis. Sicut accidit in omnibus generabilibus et corruptibilibus : ut homo, asinus, et caetera huiusmodi.

 

In quibusdam autem quo est, sive natura, communicabilis est, et differt ab eo quod est, sive a supposito, sive hypostasi.

Sed non communicatur, eo quod suam materiam totam habeat intra se, in qua ipsum possibile est esse, et nihil de ea est extra ipsum, neque per potentiam, neque per actum. Sicut in sole, et luna, et caeteris stellis.

 

In quibus etiam forma, sive quo est, licet sit communicabile, et differat ab eo quod est, sive supposito, sive hypostasi, et ipsa hypostasis sit quanta.

Tamen numquam per actum dividetur, eo quod totam habeat intra se materiam illam in qua possible est esse suam formam. Et ideo species in illis salvatur in uno. Quoniam hoc est principium apud naturam generalem, quod omnium eorum quorum non est materia tota intra formam terminata, est actus generationis per quem diverso supposito forma multiplicatur in plura numero.

 

Item, in quibusdam natura quidem sive quo est, differt ab ipso supposito, vel hypostasi, sive quod est.

Tamen simplex est ipsum quod est indivisibile non ex materia aliqua ens : quia, ut dicit Boetius, spiritualium nulla est materia. Et ideo in talibus salvatur etiam species in uno supposito, et non communicatur : imo contrahit individuantia a proprietatibus suppositi penes attributa personalia accepta.

Et sic est in Angelis.

Sed in divinis quo est et natura omnino indifferens est a supposito. Et ideo numerato supposito, non dividitur natura. Sed indifferens manet in omnibus suppositis eiusdem naturae. Et ideo non tenet, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus : ergo tres dii ; quia terminus numeralis non ponit rem suam nisi circa suppositum, et non circa naturam, sive quo est.

 

 

 

F

Ad idem quod cœperat redit, ut alias auctoritates supponat.

 

 

ARTICULUS XXI

Utrum in uno principio omnia facta sunt, vel in diversis, ut dicunt Manichaei ?

 

Deinde transeundum est ad illud capitulum, in quo principaliter intendit probare distinctionem personarum, et per consequens essentiae unitatem.

Et quia fecerat digressionem exponendo verba Hilarii,

ideo dicit :

 

Dubium autem incidit de hoc quod dicit :

 Videtur enim Manichaeis non in uno principio caelum et terram fecisse ; sed in uno caelum, id est, regionem lucis, et spirituum ; et in alio terram, id est, regionem tenebrarum, et pugnae carnis adversus spiritum.

 

Quod nituntur sic probare :

1. Nihil idem eodem modo se habens facit diversa : ergo multo minus contraria. Sed Deus maxime idem est eodem modo se habens : ergo non facit contraria. Sed incorruptibilia, et corruptibilia sunt contraria : ergo ipsa non sunt ab eodem principio.
2. Item,

sapientissimi artificis non est suo operi facere repugnans. Cum autem anima ad imaginem Dei creata, sit opus incorruptibile Dei, ideo Deus non fecit ei repugnans. Sed caro repugnat ei, et aggravat eam : ergo creator animae non est plasmator corporis.

Sap. 9, 15 :

 Et Apostolus, ad Galat. 5, 17 :

3. Praeterea, malum fit in mundo. Omne autem quod fit, ab aliquo fit : ergo malum fit ab aliquo. Detur illud esse liberum arbitrium, sicut dicunt Catholici : aut ergo fit a libero arbitrio tantum, aut a libero arbitrio secundum quod Deus operatur in ipso et movet ipsum, sicut prima causa est in secunda et movet eam.

Si primo modo : ergo liberum arbitrium est primum principium mali, et per consequens sunt duo principia : unum boni quod est Deus, alterum mali quod est liberum arbitrium.

Si secundo modo : ergo bonus Deus est auctor mali ; non ergo debet esse eiusdem punitor ; quia nemo iustus illius rei est punitor cuius ipse est auctor.

4. Similiter,

dicit Augustinus quod Deus non facit aliquid quo opus suum fiat deterius. Sed malo fit homo deterior : ergo bonus Deus non facit illud nec in se, nec in alio. Ergo oportet, quod sit ab alio principio quod est Deus tenebrarum : quia malum, ut dicit Damascenus, est tenebra intelligibilis.

Si forte dicatur, quod malum nihil est : et ideo non oportet ut habeat principium existens.

Contra : Deus non punit pro nihilo suppliciis aeternis. Sed malum punitur interno supplicio : ergo malum non est nihil, sed aliquid, et ita redit primum.

Vel si fiat vis in malo, videbitur eadem ratio procedere de peccato quae facta est de malo.

 

[Solutio].

Ad hoc solvendum,

dicendum est quod non est nisi unum principium, eo quod principium mali esse non potest. Quia illud aut esset summum malum, ita quod non posset esse peius ; aut haberet aliquid de bono.

Si primo modo, tunc esset non ens, ut supra est habitum : quia ens est unum optimorum quod omnia desiderant.

Si secundo modo, tunc iam esset compositum, et non principium, et aliquid esset in ipso de causatis a bono principio, quod non potest esse : et ideo principium mali efficiens, quod sit per substantiam suam mali causa, esse non potest.

 

 Ad primum,

dicendum quod hoc intelligitur de causis per motum causantibus, sicut caelum et stellae et caetera corpora physica. Quia uno modo motus non efficitur nisi ab una forma quaecumque sit illa : sed diverso motum accedendo et recedendo ad stellas et motus diversos in obliquo circulo in quo intersecant se circuli planetarum, in quo aliquo modo sunt stellae omnes, fiunt diversae coniunctiones, et respectus et praeventiones, et ascensus, et descensus. Et ideo tunc causantur diversa. Deus autem non operatur per hunc modum ; ipse enim stabilis manens dat cuncta moveri.

Et ideo uno modo ipse existens per rationes ideales diversas in sua sapientia operativa existentes, potest causare diversa, et etiam contraria in illis contrariis quorum utrumque est ens : sicut sunt contrariae formae, ut album, et nigrum. Sed corruptibile et incorruptibile, et iustum et iniustum, bonum et malum non sunt sic contraria : quia unum est a forma, alterum a privatione quae est in materia, quae non est nisi defectus, ut dicunt Anselmus et Augustinus.

Et ideo causam agentem non habet. Sed potius causa agens habitum qui opponitur tali privationi, si deficit ab aliquo principiorum habitus, tunc in actione sua incidet privatio praeter intentionem agentis, et praeter hoc quod aliquid agat ad ipsam, sed potius ex hoc quod non habuit in opere habitus sufficientiam principiorum quae ad habitum exigebantur : sicut est videre in caecitate in pupilla. Non enim hoc est ex intentione vis formativae oculi quod non est lumen in oculo, sed potius quia deficit materia vel aliqua materiae dispostio quae ad visum requirebatur, cum vis formativa oculum formaret. Et sic causatur corruptibile ; quia deficit virtus receptiva incorruptionis ex parte materiae in qua forma inducitur, eo quod non est removibilis a contrarietate pugnante.

 

Ad aliud,

dicendum quod pugna carnis ad spiritum tripliciter consideratur,

scilicet, in causa quae est fomes originalis peccati, et appetitus contrarii ; et hanc causam peccatum induxit, et non Deus.

Si autem consideretur ut pœna, tunc est a Deo iuste pro peccato ipsam infligente, et sic utique bona est, quia iusta est.

Et omne quod iustum est, bonum est, ut dicit Augustinus.

Tertio, consideratur in causa dissolutionis corporis, et sic fit a principiis pugnantibus in corpore, quae inducit corruptionem ex defectu materiae. Et sic ex privatione quae est in materiae incidit praeter intentionem agentis et naturae.

Et hoc est quod dicit Dionysius, quod non corrumpitur quid existentium secundum quod existens. Sed circa existens corrumpuntur modi, commensurationes, et harmoniae ex infirmitate proprii habitus.

 

Ad id quod obicitur de malo,

dicendum quod malum non habet causam unde sit, sed habet causam unde incidat praeter intentionem causae, et praeter hoc quod agat ad illud : quia ad illud quod nihil est, agi non potest.

 

Liberum enim arbitrium potentia activa est, et secundum quod coniungitur his quae informant actus, sic fiunt actus eius :

Et si coniungitur in deliberando cum conversione ad bonum naturae, fit actus eius inductivus illius boni, et habet hoc bonum finem.

Si autem coniungitur cum bono virtutis politicae, erit actus eius informatus ab illo bono.

Et si coniungitur actus eius bono gratiae, erit iterum habens formam et finem illud bonum.

Si autem non coniungitur alicui horum, sed potius deflectitur ab omnibus his, tunc incidet peccatum ex infirmitate et privatione eorum quae ad opus rectum exigebantur.

 

Si autem quaeritur : Quae sit causa deflectionis illius ?

Dicendum cum Augustino quod est conversio ad bonum commutabile, non secundum quod bonum est, nec secundum quod commutabile est, sed secundum quod ponitur finis ultimus appetitus liberi arbitrii. Sic enim abstrahit ab eo quod est vere finis ; et ideo etiam ista conversio non causat malum secundum quod est ens, id est, secundum quod conversio est ad bonum commutabile, sed potius secundum quod est abstrahens a fine incommutabilis boni, et hoc est privatio. Et ideo malum non habet principium nisi deficiens.

Et de hoc in libro secundo plura dicentur.

 

Ad hoc autem quod obicitur, quod secundum hoc malum nihil est, et Deus puniens peccatum vel malum, pro nihilo punit,

dicendum quod licet nulla essentia sit, tamen nonnullam essentiam ponit. Privatio enim quae nulla essentia est, supponit tamen materiam deformatam in carentia habitus debiti. Ita malum et peccatum licet in eo quod huiusmodi, nulla essentia sunt, supponunt tamen actum deformatum privatione habitus et finis debiti. Et ideo pro illo, cum sit in potestate nostra, merito punitur peccator.

 

 

ARTICULUS XXII

Utrum hoc nomen, Deus, habeat plurale ?

 

Deinde obicitur de hoc quod dicitur :

 

Videtur enim, quod nomen Deus non habeat plurale.

1. Deus enim dicit formam incommutabilem. Forma autem incommutabilis non habet pluralitatem : ergo in plurali dictum non habet significationem.
2. Item,

Deus nominat primum principium. Prima autem principia non possunt esse plura : ergo, etc.

3. Item,

Anselmus :

sed talia non possunt esse plura : ergo intellectus huius nominis, Deus, repuguat pluralitati.

4. Item,

cum dicitur, Socrates, forma Socratis significatur in nomine cum individuantibus, quam impossibile est eamdem numero in alio inveniri, et ideo plurali caret : ergo similiter, cum intellectu huius nominis Deus claudantur ea quae impossibile est alii convenire, videtur hoc nomen Deus in plurali non habere. Haec autem sunt omnipotentia, providentia universalis mundi.

Sicut dicit Augustinus in libro de Civitate Dei, quod Philosophi Deum diffinierunt, quod esset anima, motu, et ratione mundum gubernans.

 

Sed contra.

1. Gn 3, 5 :
   Eritis sicut dii.

Et Ex 20, 3 :

 Et Ps 49, 1 :

 Et, Deuter. 32, 37 :

 Et I Cor. 8, 5 :

 

2. Et si dicatur sicut quidam respondent, quod Sancti volunt quandoque magis non grammatice loqui ut significantius proferant, quam grammatice et minus significanter proferre : quid dicetur de Philosophis qui deos multos esse dicebant et colebant.

Sicut dicit Plato : Dii deorum quorum opifex paterque ego sum, etc. : ergo videtur, quod habeat in plurali.

3. Praeterea, supra habitum est, quod imponitur ab actu aliquo modo communicabili : ergo videtur, quod habeat in habere in plurali, vel quod possit habere.

4. Praeterea, quidam Philosophus dicit, quod universale dicitur quatuor modis, scilicet, quia actu convenit pluribus ut homo : vel, quia etsi non actu, tamen potentia, ut domus septangula etsi nulla sit, tamen multae esse possunt.

Item,

quod opinione communicabile est, ut chimaera. Ergo videtur, quod cum hoc nomen, Deus, communicabile sit opinione, quod possit habere plurale.

5. Item,

Magister exponit, dii, id est, divinae personae. Cum ergo divinae, quod ab eadem forma imponitur latine, recipiat plurale, videtur etiam latine dici dii in plurali.

 

Solutio. 

Dicendum quod omnium sententia Magistrorum est, quod secundum proprietatem Grammaticae hoc nomen Deus plurale non habeat, sicut probant primae inductae rationes. Eo quod licet imponatur ad aliquo actu communicabili, non tamen est communicabilis nisi secundum quid, sicut providentia, et circuitio, ut supra determinatum est. Et ideo nec quantum ad hoc cui imponitur nomen communicabile est, nec etiam quantum ad hoc a quo imponitur potest habere plurale.

Ad auctoritates ergo istorum respondendum est, sicut dicunt Magistri, quod propter propter significantiam maiorem improprie sunt locuti : quia ad hoc quod nomen habeat in plurali simpliciter, non sufficit quod habeat pluralitalem suppositorum, sed etiam oportet quod essentia et forma importata per nomen dividatur et multiplicetur in illis : sicut Socrates, et Plato, et Cicero sunt tria supposita hominis, et tres homines, et tria animalia et tres substantiae : unde cum forma importata per ly Deus vel quasi forma sive natura non multiplicetur in suppositis suis, non potest proprie loquendo habere in plurali.

 

Ad id quod obicitur de Philosophis,

dicendum quod Deus secundum opinionem, est deus qui habet unum particulare sicut Aesculapius vel Neptunus, et ut huiusmodi. Et sic non accipiuntur termini in sua propria significatione, et ideo sic pluraliter locuti sunt ipsi. Tamen iidem quando proprie divinitatem consideraverunt, dixerunt non esse nisi unum Deum, quem vix etiam puri mente attingere possunt.

 

Ad aliud sequens palet solutio per ante dicta.

Ad aliud,

dicendum quod nullo modo est universale hoc nomen Deus : quia opinio vocatur ibi a Philosopho quae est de ente quod est in opinione tantum, et cuius formae in opinione non repugnat pluralitas. Sed Deus est secundum rem, cuius naturae repugnat pluralitas, ut habitum est.

Ad aliud,

dicendum quod divinae derivatum est non propter modum significandi, quia est nomen possessivum ; et si ipsum habeat plurale, non oportet propter hoc quod suum primitivum habeat plurale : sicut socraticus habet in plurali, non tamen Socrates.

Et hoc contingit propter diversum modum significandi.

 

 

ARTICULUS XXIII

An David sit maximus Prophetarum ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 

Videtur enim Moyses maior fuisse, cui ore ad os locutus est Dominus, et Elias qui ignem descendere fecit de caelo, et Eliseus qui mortuos suscitavit.

 

Solutio.

Maximus dicitur David a modo inspirationis, et promissione seminis nascituri de ipso.

De primo habes :

Aliis autem loquebatur per visiones, et Angelos, et aenigmata.

 

De secundo habes :

 Sed Moyses maximus fuit in modo apparitionum, et Elias maximus in zelo, et Eliseus maximus in operatione miraculorum.

 

 

ARTICULUS XXIV

An divinae sapientiae convenienter attribuantur possessio, conceptio, parturitio, etc., quae sibi attribuit sapiens ?

 

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

 Super hoc enim accipienda est diffinitio sanctitatis posita in libro de Divinis nominibus,

ubi sic dicit :

 

Deinde accipiatur expositio auctoritatis inductae de Proverbiis, ibi :

 

1. Videtur enim non convenire : quia possessio rerum est extrinsecarum, et hoc non convenit sapientiae.

2. Praeterea, qualiter conveniat ei ab aeterno ordinari. Ordo enim ponit prius et posterius dignitate, vel causa, vel loco, vel tempore : et nullum horum Filio convenit in comparatione ad Patrem.

3. Praeterea, ad quid refertur conceptio eius, et parturitio ?

Istae enim sunt proprietates generationis carnalis, quae in divina generatione non conveniunt.

4. Praeterea, quid vocat cardines orbis terrarum ?

5. Item,

quid est appendere fundamenta terrae ?

6. Praeterea, quid est sapientiam delectari ludendo coram Patre per singulos dies ?

 

Responsio :

1. Ad primum,

quod possessio transsumitur ad Filium secundum quod est ars Patris plena rationum omnium viventium : possessio enim habetur ad natum. In hoc ergo notat distinctionem Dei ab aliis artificibus, quos artem non habentes ad manum oportet meditari super partes materiae, et cogitare super instrumenta : quod non requirit sapientia divina.

2. Ad aliud,

dicendum quod ly ordinata, dicit duo, scilicet ordinem naturae qui est in divinis, quo alter est ex altero, non quo alter est prior altero : et ponit etiam causalitatem sapientiae ut artis ad artificiatum in tempore, sicut causa aeterna ordinatur ad causatum in tempore : et sic cessat obiectio.

 

3. Conceptio autem sapientiae dicit clausionem Filii in eadem substantia cum Patre. Parturitio autem dicit modum exeundi ab aeternis rationibus in res creatas quae exeunt ab arte illa.

 

4. Cardines autem sunt in quibus volvitur mundi conservatio : ut actio primarum qualitatum reducatur ad motum diversum in caelo, et motus diversus reducatur ad motum primi mobilis unum, et ille motus ulterius reducatur ad primum movens, quod in se stabile manens dat cuncta moveri. In istis enim principiis tamquam quibusdam cardinibus volvitur totus mundus, tam in motu locali supercaelestium, quam in motu generationis et alterationis et augmenti et diminutionis generabilium et corruptibilium.

 

5. Ad aliud,

dicendum quod appendere est librare per naturam ad centrum primi mobilis. Fundare autem est speciem terrae per naturam in loco medio generari et conservari, et ad illum per naturam moveri.

 

6. Delectari autem coram Patre est ab omni opere requiescere in seipsa. Ludere autem est mirae sapientiae rationes in illustratione cuiuslibet creaturae producere : quia dies est, quando per lucem sapientiae res cognita producitur. Eo quod etsi quaedam in natura permixta sint tenebris privationis, tamen in ipsa sapientia sunt in ratione plenae lucis et diei.

 

 

ARTICULUS XXV

Quomodo intelligitur hoc quod dicitur : Tu, Bethlehem ?

 

Deinde quaeritur de expositionc auctoritatis Michaeae :

 

Dicendum quod sensus est : Parvulus quidem es spatio et numero habitatorum in millibus Iuda, hoc est, in Iuda in quo sunt tot millia habitatorum vel viculorum. Tamen magnus vicus es dignitate : quia ex te, etc.

per aeternam generationem.

aeternitatis, vel a Patre.

 

Pluraliter dicitur : « A diebus », non quod aeternitas habeat partem, ut infra probabitur.

Sed dicitur in comparatione ad res temporales ut sit sensus : A diebus, id est, a aeterno, respectu cuius in temporali re accipiuntur multi dies.

 

Item nota, quod auctoritates inductae in hoc capitulo, Trinitatem innuunt novem modis.

Primo, ex consignificato numeri pluralis, sicut, Elohim vel dii.

 

Secundo, ex propriis nominibus personarum,

sicut,

in quo Verbum, et Spiritus nominantur.

 

Tertio, ex ordine verborum,

ut illa :

 ubi bis immediate coniungitur, quia Filius Deus a solo est Patre Deo.

Et postea subiungitur tertio, Deus, ut notetur Spiritus sanctus Deus esse ab utroque.

 

Quarto, a numero terminorum, sive dictionum positarum ad laudandum Deum.

Sic dicit :

Non enim posset esse alia ratio quare ter diceret, et non pluries, quam Trinitas personarum.

 

Quinto, ex actu personali,

sicut :

 Generare enim proprium actum dicit, quo persona est persona.

 

Sexto, ex proprietate personali,

cum dicitur :

 Generatio enim passiva proprietas est personalis Filii.

 

Septimo, per appropriata,

sicut illa :

 ubi appropriata Filii ponuntur.

 

Octavo, ex ordine generationis aeternae ad creationem creaturae tunc in tempore,

sicut in illa :

 

Nono et ultimo, ex ordine generationis aeternae ad temporalem eiusdem Filii generationem,

ut in illa :

 

 

 

G

Specialia testimonia de Spiritu sancto.

 

 

ARTICULUS XXVI

Quatuor auctoritates de Spiritu sancto quomodo differunt ?

 

Deinde nota de illo capitulo : « De Spiritu sancto », etc. quod quatuor auctoritates habet de Spiritu sancto,

quarum prima est de Spiritu omnia causante.

Secunda, de Spiritu omnia continente et gubernante.

Tertia, de Spiritu ordinante in bonis gratiae quae distribuit.

Quarta et ultima est de Spiritu sua operatione perficiente mysterium incarnationis Filii.

Et hoc plenum est considerare in ipsis auctoritatibus.

 

 

 

H

De testimoniis Novi Testamenti.

 

 

ARTICULUS XXVII

Cum dicitur : « In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti », quid dicit ibi, « In nomine », an essentiam, vel personam ?

 

 

Obicitur de hoc quod ipse dicit : « In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti » :

Aut enim in nomine dicit essentiam, aut personam :

si essentiam, tunc videtur falsum, quia essentia non est nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti ;

si autem dicit personam, tunc deberet dicere, in nominibus, sicut tria nomina personarum consequuntur.

 

[Solutio].

Et ad hoc dicendum quod dicit essentiam : et nomen sumitur hic secundum id a quo dicitur nomen.

Dicitur enim unumquodque nomen a notamine quod facit circa rem cuius est nomen. Et quia essentiae virtus notas facit personas in sanctificatione baptismi et in operibus miraculorum : ideo ipsa est nomen, id est, notamen personarum.

Unde tantum valet : In nomine, etc., quantum, in virtuosa essentia cuius virtus notificat Trinitatem personarum.

 

 

ARTICULUS XXVIII

An pronomina ista distinctionem aliquam notent cum dicitur : Ex ipso, et per ipsum, et in ipso ?

 

Deinde obicitur de hoc quod dicit :

 

Videntur enim praepositiones quidem diversitatem notare, eo quod transitivae sunt. Sed quia unum est pronomen quod accipitur cum ipsis, videtur quod ad idem pertineant, et ita non videntur notare nisi essentiae identitatem.

Et sic non valet ad propositum Magistri confirmandum.

 

Solutio. 

Ad hoc dicendum quod, sicut probat obiectio, praepositiones transitivae sunt, et ex eo quod praepositiones sunt habent notare personarum distinctionem. In quantum tamen considerantur ut hae propositiones, pertinent ad personas distincte :

Ex enim praepositio notat causam originis, et ideo notatur attribui Patri qui est principium non de principio.

Notat etiam ly ex causam essentialem quae est materia quae una remanet in materiato, et sic transfertur ad identitatem essentiae in Patre qui est origo, et Filio qui est ab ipso significandam. Per autem notat quasi causam mediam, et significat Filium qui est a Patre, et per ipsum Pater operatur.

In autem notat continentiam, et attribuitur Spiritui sancto, cuius bonitate omnia continentur.