TRACTATUS VICESIMUS SECUNDUS

 

DE IRA

 

QuIniam autem tria predicta que distinguuntur in predicta auctoritate procedunt ex pravo iudicio, de quo nunc agimus, ideo dicendum est de primo illorum, scilicet de ira.

 

Notandum quod duplex est ira, scilicet per zelum et per vicium. Ira per zelum irascimur vitio, non persone, ira per vitium e converso. Ira per zelum dicitur habitus quo aliquis est habilis sive promptus ad irascendum peccato proximi [ex] zelo, id est ex caritate ; quandoque autem ipse motus quo actualiter irascimur peccato proximi. Ira similiter per vicium dicitur quandoque pronitas ad irascendum indebito modo, qua aliquis dicitur iracundus ; et est vicium contractum ex natura ; quandoque ira per vicium dicitur motus quo irascimur persone, non vicio. Talis autem duplex est, quoniam quidam est subitus, surgens ante deliberationem rationis. Et de tali dubium est an sit peccatum. Alius est qui est ex ; deliberatione rationis, qui est mortale peccatum. Et de solo tali dicitur : Omnis qui irascitur fratri suo, reus est iudicio.

 

De ira per zelum primo queritur utrum sit virtus.

Secundo in qua vi anime sita sit.

Tertio de ira per vicium.

 

 

Caput I

[Utrum ira per zelum sit virtus].

 

Quod autem ira per zelum, secundum quod ipsa est habitus, sit virtus, sic probatur. Ira per zelum est habitus mentis bene constitute. Ergo est virtus.

Item irasci per zelum est meritorium ; ergo est opus alicuius virtutis, non caritatis, quoniam cum irasci per zelum sit motus interior virtutis, oportet quod procedat ex aliqua virtute immediate. Sed non procedit a caritate immediate, quoniam ex caritate non procedit immediate nisi motus qui est diligere. Relinquitur ergo quod irasci per zelum sit immediate ab alia virtute, licet sit mediate a caritate, sicut velle dare elemosinam immediate est a misericordia, mediate a caritate.

Item de Domino dicitur : Iratus est furore Dominus. Ergo patet quod ira per zelum est virtus exemplaris in Domino. Ergo est virtus exemplata in sanctis.

 

Si conceditur, contra. 1. Omnis gratia est lux. Sed ira per zelum est gratia ; ergo est lux ; ergo illuminat. Contra. Turbat ; ergo non illuminat. Dicit enim beatus Gregorius quod ira per zelum turbat, ira per vicium excecat.

2. Item dicit Augustinus : Omnis [virtus] sua sincera possessione nos delectat. Sed ira per zelum est virtus ; ergo nos delectat. Contra. Turbat ; ergo non delectat.
3. Item ira per zelum fuit in Christo ; ergo turbatio fuit in Christo ; ergo mentitus est Isaias, dicens de Christo : Non erit tristis neque turbulentus. Item turbatio rationis est defectus. Sed nullus defectus fuit in ratione Christi ; ergo nulla fuit turbatio in eo. Contra. Ipse dicit in Evangelio Mathei, XXVI : Anima mea turbata est.
4. Item in suscitatione Lazari turbavit se Ihesus, ut dicitur in Evangelio.
5. Item Christus assumpsit omnes defectus nostros preter peccatum et ignorantiam. Sed turbatio est aliquis defectus, qui non est peccatum vel ignorantia ; ergo turbatio fuit in ipso.

 

Dicimus quod ira per zelum est virtus.

1. Ad primo ergo obiectum dicimus quod hec est falsa : Omnis gratia est lux, quoniam sola gratia que sita est in ratione sive in intellectu est lux, ut fides, scientia donum et huius.
2. Ad secundum dicimus quod ira per zelum, in quantum est virtus, delectat. Unde hec argumentatio non valet : turbat, ergo non delectat, quoniam ipsa delectat secundum essentiam qua est virtus ; turbat autem ex adiuncto, scilicet ex suspitione inpotentie, quoniam irascens suspicatur se non posse destruere peccatum, quod venet destrui, cum ad hoc tendat per motum ire.
3. Notandum ergo quod Christus habuit iram per zelum et eius motum, quando eiecit vendentes et ementes de templo, tamen illa ira non turbavit eius rationem, quoniam suspitio impotentie non erat annexa ei, quoniam sciebat se posse facere quicquid venet. Sicut ergo timor Domini fuit in Christo sine omni angustia, cum in eo non fuerit conscientia alicuius peccati, sic ira per zelum fuit in ipso sine omni turbatione rationis. Habuit tamen turbationem sensualitatis ex horrore mortis. Unde dixit : Anima mea turbata est.
4. Quod autem dicitur : Ihesus turbavit se, videtur quod turbatio illa in voluntate fuerit, et ita in ratione. Sed dicimus quod horribile quod erat in intellectu Christi fecit cadere pro voluntate sua in imaginatione sua, et ex imaginatione in vim estimativa[m], in quam postquam venit horribile, de necessitate sequitur horror et turbatio. Et talis turbatio fuit in Christo, sed non turbatio rationis.
5. Ex predictis patet quod hec argumentatio non valet : ira per zelum nocet ; ergo est culpa vel pena ; vel ergo non est virtus, quoniam non nocet secundum se, set ex adiuncto, ut dictum est.

 

 

Caput II

In qua vi sit ira per zelum.

 

Item queritur in qua vi anime sita sit ista virtus, scilicet ira per zelum. Probatur quod in vi rationabili.

1. Ira enim per zelum est voluntas destruendi peccatum. Sed voluntas est sita in vi rationabili, ut dicit Aristoteles. Ergo ira per zelum sita est in vi rationabili.

Contra. Irasci proximo per zelum est velle destruere peccatum proximi ; sed velle destruere peccatum proximi est velle destructionem peccati in proximo.

2. Velle autem destrui peccatum in proximo est velle bonum proximo ; set velle bonum proximo est diligere ipsum ; ergo a primo irasci per zelum proximo est diligere ipsum. Sed diligere proximum. est in concupiscibili ; ergo irasci per zelum est in vi concupiscibili ; ergo virtus que est ira per zelum est in vi concupiscibili.

Sed probatio quod est in vi irascibili, quia irasci per zelum est insurgere in peccatum, ut destruatur. Sed tale insurgere est in irascibili ; ergo ira per zelum est in irascibili. Quod concedimus.

 

1. Ad primo obiectum dicimus quod hoc nomen voluntas multipliciter accipitur, ut dictum est in questione de libero arbitrio, quoniam secundum quod voluntas est consensus ut aliquid fiat, est in vi rationabili ; et sic sumitur ab Aristotele. Secundum hoc ira non est voluntas. Quandoque dicitur voluntas appetitus. Secundum hoc non est tantum in rationabili sed in concupiscibili et irascibili. Secundum hoc ira est voluntas, quia est appetitus contrarii doloris.
2. Ad secundum dicimus quod velle destruere peccatum proximi vel velie destructionem peccati in proximo proprie Ioquendo est in vi irascibili, quoniam talis voluntas essentialiter tendit ad victoriam. Loquendo tamen per accidens, velle destructionem peccati in proximo, in quantum est quiddam bonum et utile, est in vi concupiscibili, quoniam hoc bonum velle quocumque demonstrato est in vi concupiscibili. Secundum hoc patet quod hec est duplex : velle destructionem peccati in proximo est velle ei bonum. Primo modo falsa, secundo modo vera. Et sic patet solutio ad secundo obiectum.

Item ira per zelum est quoddam bonum, quia est virtus. Ergo quanto magis aliqtiis irascitur per zelum, tanto melius est ei.

Contra. Quanto magis irascitur per zelum, tanto magis turbatur. Et quantum magis turbatur, tanto peius est ei ; ergo a primo quanto magis irascitur per zelum, tanto peius est ei ; non ergo melius.

 

Ad hoc dicunt quidam quod prima argumentatio non valet, et ponunt instanciam sic. Comedere est bonum ; ergo quanto aliquis magis comedit, tanto melius est ei. Sed non est simile, quoniam comedere indifferens est, et potest esse actus virtutis vel actus peccati. Sed irasci per zelum semper est actus virtutis.

Concedimus igitur utramque istarum : quanto magis aliquis irascitur per zelum, tanto melius est ei et peius est ei, sed secundum aliud et aliud, quoniam melius est ei propter intensionem motus virtutis, peius autem quantum ad penam annexam illi motui. Et ideo non valet hec argumentatio : quanto magis aliquis irascitur per zelum, tanto melius est ei ; ergo non peius. Debet enim inferri : ergo non peius quantum ad idem.

Et notandum quod turbatio dupliciter accipitur. Quandoque enim dicitur turbatio pena annexa motui, quandoque motus cui est annexa talis pena, sicut delectatio ; quandoque dicitur quedam mulcebris passio, quandoque autem motus cui annexa est talis mulcebris passio, ut ibi delectare in Domino. Turbatio autem passio quandoque est in sensualitate, quandoque in ratione. Illam que est in ratione non assumpsit Christus, sicut dictum est ; et hoc ideo quia non decuit quod esset ignorans, sicut non decuit quod esset leprosus, quoniam omnes infirmitates nostras et penalitates assumpsit ipse preter illas quas non decuit ipsum assumere. Sed non decuit ipsum assumere turbationem rationis, quoniam ipsa impedit contemplationem Dei.

 

 

Caput III

De ira per vicium.

 

Dicto de ira per zelum sequitur de ira per vicium, qua homo insurgit ad nocendum homini. Queritur ergo de illa ira que anticipat actus rationis, utrum ipsa sit peccatum.

Et probatur quod est peccatum veniale, quoniam super illud Psalmi : Irascimini et nolite peccare, dicit Glosa : Si primus motus qui non est in nostra potestate surgit in homine, non consentiat ei ratio. Ergo non debet ei consentire ; ergo est malus. Dicitur etiam ibi quod primus motus ire permittitur, [sed punitur]. Sed nichil [punitur nisi peccatum ; ergo talis ira est peccatum.

Preterea ira per vicium vult homo nocere alicui ; ergo est peccatum.

Preterea si ratio consentiat in talem iram, est peccatum mortale ; ergo ira que est ante consensum rationis est peccatum veniale.

Contra. 1. Nocere est indifferens, quoniam eque se habet ad nocere quod est peccatum sicut ad nocere quod non est peccatum, sicut interficere hominem est indifferens ; ergo non debet dici quod sit peccatum.

2. Preterea omne peccatum est ex fomite. Sed talis ira non est ex fomite ; ergo non est peccatum.
3. Item probatur quod ira per vicium est peccatum mortale, quia irasci per vicium est velle malum alii ; set velle malum alii est odire ipsum ; sed odium expellit caritatem, quoniam amor et odium non possunt esse simul, et nichil expellit caritatem, nisi peccatum mortale ; ergo ira per vicium est peccatum mortale.

 

Dicimus quod primus motus ire est peccatum veniale.

1. Ad primo obiectum dicimus quod licet velle nocere alii sit indifferens secundum se ; tamen est malum in se, ut patet ex predictis.
2. Ad secundum dicimus quod fomes potest dici concupiscentia stricte, que est in vi concupiscibili sola ; et secundum hoc motus ire non est a fomite. Vel potest dici fomes concupiscentia large, que dicitur improba voluntas et libido ; et secundum hoc ira est ex fomite. Hec distinctio satis patet per ea que dicta sunt in questione de primis motibus.
3. Ad tertium dicimus quod hec est falsa : irasci per vicium est velle malum alii, quoniam alterum istorum est in vi concupiscibili, alterum in irascibili.

 Item dictum est supra quod irasci per vicium est velle nocere alicui inordinate vel sine causa debita.

Sed obicitur : velle nocere et velle iuvare sunt contraria ; sed velle iuvare est in concupiscibili, quoniam velle iuvare est velle alicui bonum ; ergo velle nocere est in vi concupiscibili ; ergo et irasci.

 Preterea velle auferre et velle dare sunt contraria ; sed velle dare est in vi concupiscibili ; ergo velle auferre est in [vi] concupiscibili, quoniam largitas est in concupiscibili ; ergo velle auferre est in vi concupiscibili ; ergo velle nocere ; ergo et irasci.

Dicimus quod velle iuvare et velle nocere, quia utrumque tendit ad victoriam vel ad dominium, est in vi irascibili ; similiter velle auferre et velle dare.