DISTINCTIO VIII

QUAESTIO I

PROOEMIUM

Postquam Magister determinavit de Baptismo et confirmatione, hic tertio determinat de Eucharistiae sacramento ; et dividitur in partes duas :

in prima determinat ea quae pertinent ad ipsum sacramentum ;

in secunda determinat de dispensantibus sacramentum, XIII dist., ibi : solet etiam quaeri, utrum pravi sacerdotes hoc sacramentum conficere queant.

Prima in duas :

in prima determinat ea quae requiruntur ad hoc sacramentum in generali ;

in secunda prosequitur de eis in speciali, dist. X, ibi : sunt item alii praecedentium insaniam transcendentes.

Prima iterum in duas :

in prima determinat ea quae requiruntur ad hoc sacramentum ;

in secunda determinat usum sacramenti, IX dist., ibi : et sicut duae sunt res illius sacramenti, ita et duo modi manducandi.

Prima autem in tres :

in prima determinat praecedentia Eucharistiam quibus hoc sacramentum figuratur ;

in secunda determinat concomitantia, quibus hoc sacramentum integratur, scilicet formam et institutionem, ibi : hic etiam ante alia consideranda occurrunt quatuor ;

in tertia determinat consequentia, quae in hoc sacramento efficiuntur vel significantur, ibi : nunc quid ibi sacramentum sit et quid res, videamus.

Secunda pars dividitur in tres :

in prima determinat institutionem ;

in secunda formam, ibi : forma vero est quam ipse ibidem edidit ;

in tertia movet quamdam quaestionem, et solvit, ibi : ubi consideratione dignum est quare illud sacramentum post coenam dedit discipulis.

Nunc quid ibi sit sacramentum et quid res, videamus. Hic determinat de sacramento Eucharistiae per comparationem ad significatum vel causatum eius : et circa hoc duo facit.

Primo ostendit quid sit ibi res, et quid sacramentum.

Secundo concludit eorum numerum et ordinem, ibi : sunt igitur, hic tria distinguenda et cetera.

Hic est duplex quaestio.

Prima de ipso Eucharistiae sacramento.

Secunda de forma ipsius.

Circa primum quaeruntur quatuor :

Utrum Eucharistia sit sacramentum ;
De significatione eius ;
De institutione ;
De ordine sumendi hunc cibum respectu aliorum ciborum.

ARTICULUS I

Utrum Eucharistia sit sacramentum

QUAESTIUNCULA I

Ad primum sic proceditur. Videtur quod Eucharistia non sit sacramentum. Ad idem enim non debent diversa ordinari. Sed confirmatio est ad perficiendum, secundum Dionysium. Cum ergo secundum ipsum Eucharistia etiam sit perfectio, videtur quod superfluat hoc sacramentum.
Praeterea, in omni sacramento novae legis idem quod figuratur, efficitur per signum figurans. Sed species panis et vini, quae figurant corpus Christi verum et mysticum, non efficiunt illud. Ergo Eucharistia non est sacramentum novae legis.
Praeterea, sacramentum est elementum materiale, secundum Hugonem exterius oculis suppositum. Sed corpus Christi verum quod dicitur hic sacramentum et res similiter, non est oculis videntium suppositum. Ergo non est sacramentum.
Praeterea, omne sacramentum in ipsa sui susceptione consecratur et perficitur, sicut patet de Baptismo, quod perficitur in ipsa ablutione. Sed Eucharistia consecratur ante sumptionem. Ergo non est sacramentum.
Praeterea, in omni alio sacramento illud quod est res et sacramentum, est aliquid effectum in suscipiente, sicut character in Baptismo. Sed corpus Christi verum, quod ponitur hic res et sacramentum, non est aliquid in recipiente effectum. Ergo non est sacramentum eiusdem rationis cum aliis.

Sed contra est quod in collecta dicitur : praesta ut hoc tuum sacramentum non sit nobis reatus ad poenam.

Praeterea, omnis actio per ministros Ecclesiae dispensata, in qua ex ipso opere operato gratia confertur, est sacramentum. Sed Eucharistia est huiusmodi. Ergo est sacramentum.

QUAESTIUNCULA II

Ulterius. Videtur quod non sit unum sacramentum, sed multa. Primo per hoc quod in collecta dicitur : purificent nos, domine, haec sacramenta quae sumpsimus.
Praeterea, sacramentum est in genere signi. Sed ea quae sunt in genere signi, sicut nomina, plurificantur ad pluralitatem signantium, quamvis sit idem signatum ; sicut Marcus et Tullius sunt duo nomina, quamvis sit eadem res significata. Ergo cum in Eucharistia sint plura signantia, sicut species panis et vini, videtur quod sint plura sacramenta.
Praeterea, unitas rei est ex forma sua. Sed in Eucharistia sunt duae formae, una ad consecrationem panis, alia ad consecrationem sanguinis. Ergo sunt duo sacramenta.
Praeterea, ea quae nec in genere nec in specie conveniunt, sunt plura simpliciter. Sed corpus Christi verum cum speciebus panis et vini sunt differentia et specie et genere. Ergo sunt plura simpliciter. Cum ergo utrumque dicatur sacramentum in Eucharistia, videtur quod non sit unum sacramentum.
Praeterea, ex duobus perfectis non fit aliquid unum. Sed Christus perfecte est sub utraque specie, scilicet panis et vini. Ergo ex his duobus non fit unum sacramentum.

Sed contra est, quia si essent duo, tunc sacramenta novae legis non essent tantum septem.

Praeterea, quaecumque ordinantur ad idem efficiendum et significandum, pertinent ad unum sacramentum. Sed omnia quae in Eucharistia sunt, pertinent ad idem repraesentandum, scilicet mortem domini, et idem efficiendum, scilicet gratiam, per quam homo incorporatur corpori mystico. Ergo est unum tantum sacramentum.

QUAESTIUNCULA III

Ulterius. Videtur quod non convenientibus nominibus nominetur. Nomen enim proprium alicui debet imponi ex eo quod sit sibi proprium. Sed bonitas gratiae est communis omnibus sacramentis. Ergo ex hoc non debet imponi nomen proprium uni sacramento, ut dicatur Eucharistia.
Praeterea, sicut in littera dicitur, hoc sacramentum ideo viaticum appellatur, quia in via nos reficiens, usque ad patriam deducit. Sed hoc est commune omnibus sacramentis, quae non nisi viatoribus dantur ad perveniendum ad gloriam patriae, quae est res non contenta, et significata in omnibus sacramentis. Ergo non convenienter viaticum appellatur.

3. Praeterea, causae per effectus denominari solent. Sed adducere ad communionem fidelium est effectus Baptismi, secundum Dionysium, ut ex praedictis patet. Ergo Baptismus magis debet dici communio vel synaxis, quam hoc sacramentum.

4. Praeterea, in quolibet sacramento fit aliquid sacrum. Sed hoc importat sacrificii nomen. Ergo sacrificium etiam non est nomen proprium huius sacramenti.

5. Praeterea, hostia videtur idem quod sacrificium. Sed Dionysius confirmationem nominat chrismatis hostiam. Ergo neque hostia neque sacrificium est nomen proprium huic sacramento.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod Eucharistia sacramentum quoddam est, alio tamen modo ab omnibus aliis sacramentis. Sacramentum enim secundum sui nominis proprietatem sanctitatem active importat ; unde secundum hoc aliquid habet sacramenti rationem secundum quod habet rationem sanctificationis, qua sanctum aliquid fit. Dicitur autem aliquid sanctum dupliciter. Uno modo simpliciter et per se, sicut quod est subiectum sanctitatis, sicut dicitur homo sanctus. Alio modo secundario et secundum quid, ex eo quod habet ordinem ad hanc sanctitatem, vel sicut habens virtutem sanctificandi, sicut chrisma dicitur sanctum ; vel quocumque alio modo ad aliquid sanctum deputetur, sicut altare sanctum. Et ideo ea quibus aliquid fit sanctum primo modo, dicuntur sacramenta simpliciter ; illa autem quibus fit aliquid sanctum secundo modo, non dicuntur sacramenta, sed sacramentalia magis. In aliis ergo sacramentis fit aliquid sanctum primo modo, sicut homo suscipiens sacramentum ; non autem elementum corporale sanctificans hominem, quia hoc est sacrum secundo modo ; et ideo hoc quod pertinet ad sanctificationem materiae in omnibus sacramentis non est sacramentum, sed sacramentale ; sed hoc quod pertinet ad usum materiae qua homo sanctificatur, est sacramentum. In hoc autem sacramento illud quod est sanctificans hominem, est sanctum primo modo, quasi subiectum sanctitatis, quia est ipse Christus ; et ideo ista sanctificatio materiae est hoc sacramentum ; sed sanctificatio hominis est effectus sacramenti. Et ideo hoc sacramentum in se consideratum, est dignius omnibus sacramentis, quia habet absolutam sanctitatem etiam praeter suscipientem ; alia autem non habent nisi in ordine ad aliud ; et ideo hoc sacramentum est perfectio aliorum sacramentorum ; quia omne quod est per aliud, reducitur ad id quod est per se, sicut patet de accidente et substantia.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod perfectum unumquodque est, cum attingit propriam virtutem, ut dicitur in VII Phys. Virtus autem est ultimum in re, ut dicitur in I Cael. et Mund. ; et ideo perfectio rei consistit in hoc quod res ad sui ultimum perducatur. Est autem dupliciter ultimum rei ; unum quod est in re, et aliud quod est extra rem ; sicut in corporibus ultimum in corpore est superficies corporis contenti ; ultimum extra est locus, qui est superficies corporis continentis. Ultimum autem cuiuslibet rei in seipsa est ipsa rei operatio, propter quam res est : forma enim est finis generationis, non ipsius generati, ut dicit Commentator in II Phys. Unde res quae habet formam substantialem per quam est, esse non dicitur perfecta simpliciter, sed perfecta in esse, vel perfecta perfectione prima ; et talem perfectionem quantum ad esse spirituale acquirit homo in Baptismo, in quo est regeneratio spiritualis ; et ideo Dionysius non ponit Baptismum habentem vim perfectivam simpliciter, sed magis purgativam et illuminativam. Sed simpliciter perfectum dicitur quod habet operationem convenientem suae formae. In hoc enim consistit virtus rei, secundum philosophum in II Ethic., per cuius consecutionem aliquid dicitur perfectum, ut dictum est. Hominis autem operatio spiritualis est duplex. Una ipsius inquantum est persona privata ; et quantum ad hoc perficit confirmatio, quae facit hominem non impeditum aliquo mundano timore in confessione fidei, et aliis quae ad Christianam religionem spectant. Alia, inquantum est persona publica, quasi membrum principale, et influens aliis membris ; et quantum ad hoc perficit sacramentum ordinis. Ultimum autem cuiuslibet rei extra seipsam, est principium a quo res habet esse : quia per coniunctionem ad ipsum res complentur et firmantur, et propter distantiam ab ipso deficiunt, sicut corruptibilia propter longe distare a primo, ut dicitur in II de Generat. ; et ideo primum agens habet etiam rationem ultimi finis perficientis. Fons autem Christianae vitae est Christus ; et ideo hoc modo Eucharistia perficit, Christo coniungens ; et ideo hoc sacramentum est perfectio omnium perfectionum, ut Dionysius dicit ; unde et omnes qui sacramenta alia accipiunt, hoc sacramento in fine confirmantur, ut ipse dicit.

ad 2

Ad secundum dicendum, quod sicut ad species sensibiles aliorum sacramentorum se habet virtus quae interius inest, quae sanctificationem acquirit, ex qua sacramentum efficit, secundum Hugonem, ita in hoc sacramento se habet ipsum corpus Christi, quod per consecrationem sub speciebus illis fit. Unde sicut in aliis sacramentis materiale elementum non est causa virtutis quae in ipso est, neque alicuius spiritualis effectus in homine, nisi mediante virtute, secundum quod ex elemento et virtute quasi unum efficitur ; ita in hoc sacramento species non sunt causa corporis Christi, neque alicuius effectus in anima spiritualis, nisi mediante corpore Christi vero, secundum quod ex speciebus et corpore Christi fit unum sacramentum. Utrum autem species illae secundum se habeant aliquem effectum corporalem, sicut aqua corporaliter abluit in Baptismo, etiam non mediante spirituali virtute, infra dicetur.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod omne sacramentum est visibile ; non tamen oportet quod quidquid est in sacramento, sit visibile. Videtur enim species visibilis aquae in Baptismo, sed non videtur virtus spiritualis, quae secretius operatur salutem ; et similiter hic videntur species, sed non videtur verum corpus Christi. Vel dicendum, quod est visibile non in se, sed in speciebus quae ipsum tegunt ; sicut et substantia aliorum corporum videtur mediante colore.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod sanctitas quae est in materiis aliorum sacramentorum, non est forma sanctitatis absolute, sed secundum ordinem ad aliud, ut in I dist. dictum est ; et ideo non est simile de aliis sacramentis et de hoc, ut ex dictis patet.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod ex hoc ipso quod alia sacramenta perficiuntur in acceptione vel collatione, contingit quod illud quod est in eis sacramentum et res, est aliquid acquisitum in suscipiente ; in hoc autem sacramento aliter est, ut ex dictis patet.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod per se unum simpliciter, et quod est numero unum, tribus modis dicitur. Uno modo sicut indivisibile est unum, ut punctum et unitas, quod neque est multa actu neque potentia. Alio modo quod est unum ex continuitate, quod tamen est multa potentia, sicut linea. Tertio modo quod est unum perfectione, sicut dicitur calceamentum unum, quia habet omnes partes quae requiruntur ad calceamentum ; et haec unitas dicitur in omnibus illis ad quorum integritatem aliqua exiguntur, sicut unus homo, una domus. Et quia ad esse sacramenti multa concurrunt, sicut forma et materia, et huiusmodi ; ideo ab hac unitate perfectionis dicitur sacramentum unum esse. Illa enim sunt de integritate alicuius instrumenti quae requiruntur ad operationem illam ad quam instrumentum deputatum est. Hoc autem sacramentum deputatum est ex divina institutione ad cibationem spiritualem, quae per cibationem corporalem significatur. Et quia cibatio corporalis duo requirit, scilicet aliquid per modum cibi, et aliquid per modum potus ; ideo ad integritatem huius sacramenti ex divina institutione est aliquid per modum cibi, scilicet corpus Christi ; et aliquid per modum potus, scilicet sanguis.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod dicitur pluraliter sacramenta propter materialem diversitatem signorum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod ratio illa procedit quando utrumque signum habet integram significationem ; sic autem non est hic : quia cibatio spiritualis non significatur perfecte neque per panis tantum neque per vini tantum sumptionem, sed per utrumque simul, sicut est in significatione nominum compositorum.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod ratio illa procederet, si utraque forma responderet toti sacramento ; sed hoc falsum est : quia una forma respondet uni, et alia alii eorum quae ad sacramentum exiguntur.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod quamvis non sint unum in genere vel specie naturae, possunt tamen esse unum per relationem ad unam operationem, ex qua unitate sumitur unitas sacramenti.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod quamvis Christus perfectus sit sub utraque specie, non tamen quantum ad integrum usum sacramenti est sub utroque, sed quantum ad diversos usus.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod in quolibet sacramento est tria considerare ; scilicet originem, perfectionem, et finem ad quem est. Origo autem omnium sacramentorum est passio Christi, de cuius latere in cruce pendentis sacramenta profluxerunt, ut sancti dicunt ; perfectio autem sacramenti est in hoc quod continet gratiam ; finis autem sacramenti est duplex ; proximus, scilicet sanctificatio recipientis, et ultimus, scilicet vita aeterna. Haec autem per quamdam excellentiam in Eucharistia inveniuntur. Quia hoc sacramentum est specialiter in memoriam dominicae passionis ; unde Matthaei 26 : quotiescumque feceritis, in mei memoriam facietis ; et ideo quantum ad originem vocatur sacrificium vel hostia. Similiter etiam gratiam non per modum intentionis continet sicut alia sacramenta, sed plenitudinem gratiae in suo fonte ; et ideo antonomastice Eucharistia dicitur. Similiter etiam quia ipsa est consummatio omnium sanctificationum, ut Dionysius dicit, id quod est omnium, scilicet congregari ad unum, huic sacramento attribuitur ; et dicitur communio vel synaxis, quod idem est, inquantum scilicet homo congregatur ad unum et ad seipsum et ad alios, ei quod est maxime unum coniunctus. Similiter etiam quantum ad ultimum finem consequendum maximam efficaciam habet, inquantum realiter continet hoc quo ianua caeli nobis aperta est, scilicet sanguinem Christi ; et ideo specialiter viaticum appellatur.

ad arg. Et per haec patet solutio ad obiecta : quia ab eo quod est commune, aliquid antonomastice denominari potest.

ARTICULUS II

Utrum huic sacramento figurae assignari debeant

QUAESTIUNCULA I

1. Ad secundum sic proceditur. Videtur quod huic sacramento figurae assignari non debeant. Nihil enim disponitur per aliquid sui generis ; albedinis enim non est albedo, nec motus est motus. Sed sacramentum est signum. Ergo sacramento non debet aptari aliqua figura, quia in infinitum iretur.

2. Praeterea, sacramenta veteris legis dicuntur sacramentis novae legis respondere, in quantum signant ipsa. Sacramentis autem novae legis quae sunt maximae perfectionis non respondebant aliqua sacramenta in veteri lege, ut quidam dicunt. Cum ergo hoc sacramentum sit maximae perfectionis, videtur quod non debeant ei aliquae figurae assignari.

3. Praeterea, sicut praefigurata Eucharistia est in agno paschali, ita et Baptismus in transitu maris rubri, ut dicitur I Cor., 10. Cum ergo Magister non assignaverit aliquas figuras Baptismi, videtur quod nec Eucharistiae figuras assignare debeat.

Sed contra, hoc sacramentum memoriale passionis Christi est specialiter. Sed passionem Christi praecipue oportebat praefigurari, per quam nos redemit, ut fides antiquorum ad redemptorem ferretur. Ergo praecipue oportebat hoc sacramentum figurari.

2. Praeterea, hoc sacramentum est dignissimum, et difficillimum ad credendum. Sed talia maxime consueverunt praefigurari. Ergo et cetera.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod Magister inconvenienter assignet figuras huius sacramenti. Hoc enim sacramentum post Baptismum datur. Sed agnus paschalis praecessit transitum maris rubri, in quo Baptismus est praefiguratus. Ergo non est congrua figura huius sacramenti.

2. Praeterea, in hoc sacramento aliquid offertur Deo. Sed Melchisedech non legitur Deo obtulisse, sed homini, scilicet Abrahae, cui obtulit panem et vinum, ut dicitur Gen. 14. Ergo illa oblatio non est conveniens figura huius sacramenti.

3. Praeterea, idem non est signum sui ipsius. Sed sanguis qui consecratur in altari, est illemet quem Christus in cruce fudit pro nobis. Ergo ille non est signum vel figura istius.

4. Praeterea, manna habebat in se omnem saporis suavitatem, ut dicitur Sap. 16. Sed hoc sacramentum non habet in se omnem saporem spiritualem : quia sic haberet effectus omnium sacramentorum, et alia sacramenta superfluerent. Ergo manna non est figura huius sacramenti.

5. Praeterea, nobilioris rei nobilior debet esse figura. Sed Eucharistia est nobilius sacramentum quam Baptismus. Cum ergo Baptismus habuerit figuram quae praebebat remedium ex ipso opere operato contra originale, scilicet circumcisionem ; supradictae autem figurae non fuerunt tales ; videtur quod fuerunt incompetentes.

6. Praeterea, in canone Missae fit mentio de sacrificio Abrahae et Abel ; et similiter omnia sacrificia legalia huius veri sacrificii figura fuerunt. Ergo insufficienter posuit Magister figuras huius sacramenti.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod in lege Moysi expressius fuit figuratum hoc sacrificium quam in lege naturae. Quia, secundum Hugonem, quanto magis appropinquavit passio salvatoris, tanto signa fuerunt evidentiora. Sed ea quae fuerunt in lege Moysis, fuerunt propinquiora. Ergo expressiora.

2. Praeterea, in sacrificiis legis Moysi fiebat sanguinis effusio. Sed oblatio Melchisedech fuit sanguinis sine effusione. Ergo legalia sacrificia expressius figurabant sacramentum passionis Christi quam oblatio Melchisedech.

Sed contra, Christus dicitur sacerdos secundum ordinem Melchisedech, non autem secundum sacerdotium legis Moysi, quod est sacerdotium leviticum, ut patet Hebr. 7. Ergo oblatio Melchisedech magis convenit cum sacrificio Christi quam sacrificium legis Moysi.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod sacramenta novae legis tripliciter se habent ad veterem legem. Quaedam enim essentialiter fuerunt in veteri lege, quamvis non ut sunt sacramenta novae legis, sed magis secundum quod sunt in officium vel actum virtutis ; sicut poenitentia, ordo, et matrimonium. Quaedam fuerunt secundum aliquid eis respondens non essentialiter, sicut Baptismus et Eucharistia. Quaedam autem nihil respondens habuerunt in veteri lege, sicut confirmatio et extrema unctio. Cuius ratio est, quia prima tria sacramenta non solum sunt sacramenta ; sed poenitentia est actus virtutis ; ordo autem pertinet ad officium dispensationis sacramentorum ; matrimonium autem ad officium naturae ; et ideo in qualibet lege requiruntur. Baptismus autem et Eucharistia sunt sacramenta tantum gratiam continentia ; et ideo ante tempus gratiae esse non debuerunt. Sed quia sunt sacramenta necessitatis, Baptismus quidem quantum ad effectum, Eucharistia autem quantum ad fidem eius quod repraesentatur per ipsam ; ideo oportuit quod in lege Moysi haberent aliquid respondens : sed confirmatio et extrema unctio sunt sacramenta gratiam conferentia ; et ideo in veteri lege esse non debuerunt. Et quia non sunt sacramenta necessitatis, sed cuiusdam superabundantis perfectionis ; ideo non oportebat quod haberent aliquid respondens, cum non esset tempus plenitudinis gratiae ; et ideo haec duo non fuerunt praefiguranda aliquibus expressis figuris, similiter neque prima tria, sed tantum duo media, scilicet Eucharistia et Baptismus.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod oppositae relationes possunt inesse eisdem respectu diversorum, eo quod esse relativi est ad aliquid se habere, non autem proprietates absolutae ; et ideo in relativis contingit aliquid disponi per aliquid sui generis per accidens, et non per se ; sicut filii est filius, non inquantum filius, sed inquantum pater ; et similiter signi potest esse signatum. In absolutis autem non contingit hoc ; unde qualitatis non est qualitas nec per se nec per accidens.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod una perfectio dicitur alia minor dupliciter : aut simpliciter, aut secundum statum ; sicut praemium essentiale quod aurea dicitur, est simpliciter maius quam praemium accidentale, quod dicitur aureola ; sed aureola est maior quantum ad statum habentis, quia non cuilibet datur, sed tantummodo illis qui sunt in statu perfectionis. Et similiter dico, quod perfectio Eucharistiae est simpliciter maior quam perfectio confirmationis et extremae unctionis, sed illae sunt maiores secundum statum : quia perfectio Eucharistiae, quae est per coniunctionem ad principium sanctitatis est omnibus de necessitate salutis ; sed perfectio spiritus sancti ad robur quae est in confirmatione, vel perfectio purgationis a reliquiis peccati, quae est in extrema unctione, non sunt omnibus necessaria ; et ideo perfectioni Eucharistiae debet aliquid respondere in qualibet lege, non autem perfectioni confirmationis et extremae unctionis nisi in lege in qua est status perfectionis, quae est lex gratiae.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod praefiguratio Eucharistiae erat magis necessaria quam Baptismi, tum ratione dignitatis, tum ratione difficultatis, tum propter necessitatem fidei eius quod figuratur in Eucharistia. Tamen Magister supra aliquas figuras Baptismi posuit, scilicet circumcisionem et Baptismum Ioannis.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod aliquid potest figurari dupliciter. Uno modo per id quod est signum et causa : et hoc modo effusio sanguinis et aquae ex latere Christi fuit figura huius sacramenti. Alio modo per id quod est signum tantum ; et sic quantum ad id quod est sacramentum tantum in Eucharistia, fuit figura eius oblatio Melchisedech ; quantum autem ad id quod est res et sacramentum, scilicet ipsum Christum passum, fuit figura agnus paschalis ; quantum autem ad id quod est res tantum, scilicet gratiam, fuit signum manna, quod reficiebat, omnem saporem suavitatis habens.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod ratio illa valeret, si Baptismi et Eucharistiae tantum esset una figura : sunt autem plures ; et ideo non est inconveniens quod aliquam figuram Baptismi praecedat aliqua figura Eucharistiae, et ab aliqua praecedatur ; sicut praecedit agnus paschalis transitum maris rubri, et sequitur circumcisionem.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Eucharistia offertur Deo in sanctificatione hostiae, et offertur populo in ipsius sumptione ; et hoc significatum fuit in oblatione Melchisedech, qui obtulit Abrahae panem et vinum, et benedixit Deo excelso.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod nihil sub eadem specie manens est signum sui ipsius ; sed aliquid secundum quod est in una specie, potest esse signum sui secundum quod est sub alia specie ; et similiter est in proposito dicendum, quod aqua fluens de latere Christi figurabat populum, qui eius sanguine redimendus et reficiendus erat ; et ideo significabat aqua sanguini admixta huius sacramenti usum.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod sacramentum habet omnem suavitatem, inquantum continet fontem omnis gratiae, quamvis non ordinetur eius usus ad omnes effectus sacramentalis gratiae. Vel dicendum, quod etiam quantum ad effectum habet omnem suavitatis effectum in reficiendo, quia hoc solum sacramentum per modum refectionis operatur. Vel dicendum, secundum Dionysium, quod omnium sacramentorum effectus huic sacramento possunt ascribi, inquantum perfectio est omnis sacramenti, habens quasi in capitulo et summa omnia quae alia sacramenta continent singillatim.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod Baptismus est sacramentum necessitatis quantum ad effectum, quia delet peccatum originale, quo manente non est salus ; et ideo oportebat quod in veteri lege responderet sibi aliqua figura, quae contra originale remedium praeberet, scilicet circumcisio. Sed Eucharistia est sacramentum necessitatis quantum ad fidem eius quod repraesentat, scilicet opus nostrae redemptionis ; et ideo non oportuit quod haberet figuras remedium praebentes, sed signantes tantum.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod quamvis in veteri lege fuerint figurae plures materialiter, tamen omnes ad has reducuntur : quia in omnibus sacrificiis et oblationibus antiquorum significabatur illud quod est res et sacramentum in Eucharistia, quod etiam significatur per agnum paschalem, scilicet ipse Christus qui obtulit se Deo patri pro nobis oblationem et hostiam. Vel dicendum, quod istae figurae repraesentant corpus Christi secundum quod est in usu fidelium per esum, quod patet de oblatione Melchisedech, qui panem et vinum edendum obtulit Abrahae ; et similiter agnus paschalis edendus a populo occidebatur ; et etiam manna ad esum populi a Deo providebatur : aqua etiam sanguini admixta in passione Christi populum significat Christi sanguine communicantem. Non autem ita est in aliis sacrificiis ; et ideo quamvis sint figurae Christi passi, non tamen sunt propriae figurae huius sacramenti. Fit autem in canone Missae mentio de oblatione Abrahae et Abel magis propter devotionem offerentium quam propter figuram rei oblatae.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod quantum ad id quod est signum tantum in hoc sacramento, expressior figura huius sacramenti fuit oblatio Melchisedech quam figurae legis Moysi ; sed quantum ad id quod est res et sacramentum ; expressior fuit figura legis Mosaicae, qua expressius Christus passus significabatur. Et quia ritus sacramenti consistit in signis exterioribus ; ideo sacerdotium Christi quantum ad ritum magis convenit cum sacerdotio Melchisedech quam cum sacerdotio levitico ; et etiam quantum ad alias conditiones Melchisedech, quas apostolus plenius prosequitur.

ad arg. Et per hoc patet solutio ad obiecta.

ARTICULUS III

Utrum aliqua fuerit necessitas instituendi hoc sacramentum

QUAESTIUNCULA I

1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod nulla fuit necessitas instituendi hoc sacramentum. Veniente enim veritate debet cessare figura. Sed hoc sacramentum agitur in figuram dominicae passionis, quae iam realiter venit. Ergo non debuit hoc sacramentum institui.

2. Praeterea, eadem in actione aliquid instituitur et a contraria dispositione removetur. Sed ad eamdem actionem non debet institui nisi unum sacramentum, sicut unum instrumentum est unius actionis. Cum ergo per Baptismum mundemur a malo, videtur quod non oportuit institui aliquod sacramentum per quod in bono confirmemur, scilicet Eucharistiam, ut in littera dicitur.

3. Praeterea, ex eisdem ex quibus sumus, et nutrimur, ut in II de Generat. dicitur. Sed per Baptismum, qui est spiritualis regeneratio, acquirimus esse spirituale, ut Dionysius dicit. Ergo per gratiam reficimur baptismalem ; et ita non oportet hoc sacramentum institui ad spiritualiter reficiendum, ut in littera dicitur.

Sed contra, ad perfectionem corporis exigitur quod membra capiti coniungantur. Sed per hoc sacramentum membra Ecclesiae suo capiti coniunguntur ; unde Ioan. 6, 57, dicitur : Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo. Ergo necessaria fuit huius sacramenti institutio.

2. Praeterea, caritas non est minus necessaria quam fides. Sed habemus unum sacramentum fidei, scilicet Baptismum. Cum ergo caritatis sacramentum sit Eucharistia, unde et communio dicitur ; videtur quod eius institutio fuerit necessaria.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod ante adventum Christi debuerit institui. Christus enim est caput hominum iustorum qui fuerunt a principio mundi, ut in III Lib., dist. 13, qu. 2, art. 2, quaest. 2 ad 4, dictum est. Si ergo per hoc sacramentum membra capitis mystico suo capiti coniungantur, videtur quod debuerit a principio mundi institui.

2. Praeterea, populus Israel fuit populus Deo dilectissimus ; unde dicitur Exod. 4, 22 : Filius meus primogenitus Israel. Sed hoc sacramentum est sacramentum caritatis, ut dictum est. Ergo debuit institui adhuc priore populo habente statum.

3. Praeterea, hoc sacramentum dicitur viaticum, quia tendentes ad patriam in via confortat, et quotidianos etiam lapsus reparat. Sed patres qui erant ante adventum Christi, ad patriam tendebant, hospites et peregrinos se vocantes super terram, ut dicitur Hebr. 11, et etiam quotidianis peccatis impediebantur. Ergo ante adventum Christi debuit hoc sacramentum institui.

Sed contra, hoc sacramentum continet verbum incarnatum realiter. Ergo institui non potuit ante incarnationem verbi.

2. Praeterea, hoc sacramentum continet gratiae plenitudinem ; unde et Eucharistia dicitur. Sed tempus plenitudinis incepit ab incarnatione Christi. Ergo ante incarnationem hoc sacramentum institui non potuit.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod post passionem institui debuit. Quia hoc sacramentum est in memoriam dominicae passionis, ut patet I Cor., 11. Sed memoria praeteritorum est. Ergo et praeterita passione Christi institui debuit.

2. Praeterea, Eucharistia non nisi baptizatis debet dari. Sed Baptismus fuit institutus post Christi passionem, quando dominus discipulis formam baptizandi dedit, Matth. ult. Ergo et post passionem institui debuit Eucharistia.

3. Praeterea, in his quae sibi invicem continue succedunt, ultimum primi debet coniungi primo secundi. Sed dominus voluit in coena ostendere terminationem veteris legis, et continuationem novae legis ad ipsam, ut ex littera habetur. Ergo debuit post coenam paschalem statim instituere primum sacramentum novae legis, et alia per ordinem ; et sic post passionem Eucharistiam, quae est ultimum.

Sed contra, videtur quod debuerit institui a principio praedicationis Christi. Quia quae primo capiuntur, arctius memoriae imprimuntur, ut patet de his quae homo a pueritia capit. Sed dominus voluit ut hoc sacramentum arctissime memoriae commendaretur. Ergo debuit a principio hoc instituere.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod in quolibet genere actionum in quo inveniuntur plures actiones ordinatae diversis agentibus ordinatis distributae, oportet quod principalis illarum actionum attribuatur principali agenti, cuius virtute secundarii agentes operantur secundarias actiones ; sicut patet in artibus quae sub invicem continentur, ut militaris, equestris, et frenorum factrix.

Et quia invenimus diversas actiones sacramentales diversis sacramentis distributas, quae in virtute verbi incarnati agunt, oportet ad perfectam actionem huius generis esse aliquam sacramentalem actionem quae ipsimet principali agenti attribuatur, quod est verbum incarnatum ; et ideo oportuit esse sacramentum Eucharistiae, quod ipsum verbum incarnatum contineret, ceteris sacramentis tamen in virtute ipsius agentibus ; et ideo convenienter in figura cibi hoc sacramentum institutum est : quia inter alios sensus solus tactus est cui suum sensibile realiter coniungitur, similitudinibus tantum sensibilium ad alios sensus per medium pervenientibus : gustus autem tactus quidam est : et inter alia quae ad tactum pertinent, solus cibus est qui agit per coniunctionem sui ad cibatum, quia nutriens et nutritum fit unum ; alia vero tangibilia agunt efficiendo aliquas impressiones in eo quod tangitur, sicut patet de calido et frigido, et huiusmodi.

Et ideo cum omne sacramentum in figura alicuius rei sensibilis proponi debeat, convenienter sacramentum in quo ipsum verbum incarnatum nobis coniungendum continetur, proponitur nobis in figura cibi, non quidem convertendi in nos per suam coniunctionem ad nos, sed potius sua coniunctione nos in ipsum convertens, secundum quod Augustinus ex persona verbi incarnati dicit : non tu me mutabis in te, sicut cibum carnis tuae ; sed tu mutaberis in me.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod secundum Dionysium nostra hierarchia est media inter caelestem et eam quae in veteri lege erat. Tempore enim legis erat veritas promissa tantum ; sed in statu novae legis est veritas inchoata per Iesum Christum ; in patria autem erit veritas consummata. Et ideo in veteri lege figurae sine rebus proponebantur ; in nova autem proponuntur figurae cum rebus ; in patria autem res sine figuris. Et ideo orat Ecclesia ut quod nunc spe gerimus in via, rerum veritate capiamus in patria.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod obiectio illa procedit de perfectione illa qua aliquid ad formam receptam perficitur, qualis perfectio fit per Baptismum ; non autem de illa quae est per coniunctionem ad principium perfectionis, quae fit per Eucharistiam, ut supra dictum est.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod de nutrimento corporali verum est nos eisdem nutriri ex quibus sumus, quia oportet cibum carnis nostrae in nos transmutari, et ideo oportet quod nobiscum in materia conveniat ; secus autem de cibo spirituali, qui nos in seipsum transmutat.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod sicut dictum est, in hoc sacramento ipse Christus, qui est sanctificationis principale agens, realiter nobis proponitur. In veteri autem lege non exhibebatur, sed promittebatur, incarnatione nondum facta ; et ideo in veteri lege huius sacramenti institutio esse non potuit. Unde sacramenta veteris legis habebant se ad modum sensibilium quae per medium cognoscuntur, quae quidem realiter sentienti non coniunguntur, sed suas similitudines ad sensus a longinquo transmittunt. Sacramenta vero alia novae legis, in quibus virtus Christi operatur, cum ipsum realiter non contineant, assimilantur sensibilibus iam dictis, quae quidem non incorporantur sentienti, sed secundum aliquam qualitatem immutant. Hoc autem sacramentum, ut dictum est, quasi maioris perfectionis, similatur illi sensibili quod incorporatur sentienti, scilicet cibo ; unde magis distat a modo sacramentorum veteris legis quam sacramenta novae legis.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod Christus ab initio mundi erat caput sanctorum, non quasi habens actu conformitatem in natura cum membris Ecclesiae, incarnatione nondum facta, sed solum secundum fidem incarnationem expectantium ; et ideo coniunctio corporis mystici ad suum caput pro tempore illo non poterat fieri per aliquod sacramentum realiter continens ipsum caput membris conforme, sed poterat per aliqua sacramenta figurari.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod populus Israel erat dilectissimus pro tempore illo comparatione aliorum populorum, qui idolis serviebant, non autem comparatione populi novi testamenti, de quo dicitur I Petr. 2, 9 : vos estis gens sancta, populus acquisitionis. Vel dicendum, secundum apostolum Rom. 9 : Non qui sunt secundum carnem, sed qui ex promissione, hi computantur in semine. Unde populus novi testamenti non excluditur ab illo privilegio amoris ratione cuius Israel primogenitus Dei dicebatur.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis antiqui patres in via essent, tendentes ad patriam, non tamen erant in statu perveniendi ante Christi incarnationem ; et ideo non competebat pro tempore illo viaticum esse, quo statim ad patriam perducimur.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod propter quatuor rationes hoc sacramentum in coena institui debuit, et non ante. Prima apparet ex ipsa necessitate sacramenti assignata : quia ad perfectionem nostram exigebatur ut caput nostrum etiam nobis realiter coniungeretur ; et ideo quamdiu sub propria specie cum hominibus conversatus est, non oportebat hoc sacramentum institui, sed quando eius corporali praesentia destituenda erat Ecclesia ; et haec ratio tangitur in littera ab Eusebio : quia, inquit, corpus assumptum ablaturus erat et cetera. Secunda sumitur ex eius figura. Christus enim quamdiu in mundo conversatus est, figuras legis observare voluit, factus sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret. Et quia veniente veritate cessat figura, ideo non debuit hoc sacramentum institui nisi Christo ascendente per mortem, quando figurae veteris legis terminandae erant. Tertia ratio sumitur ab ipsa repraesentatione huius sacramenti. Est enim repraesentativum dominicae passionis ; et ideo congrue iam passione imminente instituitur. Quarta ratio sumitur ex ritu quo frequentandum est hoc sacramentum, ut ultimo traditum magis memoriae teneretur.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod imminente passione corda discipulorum magis erant affecta ad passionem, quam passione iam peracta, quando iam erant immemores pressurae passionis propter gaudium resurrectionis ; et ideo memoriale passionis magis erat eis proponendum ante quam post. Nec tunc erat memoriale, sed instituebatur ut in memoriam in posterum celebrandum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Baptismus etiam ante passionem institutus est quantum ad aliquid, ut supra dictum est ; et praeterea non oportet quod sit idem ordo institutionis sacramentorum et perceptionis : quia ad finem qui nobis praestituitur, ultimo pervenimus. Sed Eucharistia est quodammodo finis Baptismi : quia per Baptismum aliquis consecratur ad Eucharistiae perceptionem, sicut per ordinem ad eius consecrationem. Et ideo ratio non procedit.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis hoc sacramentum sit quasi ultimum in perceptione, est tamen primum in intentione. Institutio autem ordini intentionis respondet ; et ideo terminatis sacramentis legalibus hoc primo instituendum fuit.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod ratio illa procedit de illis quae a principio quis capere potest. Apostoli autem a principio non tanti capaces erant mysterii ; et ideo in fine hoc eis proponendum fuit. Et praeterea ratio illa procedit de illis quae memoriae imprimuntur propter seipsa ; in illis autem quae memoriae imprimit affectio ad dicentem, secus est : quia tunc firmius imprimuntur quando affectionis motus ad dicentem maior sentitur. Quanto autem aliquis ad amicum diutius conversatur, fit maior dilectio ; et quando ab amicis separatur, sentitur motus dilectionis ferventior propter dolorem separationis ; et ideo verba amicorum a nobis recedentium finaliter dicta magis memoriae imprimuntur.

ARTICULUS IV

Utrum hoc sacramentum a non ieiunis licite sumi possit

QUAESTIUNCULA I

1. Ad quartum sic proceditur. Videtur quod hoc sacramentum a non ieiunis licite sumi possit. Hoc enim sacramentum a domino in coena institutum est. Sed Ecclesia observat ea quae dominus servavit in sacramentorum traditione, sicut formam et materiam. Ergo et ritum deberet servare, ut iam pransis hoc sacramentum traderetur.

2. Praeterea, I Cor. 11, 33, dicitur : dum convenitis ad manducandum, invicem expectate. Si quis autem esurit, domi manducet. Loquitur autem de manducatione corporis Christi. Ergo postquam aliquis domi manducaverit, potest in Ecclesia corpus Christi manducare licite.

3. Praeterea, de consecratione, dist. I dicitur : sacramenta altaris non nisi a ieiunis hominibus celebrantur, excepto uno die anniversario, quo coena domini celebratur. Ergo ad minus illo die potest aliquis post alios cibos corpus Christi sumere.

Sed contra est quod dicitur de Consecr., dist. II : placuit spiritui sancto in honorem tanti sacramenti prius in os Christiani dominicum corpus intrare.

2. Praeterea, hoc sacramentum cum magna reverentia sumendum est. Sed post cibum non est aliquis ita sobrius et modestus sicut ante. Ergo non debet post cibum sumi.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod non quaelibet cibi sumptio perceptionem huius sacramenti impediat. Quia sumptio cibi et potus in parva quantitate in nullo sobrietatem diminuit, immo magis auget naturam confortando. Sed ideo oportet a ieiunis sumi, ut cum reverentia sumatur et sobrietate. Ergo non quaelibet sumptio cibi impedit perceptionem huius sacramenti.

2. Praeterea, ad perceptionem huius sacramenti exigitur quod homo sit ieiunus. Sed quaedam sunt quae non frangunt ieiunium, sicut aqua, et medicinae quaedam. Ergo videtur quod post earum sumptionem homo possit hoc sacramentum percipere.

3. Praeterea, corpus Christi sicut in os intrat, ita in ventrem traiicitur. Sed si aliquae cibi reliquiae in ore remaneant, et postmodum de mane in ventrem traiiciantur, non impeditur quis a sumptione corporis Christi : quia hoc posset sacerdoti accidere etiam dum est in ipsa celebratione sacramenti, quando non deberet a sumptione corporis Christi desistere. Ergo nec cibus in os missus debet perceptionem huius sacramenti impedire, in parva quantitate sumptus.

Sed contra est quod ex hoc ipso sacramento reverentia exhibetur quod prius in os corpus domini sumitur a Christianis. Sed quicumque cibus praeponeretur, et in quacumque quantitate, non esset corpus domini prius acceptum. Ergo quaelibet sumptio cibi impedit a perceptione huius sacramenti.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod homo non statim debet comedere post corporis Christi sumptionem, per hoc quod dicitur de Consecr., dist. II : si mane dominica portio editur, usque ad sextam ministri ieiunent qui eum consumpserunt, et si in tertia vel quarta hora acceperint, ieiunent usque ad vesperam.

2. Praeterea, non minor reverentia exhibenda est sacramento iam sumpto quam sumendo. Sed ante perceptionem non est aliquis cibus sumendus. Ergo nec post, quousque in ventre remaneat.

Sed contra est contraria consuetudo totius Ecclesiae.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod hoc sacramentum a ieiunis tantum percipi debet, nisi propter necessitatem imminentis mortis, ne contingat sine viatico ex hac vita transire : quod oportet in reverentiam tanti sacramenti, praecipue propter tria institutum esse. Primo propter ipsam sanctitatem sacramenti ; ut os Christiani, quo sumendum est, non sit alio cibo prius imbutum, sed quasi novum et purum ad perceptionem eius reservetur. Secundo propter devotionem quae exigitur ex parte recipientis, et attentionem quae ex cibis acceptis impediri posset, fumis a stomacho ad caput ascendentibus. Tertio propter periculum vomitus, vel alicuius huiusmodi.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod forma et materia sunt servata a domino instituente hoc sacramentum quasi essentialia sacramento ; et ideo oportuit quod Ecclesia haec retineret. Sed ordinem sumendi servavit dominus quasi convenientem institutioni sacramenti ; unde non oportet quod Ecclesia servet : quia non oportet quod illud quod convenit principio vel generationi alicuius rei competat ei quando iam est in esse perfecto ; et similiter quod competit sacramento quantum ad sui institutionem, non oportet quod competat ei quantum ad suum usum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod apostolus non intendit quod fideles post cibos sumptos domi in Ecclesia corpus Christi sumant ; sed illos redarguit quia hunc cibum volebant aliis cibis commiscere, quos in Ecclesia sumebant.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod forte Ecclesia aliquo tempore sustinuit in die coenae sumi corpus Christi post alios cibos in repraesentationem dominicae coenae ; sed nunc abrogatum est decretum illud per communem consuetudinem : vel loquitur quantum ad astantes qui non sumunt.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod, sicut dictum est, in reverentiam sanctitatis huius sacramenti institutum est quod os Christiani suscipientis corpus Christi quasi novum ad ipsum sumendum accedat. Quantalibet autem cibi assumptio hanc auferret novitatem ; et ideo quaelibet cibi sumptio impedimentum praebet Eucharistiae sumptioni.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod legis praecepta se habent ad ea quae agenda sunt sicut universalia ad singularia, ut dicitur in V Ethic. Quia enim legislator non potest ad omnes eventus attendere, oportet quod ad ea quae in pluribus accidunt attendens, universalem legem constituat, ut lex universalis sit. Et quia ut frequenter per cibum turbatur hominis discretio et sobrietas, quae praecipue in hoc sacramento exigitur, ideo universaliter prohibitum est post cibum corpus Christi sumi, quamvis aliqua cibi sumptio non impediat rationem ; praecipue cum nihil periculi accidat, si post cibum sumptum abstineatur a perceptione huius sacramenti, quia in articulo necessitatis licet sumere post alios cibos.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod duplex est ieiunium ; scilicet naturae et Ecclesiae. Ieiunium naturae est quo quis ieiunus dicitur ante cibum sumptum illa die, etiam si pluries postea comesturus sit : et quia hoc ieiunium dicitur ex privatione cibi praeassumpti, ideo quaelibet cibi sumptio hoc ieiunium tollit. Ieiunium autem Ecclesiae est quo dicitur ieiunans secundum modum ab Ecclesia institutum ad carnis afflictionem ; et hoc ieiunium manet etiam post unicam comestionem, nec solvitur nisi per secundam sumptionem illorum quae in cibum et refectionem de se consueverunt assumi ; et ideo ea quae propter alios cibos accipi consueverunt, vel digerendos, sicut electuaria, vel deducendos per membra, sicut potus vini aut aquae, huiusmodi ieiunium non solvunt quamvis etiam aliquo modo nutriant. Ad debitam ergo sumptionem dominici corporis non exigitur ieiunium Ecclesiae, quia etiam praeter dies ieiunii hoc sacramentum celebratur ; sed requiritur ieiunium naturae propter reverentiam sacramenti ; et ideo secundum communem sententiam electuaria et vinum praeassumpta impediunt a perceptione Eucharistiae. Sed de aqua, diversa est opinio. Quidam enim dicunt, quod quia nullo modo nutrit, non solvit neque ieiunium naturae neque ieiunium Ecclesiae. Sed quamvis aqua in se non nutriat, tamen commixta nutrit. In stomacho autem oportet quod aliis humoribus admisceatur ; et ideo in nutrimentum cedere potest ; et propter hoc alii probabilius et securius dicunt quod etiam post aquae potum corpus Christi non sumendum est.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod ieiunium naturae dicitur per privationem actus comestionis, secundum quod comestio etiam potionem includit. Comestio autem principalis dicitur a sumptione exterioris cibi, quamvis terminetur ad traiectionem cibi in ventrem, et ulterius ad nutritionem ; et ideo quae interius geruntur sine exterioris cibi sumptione, non videntur solvere ieiunium naturae, nec impedire Eucharistiae perceptionem, sicut deglutitio salivae ; et similiter videtur de his quae intra dentes remanent, et etiam de eructationibus : tamen propter reverentiam, nisi necessitas incumbat, potest sine periculo abstineri.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod secundum consuetudinem Ecclesiae propter reverentiam tanti sacramenti, post eius sumptionem homo debet in gratiarum actione persistere ; unde etiam in Missa oratio gratiarum actionis post communionem dicitur, et sacerdotes post celebrationem suas speciales orationes habent ad gratiarum actionem ; et ideo oportet esse aliquod intervallum inter sumptionem Eucharistiae et aliorum ciborum. Sed quia non requiritur magnum intervallum, et quod parum deest, nihil deesse videtur, ut dicitur in 2 Phys., ideo possemus sub hoc sensu concedere quod statim potest aliquis cibos alios sumere post Eucharistiae sumptionem.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod illud decretum loquitur secundum consuetudinem primitivae Ecclesiae, quando propter paucitatem ministrorum rarius Missarum solemnia celebrabantur, et cum maiori praeparatione. Unde Dionysius narrat de Carpo in suis epistolis quod nunquam Missam celebrabat nisi aliqua divina revelatione prius percepta ; et ideo nunc per contrariam consuetudinem abrogatum est.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod sacramentum post sui sumptionem, effectum proprium causat ; et ideo oportet actualiter in ipsa sumptione cor hominis in devotione persistere : sed post perceptionem sufficit quod habitu devotio teneatur, quia non potest semper in actu esse ; et ideo ea quae possunt actum impedire, prohibentur magis ante sumptionem sacramenti quam post.

QUAESTIO II

PROOEMIUM

Deinde quaeritur de forma huius sacramenti ; et circa hoc quaeruntur quatuor :

1. De forma qua corpus Christi consecratur ;

2. De forma qua consecratur ipsius sanguis ;

3. De virtute utriusque ;

4. De comparatione unius ad aliam.

ARTICULUS 1

Utrum haec sit forma sacramenti, scilicet hoc est corpus meum

QUAESTIUNCULA I

1. Ad primum sic proceditur. Videtur quod haec non sit forma consecrationis panis : hoc est corpus meum. Sacramenta enim habent efficaciam ex institutione divina. Sed dominus instituens hoc sacramentum non consecravit his verbis, sed post consecrationem et fractionem haec verba protulit ; unde dicitur Matth. 26, 26 : Coenantibus illis accepit Iesus panem, et benedixit, et fregit, deditque discipulis suis, et ait : accipite et comedite ; hoc est corpus meum. Ergo in praedictis verbis non consistit forma consecrationis panis.

2. Praeterea, forma Baptismi consistit in verbis quae dicuntur in ipso usu Baptismi. Sed haec verba non dicuntur in usu Eucharistiae, sed magis in sanctificatione materiae. Ergo in his verbis non consistit forma huius sacramenti.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod non tantum in his verbis consistat forma : hoc est corpus meum. Sicut enim dicit Eusebius Emissenus, invisibilis sacerdos visibiles creaturas in suum corpus convertit dicens : accipite et comedite et cetera. Ergo haec etiam est forma : accipite et comedite.

2. Praeterea, illud quod non est de substantia formae, non debet interponi inter substantialia formae, in hoc sacramento, sicut nec in aliis. Sed inter haec verba, in libris Romanis interposita invenitur haec coniunctio enim. Ergo hoc etiam est de forma, et non tantum verba praedicta.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod forma haec non sit conveniens. In forma enim sacramenti debet exprimi hoc quod in sacramento geritur per actum convenientem materiae, sicut in forma Baptismi dicitur : ego te baptizo ; et in forma confirmationis : confirmo te chrismate salutis. Sed non ponitur in verbis praemissis aliquid pertinens ad transubstantiationem, quae fit in hoc sacramento, panis scilicet in corpus Christi. Ergo non est conveniens forma.

2. Praeterea, dispensatur hoc sacramentum per ministros Ecclesiae, sicut et alia sacramenta. Sed in formis aliorum sacramentorum ponitur aliquid pertinens ad ministrum. Ergo cum in hac forma non ponatur actus ministri, videtur quod sit incompetens.

QUAESTIUNCULA IV

1. Ulterius. Videtur quod singulae partes inconvenienter ponantur. Hoc enim pronomen hoc demonstrativum est. Aut ergo importat demonstrationem ut conceptam, aut ut exercitam. Si ut conceptam, sic sumitur ut res quaedam, et non ut habens ordinem ad rem aliam, ut si diceretur : hoc pronomen hoc. Sed sanctificatio sacramenti non fit nisi per hoc quod verba formae ordinantur ad materiam ex intentione proferentis. Ergo secundum hoc non posset verbis praedictis fieri consecratio aliqua corporis Christi. Si autem importat demonstrationem ut exercitam ; aut facit demonstrationem ad intellectum, aut ad sensum. Si ad intellectum, ut sit sensus : hoc, idest significatum per hoc, est corpus meum, tunc iterum significatio verborum non refertur ad hanc materiam panis. Sed sacramenta significando efficiunt ; et de formis sacramentorum Augustinus dicit : accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Ergo adhuc per verba praedicta non fit transubstantiatio. Si autem facit demonstrationem ad sensum, ergo demonstrabit substantiam contentam sub illis speciebus sensibilibus. Sed illa substantia est panis, de quo non potest dici quod sit corpus Christi. Ergo non erit vera haec locutio : hoc est corpus meum.

2. Praeterea, quod transit in aliquid, non est illud : quia omnis motus et factio est ex incontingenti, ut dicit philosophus in I Phys. Sed verum est dicere quod haec substantia demonstrata fit corpus Christi vel transit in corpus Christi. Ergo non vere dicitur : hoc est corpus meum.

3. Praeterea, signatum debet respondere signo. Sed panis est corpus homogeneum. Ergo significatio eius est respectu alicuius partis homogeneae corporis Christi. Non nisi carnis : quia de ipsa dicit dominus, Ioan. 6, 55 : Caro mea vere est cibus. Ergo potius dici debuit : haec est caro mea, quam hoc est corpus meum.

4. Praeterea, sicut dictum est, oportet quod hoc pronomen hoc faciat demonstrationem exercitam, ad hoc quod fiat consecratio corporis Christi ex hac materia. Sed non potest hoc esse, nisi quando demonstratio profertur ex persona loquentis : quia si proferretur a recitante verba alterius, non faceret demonstrationem ad istam materiam, sed quasi materialiter sumerentur. Ergo oportet quod verba praedicta proferantur quasi ex persona sacerdotis ea enuntiantis. Sed panis non convertitur in corpus Christi. Ergo deberet dicere : hoc est corpus Christi ; et non : hoc est corpus meum : quia hoc posset esse erroris materia.

QUAESTIUNCULA V

1. Ulterius. Videtur quod verba quae circa formam dicuntur, non convenienter ponantur. Sicut enim Dionysius dicit in principio de Divin. Nom., non est audendum dicere aliquid de divinis praeter ea quae nobis ex sacris eloquiis sunt expressa. Sed in Evangeliis non legitur quod dominus instituens hoc sacramentum in coena, oculos ad caelum levaverit. Ergo inconvenienter praemittitur : sublevatis oculis in caelum.

2. Praeterea, in Baptismo non licet fieri mutationem verborum etiam per verba eiusdem significationis, ut si loco patris, genitoris poneretur. Sed in nullo Evangelio sunt haec verba : accipite et manducate ; sed accipite et comedite. Ergo inconvenienter dicitur : manducate.

3. Praeterea, in nullo Evangelio ponitur omnes. Ergo videtur quod praesumptuosum fuit addere.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod per formam cuiuslibet sacramenti oportet quod exprimatur hoc in quo substantia sacramenti consistit ; sicut in forma Baptismi ablutio exprimitur, qua Baptismi perficitur sacramentum. Tota autem perfectio huius sacramenti in ipsa materiae consecratione consistit, quae est per transubstantiationem panis in corpus Christi : et hanc transubstantiationem exprimunt verba haec : hoc est corpus meum ; et ideo haec verba sunt forma huius sacramenti.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod circa hoc est quadruplex opinio. Quidam enim dixerunt, quod Christus, qui habebat potestatem excellentiae in sacramentis, absque omni forma virtute divina confecit, et postea verba protulit, sub quibus alii deinceps consecrarent ; et hanc opinionem tangit Innocentius, dicens : sane dici potest, quod Christus virtute divina confecit, et postea formam expressit sub qua posteri benedicerent. Sed hoc non videtur conveniens : quia in textu Evangelii dicitur : benedixit, quod aliquibus verbis factum est. Innocentius autem loquitur opinionem narrando, vel tangendo ordinem quo virtus consecrationis a Christo, in quo primo erat, ad verba derivata est. Et ideo alii dicunt, quod confecit quidem sub aliqua forma verborum, non autem sub his, sed sub aliis verbis ignotis. Sed hoc etiam videtur inconveniens : quia sacerdos his verbis conficiens ea profert ut tunc a Christo prolata ; unde si tunc eis non fiebat confectio, nec modo fieret. Et ideo alii dicunt, quod confecit sub eisdem verbis, sed ea bis protulit : primo tacite, cum benedixit ; secundo aperte, cum distribuit, ut formam consecrandi aliis traderet. Sed hoc etiam videtur inconveniens : quia non proferuntur a sacerdote consecrante in persona Christi, ut in occulto prolata : non enim benedixit dicens : hoc est corpus meum, sed dedit dicens : accipite et cetera. Et ideo alii dicunt, et melius, quod Christus ea semel tantum protulit, et eis semel prolatis consecravit, et formam consecrandi dedit. Hoc enim participium dicens non importat concomitantiam solum ad hoc verbum dedit, sed ad hoc cum aliis praedictis, ut sit sensus : dum benedixit et fregit, et dedit discipulis, haec verba protulit : accipite et cetera. Vel, secundum quosdam, Evangelista non observat ordinem verborum quo a domino fuerunt prolata ; ordo enim fuit talis : accepit panem, et benedixit, dicens : accipite et cetera. Sed primum melius est.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod perfectio aliorum sacramentorum consistit in usu materiae, istius autem in materiae consecratione ; et ideo forma etiam in aliis sacramentis est in verbis quae dicuntur in usu sacramenti ; in hoc autem forma sacramenti est in verbis quae dicuntur in consecratione materiae consecratae.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod in hoc sacramento, sicut in aliis, duo sunt ; scilicet consecratio materiae, et usus materiae consecratae ; et haec duo per verba domini exprimuntur. In hoc enim quod dicitur. Accipite et manducate ex hoc omnes, praecipitur usus sacramenti ; in hoc autem quod dicitur, hoc est corpus meum, traditur materiae consecratio. Et quia consecratio materiae est ad usum fidelium, ideo usus praemittitur in institutione sacramenti, quamvis sequatur in executione : quia finis est prior in intentione et cognitione, et ultimus in operatione. Sed quia, ut dictum est, usus materiae in hoc sacramento non est de essentia sacramenti, sicut in aliis ; ideo illa verba quae ad usum pertinent, non sunt de forma, sed tantum illa quae ad consecrationem materiae pertinent, scilicet, hoc est corpus meum.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod quamvis sacramenti usus non sit de essentia sacramenti, est tamen ad completum esse ipsius, inquantum pertingit ad hoc quod institutum est ; et ideo quandoque dicuntur esse de forma non solum illa quae pertinent ad consecrationem, sed etiam illa quae pertinent ad usum ; et sic loquitur Ambrosius et Eusebius et Magister in littera.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod haec coniunctio enim importat ordinem consecrationis ad usum materiae consecratae ; et ideo sicut verba quae pertinent ad usum, non sunt de forma, ita nec praedicta coniunctio. Apponi autem debet secundum usum Romanae Ecclesiae, quae a beato Petro initium sumpsit. Nec est simile de hoc sacramento et de aliis. Verba enim formae huius sacramenti proferuntur a ministro in persona Christi quasi recitative ; et ideo oportet apponere continuationem ad recitationem praemissam, quam facit coniunctio enim. Aliorum autem sacramentorum formae ex persona ministri proferuntur ; et ideo non oportet interponere aliquid quod non sit de forma ratione continuationis, cum absolute proferantur.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod minister in sacramentis dupliciter operatur. Uno modo ut verba pronuntians ; alio modo actum aliquem exteriorem exercens, ut in Baptismo patet ; et utrumque istorum est sacramentalis causa eius quod divina virtute, quae in sacramentis latet, perficitur. Causa autem sacramentalis significando efficit ; unde in illis sacramentis in quibus utroque modo minister operatur, oportet quod verba prolata significent actum exercitum, et actus exterior significet interiorem effectum, ut in Baptismo patet : quia ablutio exterior, quam verba formae exprimunt, significat interiorem ablutionem, quam divina virtus perficit in sacramento latens. Ubi ergo minister non operatur nisi verba pronuntians, oportet quod verborum significatio immediate ad hoc quod efficitur, referatur ; in hoc autem sacramento, cuius perfectio in ipsa materiae consecratione consistit, non habet minister actum nisi pronuntiatione verborum, sicut nec in aliqua alia materiae sanctificatione. Unde oportet quod verba formae significent hoc quod virtus divina in secreto facit ; hoc autem est esse corpus Christi sub speciebus illis ; et ideo haec est conveniens forma in sacramento : hoc est corpus meum, quae hoc quod dictum est, significat.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod in hoc sacramento non geritur aliquid a ministro quod sit de essentia sacramenti, sicut erat in Baptismo ; unde oportet quod verba significent illud tantum quod divina virtute geritur. Omne autem faciens causat ipsam factionem in hoc quod factum est ; nec oportet esse assimilationem factionis ad facientem, sed facti ad facientem, quia ad hoc est intentio facientis. Sicut autem in operibus artis et naturae requiritur inter faciens et factum similitudo secundum formam naturalem et artificialem ; ita in causis sacramentalibus requiritur assimilatio vel repraesentatio per modum significationis ; unde verba prolata in hoc sacramento non deberent signare ipsam factionem vel transubstantiationem ut in fieri, sed ut in factum esse ; unde haec non esset conveniens forma huius sacramenti : hoc fit corpus meum : quia per hoc non significatur aliquid esse vel non esse ; et similiter nec haec : hoc mutetur, vel transubstantietur in corpus meum : quia non significatur esse vel non esse hoc, quod est principaliter intentum in hoc sacramento. Vel dicendum, quod alia verba signant agere et pati, et ita motum aliquem, et quia in transubstantiatione non est motus aliquis, cum non sit subiectum commune, nec mutatio, quia terminus transubstantiationis est praeexistens actu ; ideo per nullum verbum congrue potuit tradi forma sacramenti huius, nisi per verbum substantivum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod minister non habet actum exteriorem in consecratione, in qua consistit essentia huius sacramenti ; quamvis habeat actum exteriorem in dispensatione, quae consequitur ad sacramentum ; et ideo actus ministri in forma quae est de essentia sacramenti, poni non debuit.

QUAESTIUNCULA IV

Ad quartam quaestionem dicendum, quod, sicut dictum est, verba formae transubstantiationem in suo termino signare debent, non secundum quod consideratur ut in fieri. Esse autem est terminus transubstantiationis, cuius extrema vel termini sunt duae substantiae ; et ideo in verbis formae signantur duo termini transubstantiationis, et ipsa transubstantiatio prout est in suo termino per verbum essendi. In termino autem transubstantiationis substantia quae erat terminus a quo, non manet quantum ad naturam speciei, sed solum quantum ad accidentia, quibus eius individuatio cognoscebatur ; sed substantia quae est terminus ad quem, in termino transubstantiationis continetur in sacramento integre, et quo ad naturam speciei, et quo ad accidentia propria ; et ideo ex parte termini a quo, non ponitur illud quod significaret naturam speciei, sed pronomen demonstrativum, quod signat individuationem per accidentia, prout cadunt sub sensu : ex parte autem termini ad quem, ponitur nomen designans naturam speciei, et pronomen non demonstrativum huius substantiae prout est sub sacramento, sed prout est Christi in propria specie visibilis, quia sic verba formae pronuntiavit. Unde patet quod congrue in his verbis quatuor forma consistit : hoc est corpus meum.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod circa hoc est multiplex opinio. Quidam enim dicunt, quod hoc pronomen hoc nullam demonstrationem facit, quia sumitur materialiter, cum verba illa recitative a sacerdote proferantur. Sed hoc non potest stare : quia secundum hoc verba illa nullum ordinem haberent ad materiam praesentem, et sic non fieret sacramentum. Augustinus enim dicit : accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Et praeterea eadem difficultas remanet de verbis istis secundum quod fuerunt ab ipso Christo prolata. Et ideo alii dicunt, quod facit demonstrationem ad intellectum, et est sensus : hoc est corpus meum ; idest, per hunc panem vel per has species significatur corpus meum : vel, significatum per hoc, est corpus meum. Sed illud iterum stare non potest : quia cum in sacramentis non efficiatur nisi quod significatur virtute dictorum verborum, non fieret corpus Christi in altari secundum veritatem, sed secundum significationem tantum, quod est haereticum ; vel verba praemissa non essent forma huius sacramenti. Nec potest dici quod intentio proferentis verba facit ut his verbis consecretur virtute divinitus collata : quia virtus data sacramentis consequitur significationem ; et intentio ministri non potest ad alium effectum sacramenta perducere, nisi qui eis significatur. Et ideo alii dicunt, quod ly hoc facit demonstrationem ad sensum, et demonstrat panem non simpliciter, sed secundum quod est transubstantiatus in corpus Christi. Sed contra hoc est, quia panis transubstantiatus iam non est panis. Sed dum profertur hoc pronomen hoc, nondum facta est transubstantiatio, quia iam alia verba non essent de essentia formae. Cum igitur non possit ad sensum demonstrari quod actu non subest sensui, non poterit praedicto modo demonstratio sumi ; nisi dicatur, sicut alii dicunt, quia totus sensus locutionis et omnium partium eius referendus est ad ultimum instans pronuntiationis verborum, quia pro illo instanti pro quo res est, habet locutio veritatem ; et est simile cum dicitur, nunc taceo, nunc bibo, si statim tacere vel bibere incipiat. Sed hoc iterum non potest stare : quia secundum hoc significatio horum verborum praesupponeret transubstantiationem iam factam : ergo virtute verborum non fieret. Et praeterea secundum hoc sensus huius locutionis erit : corpus meum est corpus meum : quod quidem virtute horum verborum non fit. Et ideo aliter dicendum, quod ea quae sunt in voce, proportionantur his quae sunt in anima. Conceptio autem animae duobus modis se habet. Uno modo ut repraesentatio rei tantum, sicut est in omnibus cognitionibus acceptis a rebus ; et tunc veritas conceptionis praesupponit entitatem rei sicut propriam mensuram, ut dicitur in X Metaph. ; et per modum huiusmodi conceptionum se habent locutiones, quae causa significationis tantum proferuntur. Alio modo conceptio animae non est repraesentativa rei, sed magis praesignativa, sicut exemplar factivum, sicut patet in scientia practica, quae est causa rei ; et veritas huius conceptionis non praesupponit entitatem rei, sed praecedit ipsam naturaliter quasi causa, etsi simul sint tempore : et ad hunc modum se habent verba praemissa, quia sunt significantia et factiva eius quod significatur. Unde veritas et significatio huius locutionis praecedit naturaliter entitatem rei quam signat, et non praesupponit ipsam, quamvis sit simul cum ipsa tempore, sicut causa propria cum proprio effectu. Sed quia significatio et veritas locutionis, quae est simul tempore cum transubstantiatione, consurgit ex consignificationibus partium successive prolatarum ; ideo oportet quod dictio ultimo prolata compleat significationem locutionis, sicut differentia specifica ; et simul cum significatione fiat entitas rei ; et per consequens significationes primarum partium praecedant transubstantiationem, quae quidem non successive fit, sed in instanti ultimo per significationem locutionis iam perfectam. Sic ergo hoc pronomen hoc neque demonstrat terminum ad quem transubstantiationis determinate, quia iam significatio locutionis praesupponeret entitatem rei significatae, et non esset causa eius ; neque iterum demonstrat terminum a quo determinate, quia eius significatio impediret veritatem significationis totius locutionis, cum terminus a quo non remaneat in ultimo instanti locutionis. Relinquitur ergo quod demonstret hoc quod est commune utrique termino indeterminate. Sicut autem in formalibus mutationibus commune utrique termino est subiectum vel materia ; distinguuntur autem termini per formas accidentales vel substantiales ; ita in transubstantiatione communia sunt accidentia sensibilia, quae remanent ; diversitas autem est subiecti. Unde sensus est : hoc contentum sub his speciebus est corpus meum. Et haec est causa quare cum pronomine non ponitur aliquod nomen, ne demonstratio ad aliquam speciem substantiae determinetur. Sicut enim in locutione quae significat tantum alterationem, per se subiectum est subiectum commune alterationis, ut cum dicitur, hoc fit album ; ita oportet quod in locutione quae facit transubstantiationem, subiectum sit hoc quod est commune in transubstantiatione.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod ratio illa procederet, si demonstratio pronominis ferretur ad contentum sub speciebus, secundum quod est determinatum ad speciem panis : quia corpus Christi non potest praedicari de pane, nisi cum verbo importante transitum. Sed sic non intelligitur demonstratio pronominis, sed sicut dictum est.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod dominus, Ioan. 6, loquebatur de hoc sacramento tantum secundum quod est ad actum refectionis ; et quia refectioni magis convenit caro quam corpus secundum similitudinem ad refectionem corporalem ; ideo ibi potius dixit carnem quam corpus. Sed in forma sacramenti debet exprimi et essentia sacramenti et significatio ipsius ; et ideo potius debet dici corpus quam caro : tum quia essentialiter in hoc sacramento continetur ex vi sacramenti non solum caro, sed totum corpus Christi : tum quia hoc sacramentum significat repraesentando Christi passionem, quae erat per totum corpus. Significat etiam, quasi rem ultimam, corpus mysticum, scilicet Ecclesiam, quae propter distinctionem officiorum habet similitudinem cum toto corpore ratione distinctionis membrorum. Panis autem non est figura rei contentae in sacramento secundum quod est corpus homogeneum, sed secundum quod ex diversis conficitur granis ; unde sua significatio magis aptatur ad totum corpus quam ad carnem.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod hoc sacramentum directe repraesentativum est dominicae passionis, qua Christus ut sacerdos et hostia Deo se obtulit in ara crucis. Hostia autem quam sacerdos offert, est una cum illa quam Christus obtulit secundum rem, quia Christum realiter continet ; minister autem offerens non est idem realiter ; unde oportet quod sit idem repraesentatione ; et ideo sacerdos consecrans prout gerit personam Christi, profert verba consecrationis recitative ex persona Christi, ne hostia alia videatur. Et quia per ea quae gerit respectu exterioris materiae, Christi personam repraesentat ; ideo verba illa simul et recitatione et significatione tenentur respectu praesentis materiae, quae est figura illius quam Christus praesentem habuit ; et propter hoc dicitur convenientius : hoc est corpus meum, quam : hoc est corpus Christi. Vel etiam propter hoc quod sacerdos non habet actum exteriorem, qui sit sacramentaliter causa consecrationis ; sed in solis verbis prolatis consistit virtus consecrationis ; et ideo ex persona illius proferuntur cuius virtute fit transubstantiatio.

QUAESTIUNCULA V

Ad quintam quaestionem dicendum, quod multa sunt a domino facta vel dicta quae Evangelistae non scripserunt, ut patet Ioan. 21, quae tamen Ecclesia postea ab apostolis accepta fideliter observavit.

ad 1. Et secundum hoc dicendum ad primum, sicut Innocentius dicit, quod quamvis nusquam in sacra Scriptura legatur quod dominus ad caelum oculos sublevaverit in coena ; tamen hoc Ecclesia ex traditione apostolorum recitat, et satis rationabiliter potest ex aliis locis Scripturae colligi. Legitur enim Ioan. 11, quod in suscitatione Lazari oculos ad patrem elevaverit ; et similiter Ioan. 17, orationem ad patrem fundens. Hoc autem in arduis faciebat, gratias agens, et exemplum nobis ad Deum recurrendi praebens, secundum illud Psal. 122, 1 : At te levavi oculos meos qui habitas in caelis. Et quia hoc sacramentum arduissimum est, ideo instituens hoc sacramentum probabiliter colligitur quod oculos ad patrem levaverit, gratias agens patri de reparatione humani generis, quae hoc sacramento figuratur, et nobis ostendens virtute divina hoc confici sacramentum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod, sicut dictum est, haec verba : accipite et manducate ex hoc omnes, non sunt de substantia formae ; et ideo non est tanta vis facienda, ut penitus eadem observentur. Et praeterea comedere et manducare, in nullo differentem habent significationem ; et quamvis circa ista verba non ponatur in Evangeliis verbum manducandi, ponitur tamen parum ante, Luc. 22, 15 : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum antequam patiar.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis non exprimatur in Evangelio haec determinatio omnes, tamen intelligitur : quia sacramentalis manducatio est omnium, quamvis non spiritualis ; ideo etiam exprimitur circa sumptionem sanguinis in Evangeliis praedicta dictio, quia sanguis in redemptionem effusus est ; redemptio autem omnium est quantum ad sufficientiam, quamvis non quantum ad efficaciam. Vel quia ultimo traditur sumptio sanguinis, quod circa eam dicitur, circa sumptionem corporis similiter intelligendum est.

ARTICULUS II

Utrum forma consecrationis sanguinis consistat in his tantum verbis, hic est calix sanguinis mei

QUAESTIUNCULA I

1. Ad secundum sic proceditur. Videtur quod forma consecrationis sanguinis consistat in his tantum verbis : hic est calix sanguinis mei ; et hoc quod additur : novi et aeterni testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum non sit de forma. Evangelistae enim convenire debent in his quae sunt de substantia formae huius sacramenti : quia verba formae huius sacramenti recitative dicuntur ex persona Christi. Sed non conveniunt in verbis illis appositis, quia in nullo Evangelistarum leguntur, nec ab apostolo, 1 Corinth. 11, haberi possunt. Ergo non sunt de forma huius sacramenti.

2. Praeterea, sicut panis transubstantiatur in corpus Christi per consecrationem, ita vinum in Christi sanguinem. Sed consecratio quae fit his verbis, hoc est corpus meum, sufficit ad transubstantiationem panis in corpus Christi. Ergo et haec verba : hic est calix sanguinis mei, sufficiunt ad transubstantiationem vini in sanguinem Christi ; ergo verba quae sequuntur non sunt de forma.

3. Praeterea, proprietates naturaliter consequuntur substantiam rei. Sed illud quod sequitur substantiam, non potest esse factivum transubstantiationis. Ergo cum illa verba quae sequuntur designent aliquas proprietates sanguinis in quem fit transubstantiatio, videtur quod non sint de forma.

Sed contra est quia Luc. 22, 20, interponuntur praedicta verba verbis formae ; ita enim dicitur : hic est calix novi testamenti in meo sanguine.

2. Praeterea hoc videtur ex ritu consecrationis : quia sacerdos non deponit calicem usque ad verba illa : haec quotiescumque feceritis, quae non sunt de forma, quamvis sint domini verba.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod haec verba inconvenienter ponuntur : hic est calix sanguinis mei. Unius enim modi est transubstantiatio panis in corpus Christi, et vini in sanguinem. Sed in transubstantiatione panis in corpus Christi ponitur corpus Christi in recto. Ergo in consecratione vini poni debet sanguis Christi in recto, ut dicatur, sicut Magister dicit in littera : hic est sanguis meus ; sicut etiam habetur Matth. 26.

2. Praeterea, in forma transubstantiante ex parte praedicati poni debet terminus in quem fit transubstantiatio, ut ex dictis patet. Sed transubstantiatio non fit in calicem alicuius. Ergo non debet praedicari in forma transubstantiante.

3. Praeterea, in forma sacramenti non debet poni aliquid quod non sit de substantia sacramenti. Sed calix non est de substantia sacramenti cum sit vas quoddam. Ergo non debet poni in forma sacramenti.

Sed contra est quod dicitur Luc. 22, 20 : hic calix novi testamenti in meo sanguine. Ad idem est etiam usus Ecclesiae.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod etiam verba quae sequuntur, inconvenienter ponantur. Testamentum enim videtur pertinere ad traditionem mandatorum ; unde et tabulae continentes decem praecepta, dicuntur tabulae testamenti. Sed traditio sacramentorum est alia a traditione mandatorum. Ergo in sacramentis non debet fieri mentio de testamento.

2. Praeterea, Ambrosius dicit, nostra sacramenta antiquiora esse sacramentis Iudaeorum. Sed sacramenta Iudaeorum non pertinent ad novum testamentum, sed ad vetus. Ergo nec in sacramento isto, de quo Ambrosius loquitur, debet apponi : novi testamenti.

3. Praeterea, novum et aeternum videntur ad invicem contrarietatem habere : quia aeternum est quod caret principio, novum autem est quod quantum ad sui principium est propinquum. Ergo est oppositio in adiecto.

4. Praeterea, illud quod potest esse iuvamentum erroris, non debet apponi in forma sacramenti. Sed, sicut dicit Innocentius III, quod dicitur : hoc mysterium, quibusdam est adiuvamentum erroris, qui dicunt corpus Christi verum in altari non contineri, sed per significationem tantum. Ergo inconvenienter ponitur in forma.

5. Praeterea, hoc sacramentum, ut prius dictum est, praecipue videtur esse sacramentum caritatis, sicut et Baptismus sacramentum fidei. Ergo inconvenienter dicitur : mysterium fidei ; sed magis dicendum esset : mysterium caritatis.

6. Praeterea, sicut sanguis Christi pro nobis est effusus, ita corpus Christi pro nobis est traditum, ut ex verbis etiam domini habetur, Luc. 22, 19 : Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Cum ergo hoc non apponatur in forma corporis consecrandi, nec in consecratione sanguinis de effusione fieri mentio deberet.

7. Praeterea, quod dicitur : pro vobis et pro multis effundetur, aut accipitur de effusione quantum ad sufficientiam, aut quantum ad efficaciam. Si quantum ad sufficientiam, sic pro omnibus effusus est, non solum pro multis ; si autem quantum ad efficaciam, quam habet solum in electis, non videtur distinguendum fuisse inter apostolos et alios.

8. Praeterea, Baptismus magis ordinatur contra amotionem mali quam Eucharistia, quae maxime ordinatur ad perfectionem in bono. Sed in forma Baptismi non fit mentio de remissione peccatorum. Ergo nec hic deberet dici : in remissionem peccatorum.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod circa hoc aliqui diversimode dixerunt. Quidam enim dicunt, quod hoc est tantum de forma : hic est calix sanguinis mei, ut forma utriusque consecrationis sit consimilis. Sed quia conditiones appositae ad subiectum vel praedicatum sunt de integritate locutionis alicuius ; ideo alii probabilius dicunt, quod totum quod sequitur, est de forma, cum totum hoc quod additur non sit locutio per se, sed sit determinatio praedicati.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod verba supradicta ex magna parte possunt ex diversis locis sacrae Scripturae colligi, quamvis non inveniantur alicubi simul scripta. Quod enim dicitur : hic est calix, habetur Luc. 22, et I Cor. 2. Quod autem dicitur : novi testamenti, ex tribus habetur, Matth. 26, et Marc. 14, et Luc. 22. Quod autem dicitur, aeterni, et iterum, mysterium fidei, ex traditione domini habetur, quae per apostolos ad Ecclesiam pervenit, secundum illud I Cor. 11, 23 : ego enim accepi a domino quod et tradidi vobis. Evangelistae enim non intendebant formas et ritus sacramentorum tradere, sed dicta et facta domini enarrare.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod cum Eucharistiae sacramentum sit memoriale dominicae passionis, in consecratione corporis Christi non repraesentatur nisi passionis substantia ; sed in consecratione sanguinis repraesentatur passionis mysterium : non enim a corpore Christi sanguis eius seorsum fuit nisi per passionem ; et ideo conditiones dominicae passionis exprimuntur per verba sequentia magis in consecratione sanguinis quam in consecratione corporis.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis illa quae sequuntur sint ut proprietates consequentes Christi sanguinem inquantum huiusmodi, sunt tamen essentiales sanguini Christi inquantum est per passionem effusus. Non autem seorsum a corpore consecraretur sanguis Christi, sicut nec aliae partes eius, nisi pro eo quod est in passione effusus ; et ideo illa quae sequuntur, sunt essentialia sanguini, prout in hoc sacramento consecratur ; et ideo oportet quod sint de substantia formae.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod haec locutio : hic est calix sanguinis mei, figurativa est, et potest intelligi dupliciter. Uno modo ut sit metonymica locutio, ut ponatur continens pro contento, secundum quod dicere consuevimus, bibe calicem vini, idest vinum contentum in calice. Ideo autem talis modus locutionis congruus est formae huic, quia sanguis de sui ratione non dicit aliquid potabile, immo magis aliquid quod natura abhorret in potum. Et quia in hoc sacramento sanguis Christi consecratur ut potus, ideo oportuit aliquid addi quod ad potum pertineret, scilicet calicem. Alio modo potest intelligi, ut sit metaphorica locutio, ut per calicem passio Christi designetur. Sicut enim calix vini inebriat, ita et passio sui amaritudine quasi hominem extra se ponit : Thren. 3, 15 : Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absynthio ; et hoc modo loquendi usus est dominus de sua passione loquens, ut patet Matth. 26, 39 : Transeat a me calix iste ; et hic modus loquendi etiam est conveniens in hac forma : quia, ut dictum est, in consecratione sanguinis exprimitur directe mysterium passionis. Nec obstat quod solet obiici, quod locutiones figurativae faciunt distrahere intellectum, et ita sunt causa evagationis : quia mens sacerdotis debet esse adeo fixa ad ea quae dicit, quod non qualibet levi occasione evagetur.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod corpus de sui ratione non dicit aliquid repugnans cibo ex ipsa sui nominatione, sicut sanguis repugnat potui ; et ideo non est similis ratio. Magister autem non posuit formam quantum ad verba, sed quantum ad sensum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod transubstantiatio vini in ipsum calicem non fit, sed in contentum, scilicet sanguinem Christi, prout potus est, et prout est per passionem fusus ; et ideo obiectio cessat.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis vas illud non sit de substantia sacramenti, tamen contentum et significatum est de substantia sacramenti ; et secundum hoc intelligitur locutio.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod, sicut dictum est, verba illa quae adduntur in consecratione sanguinis, exprimunt conditiones passionis, et praecipue secundum quod operatur in sacramentis. Sunt autem tria in passione consideranda, secundum quod in sacramentis operatur. Primo effectus quem inducit, qui est remissio peccatorum ; et hoc tangitur in hoc quod dicit : qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Secundo medium quo iste effectus in alios traducitur, quod est fides, qua mediante habet effectum et in his qui praecesserunt et in his qui sequuntur ; et quantum ad hoc dicit, mysterium fidei ; quod quidem potest referri ad ipsam passionem, quae est mysterium fidei, ut occultum quoddam latens in fide omnium Christi fidelium, et praecipue antiquorum, apud quos erat in mysterio abscondite diversimode figurata ; et ad ipsum sanguinem, prout in sacramento continetur, quod quidem latet sub speciebus, et maximam habet difficultatem ad credendum ; unde antonomastice dicitur, mysterium fidei. Tertio finis ad quem perducit, qui est aeternorum perceptio, ad quem introducit Christus per sanguinem propriae passionis : in quo novum testamentum confirmatur, non quidem promittens temporalia, ut prius, sed aeterna ; et quantum ad hoc dicit : novi et aeterni testamenti. Et quia finis prius est in intentione, ideo, fine praemisso, per medium ad effectum passionis ostendendum verba formae perducunt.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod testamentum proprie est hereditatis percipiendae institutio filiis a patre ; et ideo testamentum proprie pertinet ad promissionem bonorum, quae nobis a patre caelesti disponuntur ; ad quod quidem testamentum praecepta se habent sicut via ad consequendum hereditatem promissam ; et ita per posterius testamentum ad mandata pertinet.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod antiquitas illa intelligitur quantum ad similitudinem ritus. Dicitur autem hoc testamentum novum et ratione huius sacramenti, quod in renovatione mundi institutum est tempore gratiae, et iterum ratione promissionis per sanguinem Christi confirmatae, quae vetus impedimentum consequendae hereditatis amovit ; et sic quasi quaedam innovatio promissionis per mortem Christi facta est.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod dicitur novum et aeternum diversis rationibus : novum quidem ratione iam dicta ; aeternum, vel ratione bonorum aeternorum, de quibus est testamentum ; vel ratione huius sacramenti continentis Christum, qui est persona aeterna ; vel ratione praedestinationis aeternae hanc gratiam praeparantis.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod nihil prohibet id quod est in aliquo occultatum et figuratum, secundum veritatem ibidem esse ; et ideo frivolum iuvamentum sui erroris accipiunt qui negant Christi sanguinem secundum veritatem in altari esse, propter hoc quod est ibi etiam secundum mysterium.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod Eucharistia dicitur sacramentum caritatis Christi expressivum, et nostrae factivum ; sed fides supponitur ad effectum huiusmodi sacramenti, qua mediante aliquis effectum participet ; et ideo potius ponit ut medium perducens ad effectum fidem quam caritatem.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod huius solutio ex dictis patet : quia hoc accidit propter hoc quod in consecratione corporis non signatur passio, sicut in consecratione sanguinis.

ad 7. Ad septimum dicendum, quod sanguis Christi effusus est pro omnibus quo ad sufficientiam, sed pro electis tantum quo ad efficaciam ; et ne putaretur effusus pro Iudaeis tantum electis, quibus promissio facta fuerat, ideo dicit, vobis, qui ex Iudaeis, et multis, scilicet multitudine gentium. Vel per apostolos sacerdotes designat, quibus mediantibus ad alios effectus passionis per dispensationem sacramentorum pervenit, qui etiam pro seipsis et pro aliis orant.

ad 8. Ad octavum dicendum, quod remissio peccatorum non ponitur hic ut proprius effectus huius sacramenti, sed ut effectus passionis, quae per consecrationem sanguinis exprimitur. De mutatione autem, additione et subtractione, idem dicendum hic quod supra positum est de forma Baptismi, dist. III, quaest. 1, art. 2, quaestiunc. 2, 3 et 4.

ARTICULUS III

Utrum verbis praedictis insit aliqua vis creata ad transubstantiationem faciendam

1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod verbis praedictis non insit aliqua vis creata ad transubstantiationem faciendam. Damascenus enim dicit, quod sola virtute spiritus sancti fit conversio panis in corpus Christi. Sed virtus spiritus sancti non est virtus creata. Ergo nulla virtus creata inest his verbis, per quam fiat transubstantiatio.

2. Praeterea, opus transubstantiationis videtur esse difficilius quam opus creationis ; quia citius ratio consentit creationi quam huic conversioni ; cum quidam etiam philosophi ratione naturali ducti creationem posuerint. Sed nulla virtus creata, secundum communem opinionem, potest Deo cooperari in opere creationis. Ergo multo minus in opere huius conversionis.

3. Praeterea, difficilius est convertere panem in substantiam corporis Christi, quam purissimos sanguines virginis : quia corpus Christi et sanguines virginis habent materiam communem, quae est subiectum conversionis ; quod non potest esse in conversione panis in corpus Christi. Sed in formatione corporis Christi ex virgine non fuit aliqua virtus creata active operans transformationem, ut in III Lib., dist. 3, quaest. 2, art. 2, dictum est. Ergo nec verbis praedictis inest aliqua virtus creata ad transubstantiandum.

4. Praeterea, nulla virtus creata potest operari aliquid supra naturam. Sed conversio panis in corpus Christi est maxime supra naturam, cum non servetur modus mutationis naturalis : quia neque est subiectum commune, et terminus ad quem est praeexistens actu. Ergo non potest per virtutem creatam verbis formae collatam huiusmodi conversio fieri.

5. Praeterea, virtus activa directe proportionatur ei ad quod actio terminatur : quia hoc est intentum ab agente, et ex eo denominatur actio. Sed corpus Christi ad quod terminatur conversio, est multo dignius qualibet pura creatura. Ergo cum agens debeat esse nobilius facto, non potest aliqua virtute creata aliquid in corpus Christi converti.

6. Praeterea, faciens et factum, causa et causatum, debent esse simul : quia quod non est, non potest aliquid facere, vel alicuius causa existere. Sed cum conversio praedicta fiat in instanti, et verba formae successive proferantur ; quando fit conversio, verba illa non possunt simul esse, nisi secundum aliquid minimum sui. Ergo virtute aliqua quae insit verbis, non potest fieri huiusmodi conversio.

7. Praeterea, verba ista non habent virtutem ex seipsis : hoc planum est. Si ergo habent aliquam huiusmodi virtutem, oportet quod eis sit divinitus data. Oportet autem hanc virtutem esse simplicem, cum eius effectus sit in instanti. Simplex autem virtus non potest successive dari, et eius subiectum oportet esse simplex. Cum ergo verba praedicta compositionem habeant et successionem, non potest ipsis talis virtus esse collata.

8. Praeterea, inconveniens videtur facere aliquid nobilissimum, quod statim desinat esse. Sed virtus transubstantians est nobilissima, quod patet ex nobilitate effectus. Ergo cum verba formae statim esse desinant, inconveniens videtur, si ei virtus transubstantiandi data est a Deo.

9. Praeterea, verba ista non faciunt conversionem praedictam, nisi a sacerdote dicta. Sed anima sacerdotis magis est capax virtutis alicuius divinae quam verba prolata ab ipso. Ergo magis dicendum est quod haec virtus in sacerdote sit quam in verbis ; si tamen aliqua virtus creata ad transubstantiationem operetur.

Sed contra est quod Dionysius dicit in fine Eccl. Hier., in ipsis, scilicet consummativis invocationibus, idest formis sacramentorum, esse virtutes operativas ex Deo. Sed verba praedicta sunt forma dignissimi sacramenti. Ergo est in ipsis aliqua virtus ad transubstantiandum.

2. Praeterea, Ambrosius dicit, quod sermo Christi creaturas mutat, et sic ex pane fit corpus Christi consecratione caelestis verbi. Verbum autem Christi est forma praedicta a Christo instituta, et ex eius persona recitata. Ergo virtute horum verborum fit transubstantiatio.

3. Praeterea, sacerdos non operatur ad transubstantiationem nisi proferendo verba. Si ergo verbis non inesset virtus ad transubstantiandum, tunc sacerdos non haberet aliquam potestatem spiritualem conficiendi ; et sic non haberet ordinem, qui est quaedam potestas ad hoc principaliter.

Respondeo : Dicendum, quod circa hoc est duplex opinio. Quidam enim dicunt, quod nulla virtus creata inest his verbis, qua fiat transubstantiatio ; sed quod dicitur aliquando virtute horum verborum transubstantiationem fieri, intelligendum est, quod divina institutione firmatum est ut ad prolationem horum verborum conversio praedicta fiat virtute divina tantum ; et sic etiam dicunt in omnibus aliis sacramentis, ut supra, dist. I, quaest. 1, art. 2, quaestiunc. 2, dictum est. Sed haec opinio dignitati sacramentorum novae legis derogat, et dictis sanctorum obviare videtur. Et ideo dicendum est, quod in verbis praedictis, sicut et in aliis formis sacramentorum, est aliqua virtus ex Deo ; sed haec virtus non est qualitas habens esse completum in natura, qualiter est virtus alicuius principalis agentis secundum formam suam, sed habet esse incompletum, sicut virtus quae est in instrumento ex intentione principalis agentis, et sicut similitudines colorum in aere, ut supra, dist. 1 dictum est.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod dictio exclusiva adiuncta principali agenti non excludit agens instrumentale : non enim sequitur : solus hic faber facit cultellum ; ergo martellus nihil ad hoc operatus est. Virtus enim instrumenti non est nisi quaedam redundantia virtutis agentis principalis ; unde in toto actio non attribuitur instrumento, sed principali agenti, secundum philosophum ; et propter hoc ex hoc quod dicitur, quod sola virtute spiritus sancti fit huiusmodi conversio, non excluditur virtus instrumentalis, quae est in verbis praemissis.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod virtus creata praesupponit materiam in qua operetur ; quod quidem contingit esse dupliciter. Uno modo ita quod sit mutationis subiectum, sicut accidit in conversionibus naturalibus. Alio modo ita quod subsit termino a quo, non autem mutationi, sicut accidit in dicta conversione. Sed creatio neutro modo materiam praesupponit ; et ideo magis potest aliquid Deo instrumentaliter cooperari in hac conversione quam in opere creationis. Utrum autem maioris virtutis sit ista conversio, vel creatio, dicetur infra, dist. XI, quaest. 1, art. 3, quaestiunc. 4.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod si in conceptione unio includatur, quae simul cum ipsa facta est, maior difficultas fuit in conceptione quam in transubstantiatione : quia illa unio est terminata ad esse divinae personae : haec autem transubstantiatio ad corpus Christi, quia panis non convertitur nisi in corpus Christi. Si autem conceptionis opus includat tantum conversionem sanguinum purissimorum virginis in corpus Christi, sic maior difficultas est in hac conversione quam in illa conceptione ; unde potuit etiam alicui creaturae conferre quod in illa conceptione sibi cooperaretur ; quamvis non fuisset conveniens propter dignitatem Christi servandam, quod tunc fiebat simpliciter, prius non existens : quod hic non accidit ; et ideo nihil deperit dignitati corporis Christi, si aliqua creatura accipiat instrumentalem virtutem operandi in id quod in corpus Christi transubstantiatur.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod nulla creatura potest agere ea quae sunt supra naturam quasi principale agens ; potest tamen agere quasi agens instrumentale a virtute increata motum : quia sicut creaturae inest obedientiae potentia, ut in ea fiat quidquid creator disposuerit, ita etiam ut ea mediante fiat, quod est ratio instrumenti.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod virtus agentis principalis respicit principaliter terminum ad quem ; sed virtus causae instrumentalis non attingit ad terminum ad quem, sed habet operationem suam in his quae sunt circa terminum ; sicut qualitates activae elementares non attingunt ad animae rationalis introductionem. Et similiter hic contingit : quia virtus illa instrumentalis quae inest verbis, habet operationem supra substantiam panis, quia verbum ad elementum accedit, secundum Augustinum, non est autem aliquo modo causa eorum quae in termino ad quem sunt, sicut quod sint accidentia sine subiecto, vel alicuius huiusmodi ; et ideo obiectio cessat.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod virtus haec conversiva quae est in his verbis, cum sit sacramentalis, sequitur significationem, ut dictum est ; significatio autem existentis conversionis, cum importet ordinem unius ad alterum, non potest fieri per dictionem, sed oportet quod per orationem fiat ; cuius partes quamvis successive proferantur, tamen significatio est tota simul, quod tunc complet ultima orationis particula ad modum differentiae ultimae in definitionibus ; et hac significatione existente, in ultimo prolationis instanti fit transubstantiatio.

ad 7. Ad septimum dicendum, quod significatio orationis, quamvis relata ad partes quibus fit significatio, videatur composita, tamen relata ad rem significatam simplex est, inquantum significat unum, scilicet compositionem huius cum hoc ; sicut etiam philosophus dicit in 5 Metaph., quod substantia senaria non est bis tria, sed semel sex quam ibi qualitatem nominat. Unde sicut ad hanc qualitatem senarii se habent partes eius ut dispositiones materiales, non ut qualitates partium, sicut partes unius qualitatis totius ; ita significationes partium sunt dispositiones ad significationem totius orationis, quae consurgit ex significatione ultimae partis in ordine ad omnes praecedentes : quia virtus conversiva sequitur significationem, ut dictum est ; et ideo in ipso complemento significationis datur illa virtus orationi toti, ita quod partes singulae se habent materialiter tantum ad illam virtutem.

ad 8. Ad octavum dicendum, quod valde conveniens est quod omne quod est propter aliquid, esse desinat perfecto hoc propter quod erat ; et quia virtus illa non erat ad perfectionem eius cui dabatur, sed magis ad faciendum conversionem de qua loquimur, cum sit tantum instrumentalis virtus, ut dictum est ; ideo non est inconveniens, si statim conversione facta, et verba et virtus verborum esse desinant.

ad 9. Ad nonum dicendum, quod quando aliquod opus perficitur pluribus instrumentis, virtus instrumentalis non est complete in uno, sed incomplete in utroque, sicut manu et penna scribitur ; et similiter contingit in proposito : quia virtus instrumentalis ad faciendam praedictam conversionem non tantum est in verbo vel in sacerdote, sed in utroque incomplete : quia nec sacerdos sine verbo, nec verbum sine sacerdote conficere potest. Et quia sacerdos est similior principali agenti quam verbum, quia gerit eius figuram ; ideo, simpliciter loquendo, sua virtus instrumentalis est maior et dignior (unde etiam permanet, et ad multos huiusmodi effectus se habet) : virtus autem verbi transit, et ad semel tantum est : sed secundum quid est potentior virtus verbi, inquantum effectui propinquior, quasi signum ipsius ; sicut etiam penna est Scripturae propinquior, sed manus scribenti.

ARTICULUS 4

Utrum formae expectent se in operando

QUAESTIUNCULA I

1. Ad quartum sic proceditur. Videtur quod formae expectent se in operando. Sicut enim se habet res ad rem, ita se habet forma ad formam. Sed res corporis non est sine re sanguinis : quia non consecratur corpus Christi sine sanguine. Ergo nec forma corporis operatur sine forma sanguinis.

2. Praeterea, hoc sacramentum est unum. Sed propter unitatem sacramenti species duae, scilicet panis et vini, se habent in ratione unius signi, ut dictum est. Ergo similiter duae formae se habent in ratione unius formae. Sed in una forma partes se expectant invicem ad agendum, ut dictum est. Ergo et forma corporis expectat formam sanguinis.

3. Praeterea, in Baptismo tres immersiones se expectant in agendo. Ergo et similiter hae duae prolationes verborum.

Sed contra, si statim verbis prolatis, quando est orationis significatio, non esset ibi verum corpus Christi, haec esset falsa : hoc est corpus meum. Sed in sacramento veritatis non contingit aliquod esse falsum. Ergo forma prima non expectat secundam in operando.

2. Praeterea, hostia non est adoranda ante consecrationem. Sed secundum communem modum Ecclesiae, statim dictis primis verbis formae super panem, ante formam sanguinis elevatur hostia a populo adoranda. Ergo ante formam sanguinis hostia est consecrata.

QUAESTIUNCULA II

1. Ulterius. Videtur quod deficiente sacerdote post corporis Christi consecrationem non debet alius procedere ad consecrationem sanguinis. Quia unius sacramenti unus debet esset minister. Sed consecratio utraque ad unum sacerdotem pertinet. Ergo ab uno ministro fieri debet.

2. Praeterea, sacerdos consecrans gerit figuram Christi, ex cuius persona verba proferuntur. Sed Christus non est divisus, ut dicitur I Cor. 1. Ergo nec verba dividi debent ut a diversis proferantur.

Sed contra, ad perfectionem huius sacramenti utraque consecratio requiritur. Si ergo consecrato corpore non consecratur sanguis, sacramentum remanet imperfectum, quod est inconveniens.

QUAESTIUNCULA III

1. Ulterius. Videtur quod haec verba sine aliis quae in canone Missae dicuntur, non habeant vim conficiendi. Quia in hoc sacramento requiritur intentio faciendi quod facit Ecclesia ; et sic intentio debet esse secundum statuta Ecclesiae regulata. Sed proferens haec verba tantum, non servat Ecclesiae statuta. Ergo non conficit.

2. Praeterea, verba quibus fit consecratio, per se prolata, ad personam dicentis referuntur. Sed conversio panis et vini non fit in corpus et sanguinem dicentis, sed in corpus et sanguinem Christi. Ergo sine verbis praemissis, quibus verba formae determinantur ad personam Christi, scilicet : qui pridie quam pateretur etc., non potest fieri conversio.

3. Praeterea, si verbis praedictis tantum posset fieri consecratio, tunc aliquis in periculo mortis existens, posset licite sine verbis praecedentibus conficere, sicut aliquis in necessitate potest baptizare omissis illis quae sunt ad decorem sacramenti. Sed hoc nunquam licet. Ergo sine verbis aliis ista non habent vim convertendi.

Sed contra est quod Ambrosius dicit : sacramentum istud quod accipis, sermone domini conficitur ; et loquitur de verbis praedictis. Ergo sine aliis ista prolata habent vim conficiendi.

2. Praeterea, virtus conversiva sequitur significationem verborum, ut dictum est. Sed verba formae absque praecedentibus sufficienter significant hoc quod in sacramento hoc faciendum est. Ergo sine aliis habent vim conversivam.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo : Dicendum ad primam quaestionem, quod quidam dixerunt, quod prima forma non habet effectum suum nisi prolata forma secunda ; nec secunda haberet effectum, nisi prima prius prolata : nec tamen periculose adoratur hostia ante consecrationem sanguinis, quia non adoratur quod est, sed quod erit. Sed illud non potest stare : quia forma materiae proportionari debet ; unde sicut materiae distinctae sunt nec ad invicem commixtae, ita formae divisim operantur ; quod patet ex hoc quod utraque per se completam significationem habet. Et ideo dicendum cum aliis, quod formae praedictae non expectant se mutuo in operando.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod in hoc sacramento dupliciter aliquid continetur ; scilicet ex vi sacramenti, et ex naturali concomitantia ; et quia sacramentum est institutum in usum fidelium, ideo ex vi sacramenti continetur in hoc sacramento quod in usum fidelium venit. Et quia in pane consecrato non continetur sanguis Christi secundum quod est in usum potus fidelium, ideo non continetur ibi ex vi sacramenti, sed ex naturali concomitantia, qua convenit ut corpus Christi non sit sine sanguine ; et e contrario est de vino consecrato. Unde panis non convertitur per vim primorum verborum in corpus et sanguinem, sed in corpus sine sanguine veniente in usum potus fidelium. Causa autem quare divisim sanguis a corpore consecratur, cum nunc non sit divisus, potest sumi ex usu ad quem est sacramentum, quia manducatio in cibo et potu consistit ; et ex eo quod per sacramentum repraesentatur, quia in passione sanguis Christi a corpore divisus fuit.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod duae formae in hoc sacramento non pertinent ad unum sacramentum quasi unam formam constituant, sicut ex diversis dictionibus constituitur una forma ; sed pertinent ad unum sacramentum mediantibus diversis partibus huius sacramenti ; et ideo utraque habet seorsum effectum suum supra partem ad quam ordinatur.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod tres immersiones referuntur ad unum characterem, qui est res et sacramentum in Baptismo ; sed diversae formae referuntur ad diversa, quae sunt res et sacramentum hic ; et ideo non est simile.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod secundum statutum Concilii Toletani, si sacerdos impeditur ut coeptum Missarum officium explere non possit, alius sacerdos debet explere quod ille inchoavit, ita quod incipiat sequens sacerdos ubi primus dimisit, si sciatur : si autem nesciatur, debet a capite incipere : non enim dicitur iteratum quod nescitur esse factum. Nec aliquid per hoc derogatur unitati sacramenti : quia omnes unum sumus in Christo propter fidei unitatem. Secundum tamen Innocentium tertium consultius est ut illa hostia iam consecrata seorsum posita, super aliam deinceps totum officium iteretur.

ad arg. Et per hoc patet solutio ad obiecta.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod quidam dixerunt quod verba ista, in quibus forma consistit, ut dictum est, si per se dicantur sine aliis, non faciunt conversionem, ad minus sine illis quae sunt in canone Missae. Sed hoc non videtur probabile : quia secundum Augustinum, accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Verbum autem quo accedente ad elementum fit sacramentum, a sanctis dicitur esse verbum salvatoris ; unde alia sunt de solemnitate sacramenti, non de necessitate. Et ideo cum aliis dicendum est quod in his verbis sine aliis potest confici corpus Christi, quamvis graviter peccaret qui hoc faceret. Et quod haec opinio sit verior, patet ex hoc quod non sit idem canon Missae apud omnes, et secundum diversa tempora, diversa sunt in canone Missae superaddita.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod ad sacramentum requiritur intentio faciendi quod facit Ecclesia in essentialibus sacramento, non autem in his quae pertinent ad decorem vel solemnitatem sacramenti, sicut in Baptismo patet.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod ex ipsa intentione proferentis possunt verba formae ad personam Christi referri, etiam verbis aliis non praemissis, si sacerdos verba praedicta in persona Christi dicere intenderet.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod Baptismus est sacramentum necessitatis ; et ideo concessum est ut imminente necessitatis articulo possit aliquis baptizare sine solemnitate ab Ecclesia instituta. Secus autem est de hoc sacramento : quia alicui in necessitate constituto sufficeret spiritualiter manducare, si sacramentaliter manducare non posset ; et ideo in nullo casu a peccato excusaretur.

EXPOSITIO TEXTUS

Post sacramentum Baptismi et confirmationis sequitur Eucharistiae sacramentum. Videtur quod male ordinet. Quia quod est per essentiam, prius est quam id quod est per participationem. In hoc autem sacramento continetur Christus per essentiam, in aliis vero per participationem suae virtutis. Ergo hoc sacramentum ante omnia alia determinare debuit. Praeterea, Dionysius aliter ordinat. Prius enim de Baptismo, et postea de Eucharistia, et postea de chrismate determinat. Ergo videtur quod Magister hic ordinem pervertat.

Et dicendum ad primum, quod sacramenta sunt ordinata ad usum fidelium ; unde ordo sacramentorum non attenditur secundum contentorum ordinem sed secundum quod veniunt in usum fidelium ; et ideo Baptismus ante Eucharistiam ab omnibus ponitur.

Ad secundum dicendum, quod Dionysius determinat de sacramentis secundum quod sunt actiones hierarchicae, ut supra, dist. II, qu. 1, art. 2 in corp., dictum est ; et ideo ordinem sacramentorum attendit, secundum quod per ea distinguuntur personae, ut in hierarchia et ordine. Et quia Eucharistia non importat aliquam distinctionem supra Baptismum, cum ex hoc ipso quod baptizatur aliquis, ad Eucharistiae perceptionem deputetur ; confirmatio autem addit ; ideo praemittit Eucharistiam confirmationi, sicut commune ad proprium. Magister autem determinat de sacramentis secundum quod sacramenta sunt medicinae quaedam sanctificantes ; et ideo secundum ordinem sanctificationum ordinat sacramenta ; et quia amplioris sanctificationis est Eucharistia quam confirmatio ; ideo postremo de ea determinat. Intelligi datur antiquiora esse sacramenta Christianorum quam Iudaeorum. Videtur hoc esse falsum : quia hoc sacramentum quo ad rem non fuit ante adventum Christi ; quo ad speciem autem et ritum fuerunt sacrificia, quae erant sacramenta Iudaeorum, etiam ante Melchisedech.

Et dicendum, quod loquitur quantum ad figuram huius sacramenti per similitudinem speciei et ritus. Sacramenta autem quae in lege naturae fiebant, non erant figurae sacramentorum veteris legis, sed magis passionis Christi. Consecratio quibus fit verbis ? et cetera. Videtur falsum esse quod dicit : quia non dicitur : accipite et edite, sed manducate ; et praeterea hoc non est de forma, ut dictum est supra, qu. 2, art. 2. Item non dicitur : hic est sanguis meus, sed : hic est calix sanguinis mei.

Et dicendum, quod Magister non intendit hic definite ponere verba quibus fit consecratio, sed explanare quod verbis domini fit ; non tamen in omnibus verbis quae ipse ponit, nec eisdem numero, sed eisdem quo ad sensum. Per reliqua autem omnia quae dicuntur, laus Deo defertur.

Sciendum, quod eorum quae in officio Missae dicuntur, quaedam dicuntur per sacerdotem, quaedam per ministros, quaedam a toto choro. Ea quidem quibus populus immediate ordinatur ad Deum, per sacerdotes tantum dicuntur, qui sunt mediatores inter populum et Deum ; quorum quaedam dicuntur publice, spectantia ad totum populum, in cuius persona ipse solus ea Deo proponit, sicut orationes et gratiarum actiones ; quaedam privatim, quae ad officium ipsius tantum spectant, ut consecrationes, et huiusmodi orationes quas ipse pro populo facit ; tamen in persona populi orans etiam in omnibus praemittit : Dominus vobiscum, ut mens populi Deo coniungatur ad ipsum per intentionem erecti. Et quia populus in his quae ad Deum sunt, sacerdotem ducem habet, ideo in fine cuiuslibet orationis populus consentit respondens : amen ; unde et omnis sacerdotis oratio alte terminatur, etiam si privatim fiat. Ad ea vero quae per ministerium aliorum divinitus sunt tradita, per ministros altaris populus ordinatur. Ea vero quae ad dispositionem populi pertinent, chorus prosequitur : quorum quaedam a sacerdote inchoantur, quae ad ea pertinent quae rationem humanam excedunt, quasi divinitus accepta : quaedam chorus per seipsum, quibus illa declarantur quae rationi sunt consona. Item quaedam pertinent ad populum ut praeparatoria ad divina percipienda ; et haec a choro praemittuntur his quae a ministris et sacerdote dicuntur ; quaedam vero ex perceptione divinorum in populo causata ; et haec sequuntur.

His ergo visis, sciendum est, quod quia omnis nostra operatio a Deo inchoata, circulariter in ipsum terminari debet ; ideo Missae officium incipit ab oratione, et terminatur in gratiarum actione. Unde tres habet partes principales ; scilicet principium orationis quod durat usque ad epistolam ; medium celebrationem ipsam quae durat usque ad postcommunionem ; et finem gratiarum actionis exinde usque in finem.

Prima pars duo continet ; scilicet populi praeparationem ad orationem, et ipsam orationem. Praeparatur autem populus ad orationem tripliciter.

Primo per devotionem, quae excitatur in introitu ; unde et sumitur ex aliquo pertinente ad solemnitatem, in cuius devotionem populus congregatur, et etiam adiungitur Psalmus.

Secundo humilitatem, quae fit per kyrie eleison, quia misericordiam petens miseriam profitetur ; et dicitur novies propter novem choros Angelorum, vel propter fidem Trinitatis, secundum quod quaelibet persona in se consideratur et in ordine ad alias.

Tertio per rectam intentionem, quae ad caelestem patriam et gloriam dirigenda est, quae omnem rationem humanam excedit ; et hoc fit per gloria in excelsis, quod chorus prosequitur sacerdote inchoante ; et ideo non dicitur nisi in solemnitatibus quae nobis caelestem solemnitatem repraesentant ; in officiis vero luctus omnino intermittitur. Deinde sequitur oratio ad Deum pro populo fusa, quam sacerdos publice proponit praemisso dominus vobiscum, quod sumitur de Ruth 2. Pontifex autem dicit : pax vobis, gerens typum Christi qui his verbis discipulos post resurrectionem allocutus est, Ioan. 20.

Secunda autem pars principalis tres partes continet.

Prima est populi instructio usque ad offertorium ;

secunda, materiae oblatio usque ad praefationem ;

tertia, sacramenti consummatio usque ad post communionem. Instructio autem populi fit per verbum Dei, quod quidem a Deo per ministros suos ad populum pervenit ; et ideo ea quae ad instructionem plebis pertinent, non dicuntur a sacerdote, sed a ministris. Ministerium autem verbi Dei est triplex.

Primum auctoritatis, quod competit Christo qui dicitur minister, Rom. 15, de quo dicitur Matth. 7, 29 : erat autem in potestate docens.

Secundum manifestae veritatis quae competit praedicatoribus novi testamenti, de quo dicitur II Cor. 3, 6 : qui et idoneos nos fecit ministros et cetera.

Tertium figurationis, quod competit praedicatoribus veteris testamenti ; et ideo doctrinam Christi proponit diaconus. Et quia Christus non solum est homo, sed Deus ; ideo diaconus praemittit : Dominus vobiscum, ut ad Christum quasi ad Deum homines attentos faciat.

Doctrina vero praedicatorum novi testamenti proponitur per subdiaconos. Nec obstat quod aliquando ab eis legitur loco epistolae aliquid de veteri testamento, quia praedicatores novi testamenti etiam vetus praedicant.

Doctrina vero praedicatorum veteris testamenti per inferiores ministros legitur non semper, sed illis diebus quibus praecipue configuratio novi et veteris testamenti designatur, ut in ieiuniis quatuor temporum, et quando aliqua celebrantur quae in veteri lege figurata sunt, sicut passio, nativitas, Baptismus, et aliquod huiusmodi. Et quia utraque doctrina ordinat ad Christum, et eorum qui praeibant, et eorum qui sequebantur ; ideo doctrina Christi postponitur quasi finis. Ex doctrina autem ordinante ad Christum duplex effectus populo provenit, quibus etiam homo praeparatur ad doctrinam Christi : scilicet profectus virtutum, qui per graduale insinuatur : dicitur enim a gradu quo ascenditur de virtute in virtutem, vel a gradibus altaris ante quos dicitur ; et exultatio habita de aeternorum spe, quod insinuat alleluia ; unde et replicatur propter stolam animae et corporis. In diebus vero et officiis luctus intermittitur, et loco eius, tractus ponitur, qui asperitate vocum et prolixitate verborum praesentis miseriae incolatum insinuat. Tempore autem resurrectionis duplex alleluia dicitur propter gaudium resurrectionis capitis, et membrorum. Effectus autem evangelicae doctrinae est fidei confessio ; quae quia supra rationem est, a sacerdote inchoatur symbolum fidei et chorus prosequitur, nec dicitur nisi in illis solemnitatibus de quibus fit mentio in symbolo, sicut de nativitate, resurrectione, de apostolis, qui fidei fundatores extiterunt, ut I Cor. 3, 10 : ut sapiens architectus fundamentum posui.

Deinde sequitur secunda pars partis secundae principalis quae pertinet ad materiae consecrandae oblationem ; et haec tria continet. Praemittitur enim offerentium exultatio, quasi praeparatoria, in offertorio, quia hilarem datorem diligit Deus, II Cor. 9, 7 : exprimitur ipsa oblatio dum dicitur : suscipe sancta Trinitas : petitur oblationis acceptatio per orationes secreto dictas, quia hoc sacerdotis tantum est Deum oblationibus placare : ad quam orationem sacerdos per humilitatem se praeparat dicens : in spiritu humilitatis et in animo contrito suscipiamur a te domine. Et quia haec tria praedicta exigunt mentis erectionem ad Deum, ideo omnibus tribus praemittitur : dominus vobiscum, loco cuius quando oratio secreta facienda est, dicitur : orate fratres.

Tertia pars secundae principalis partis, quae ad sacramenti perceptionem pertinet, tria continet.

Primo praeparationem ;

secundo sacramenti perfectionem, ibi : te igitur etc.,

tertio sacramenti susceptionem, ibi : oremus.

Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati audemus dicere. Praeparatio autem populi et ministrorum et sacerdotis ad tantum sacramentum fit per devotam Dei laudem ; unde in praefatione, in qua fit dicta praeparatio, tria continentur.

Primo populi excitatio ad laudem, ubi sacerdos praemisso dominus vobiscum, quod ad totam hanc tertiam partem referendum est, inducit ad mentis erectionem, dicens : sursum corda, et ad gratiarum actionem, dicens : gratias agamus domino Deo nostro.

Secundo Deum implorat ad laudem suscipiendum, ostendens laudis debitum, dicens : vere dignum, ratione dominii (unde subdit : domine sancte) ; iustum ratione paternitatis (unde subdit : pater omnipotens) ; aequum, ratione deitatis (unde subdit : aeterne Deus) ; salutare, ratione redemptionis (unde subdit : per Christum dominum nostrum). Quandoque vero adiungitur aliqua alia laudis materia secundum congruentiam solemnitatis, sicut : et te in assumptione beatae Mariae semper virginis collaudare ; etiam proponens laudis exemplum : per quem maiestatem tuam laudant Angeli.

Tertio populus laudes exsolvit divinitatis, assumens Angelorum verba : Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum, Isa. 6, 3, et humanitatis Christi, assumens verba puerorum, Matth. 21, 10 : Benedictus qui venit in nomine Domini. Illa autem pars quae perfectionem sacramenti continet, in tres dividitur, secundum tria quae sunt de integritate huius sacramenti : scilicet aliquid quod est sacramentum tantum ; aliquid quod est res et sacramentum ; aliquid quod est res tantum.

In prima igitur parte continetur benedictio oblatae materiae, quae est tantum sacramentum ;

in secunda corporis et sanguinis Christi consecratio, quod est res et sacramentum, ibi : quam oblationem ;

in tertia, effectus sacramenti postulatio quod est res tantum, ibi : supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris.

Circa primum duo facit sacerdos :

primo petit oblationis benedictionem, quae dicitur donum a Deo nobis datum, munus Deo a nobis oblatum, sacrificium ad nostram salutem a Deo sanctificatum ;

secundo petit offerentibus, sive pro quibus offertur, salutem, ibi : in primis quae tibi offerimus et cetera.

Ubi tria facit :

primo commemorat eos pro quorum utilitate offertur hostia tam quantum ad generalem statum Ecclesiae, quam quantum ad personas speciales, ibi : memento ;

secundo commemorat eos in quorum offertur reverentia, ibi : communicantes ; et ponitur virgo quae Christum in templo obtulit, apostoli qui ritum offerendi nobis tradiderunt, et martyres qui seipsos Deo obtulerunt, non autem confessores, quia de iis antiquitus non solemnizabat Ecclesia, vel quia non sunt passi sicut Christus, cuius passionis memoriale est hoc sacramentum :

tertio concluditur expresse quid per oblationem hostiae impetrandum petatur, ibi : hanc igitur oblationem et cetera. Quam oblationem et cetera.

Haec pars ad consecrationem pertinet, quae tria continet :

primo imploratur consecrantis virtus ;

secundo perficitur consecratio, ibi : qui pridie quam pateretur, accepit panem ;

tertio exponitur rei consecratae commemoratio, ibi : unde et memores et cetera.

Verba autem illa quae ibi dicuntur : benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemque, possunt referri uno modo ad hoc quod est res contenta in hoc sacramento, scilicet Christum, qui est hostia benedicta ab omni macula peccati immunis ; adscripta, idest praefigurata figuris veteris testamenti, et praedestinatione divina praeordinata ; rata, quia non transitoria ; rationabilis, propter congruitatem ad placandum ; acceptabilis, propter efficaciam.

Alio modo possunt referri ad ipsam hostiam, quae est sacramentum tantum ; quam petit fieri benedictam, ut Deus eam consecret, et ut confirmet quantum ad memoriam ; adscriptam, quantum ad propositum immobile ; ratam, ut ante acceptet ; rationabilem, quantum ad iudicium rationis ; acceptabilem, quantum ad beneplacitum voluntatis.

Tertio modo possunt referri ad effectum ; unde dicit, benedictam, per quam benedicimur ; adscriptam, per quam in caelis ascribamur ; ratam, per quam in membris Christi censeamur ; rationabilem, per quam a bestiali sensu eruamur ; acceptabilem, per quam Deo accepti simus.

Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris. Hic petit sacerdos sacramenti effectum ;

et primo effectum gratiae ;

secundo effectum gloriae, ibi : memento etiam domine famulorum famularumque tuarum.

Circa primum duo facit :

primo petit acceptari sacramentum, quod est gratiae causa ;

secundo petit dari gratiae donum, ibi : supplices te rogamus ; cuius expositio infra, dist. XXXIII, ponetur. Effectum autem gloriae primo petit iam mortuis, ibi, memento, secundo adhuc vivis, ibi : nobis quoque peccatoribus. Completur autem canon Missae more aliarum orationum in Christo, ibi : per Christum dominum nostrum, per quem hoc sacramentum originem habet et quantum ad substantiam ; unde dicit, creas propter esse naturae ; sanctificas, propter esse sacramenti : et quantum ad virtutem ; unde dicit, vivificas, propter effectum gratiae, quae est vita animae ; benedicis, propter gratiae augmentum ; et quantum ad operationem, sive usum ; unde dicit : et praestas nobis. Oremus.

Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati audemus dicere. Hic ponitur sacramenti perceptio, ad quam praemittitur praeparatio communis et specialis. Communis triplex :

primo enim ponitur sacramenti petitio in oratione dominica, in qua dicitur : panem nostrum quotidianum da nobis hodie ;

secundo percipientium expiatio per orationem sacerdotis : libera nos ;

tertio pacis adimpletio, ibi : pax domini. Hoc enim sacramentum est sanctitatis et pacis ; et quia pax Christi exsuperat omnem sensum, ideo pacis petitio a sacerdote inchoatur, cum dicit pax domini, et a choro completur, cum dicitur, agnus Dei ; et sic tria a sacerdote incepta prosequitur, scilicet, gloria in excelsis, quod pertinet ad spem ; credo in unum Deum, quod pertinet ad fidem ; pax domini, quod pertinet ad caritatem. Petit autem populus misericordiam quantum ad amotionem mali contra miseriam culpae et poenae, et pacem quantum ad consecutionem omnis boni ; unde ter agnus Dei, dicitur. Praeparatio autem specialis sacerdotis sumentis fit per orationes quas privatim dicit, domine Iesu Christe, et si quae aliae sunt.

Tertia pars principalis est gratiarum actionis ; et continet duo : rememorationem accepti beneficii in cantu antiphonae post communionem, et gratiarum actionem in oratione, quam sacerdos prosequitur, ut conformiter finis Missae principio respondeat.

Sciendum autem, quod in officio Missae, ubi passio repraesentatur, quaedam continentur verba Graeca, sicut, kyrie eleison, idest domine miserere : quaedam Hebraica, sicut alleluia, idest laudate Deum ; Sabaoth, idest exercituum ; hosanna, salva obsecro ; amen, idest vere, vel fiat : quaedam Latina, quae patent : quia his tribus linguis scriptus est titulus crucis Christi, Ioan. 19.

Distinctio VIII — Livre IV — Thomas d'Aquin

Thomas d'Aquin - Livre IV