DISTINCTIO VI

QUAESTIO I

PROOEMIUM

Postquam Magister determinavit de incarnatione Dei, hic determinare incipit conditiones Dei incarnati.

Dividitur autem haec pars in duas :

in prima determinat de his quae conveniunt Deo incarnato ratione unionis ;

in secunda de his quae pertinent ad naturam assumptam absolute, dist. XIII, ibi : praeterea sciendum est.

De his enim quae absolute pertinent ad divinam naturam, determinatum est in I Lib. Prima autem pars dividitur in duas :

primo determinat de his quae dicuntur de Deo incarnato, exprimentia ipsam unionem, sicut quod dicitur : Deus est homo, vel factus est homo ;

in secunda determinat de his quae conveniunt ei consequenter ad unionem, dist. VIII, ibi : post praedicta, inquiri debet, utrum de natura divina concedendum sit quod de virgine sit nata.

Prima dividitur in tres partes :

in prima movet quaestionem de locutionibus exprimentibus unionem ;

in secunda ponit diversas opiniones de modo unionis, ibi : alii enim dicunt ;

in tertia ostendit quomodo intelliguntur diversimode praedictae locutiones secundum diversas opiniones, dist. VII, ibi : secundum primam vero dicitur Deus factus homo, et homo factus Deus.

Alii enim dicunt in ipsa verbi incarnatione hominem quemdam ex anima rationali et humana carne constitutum. Hic ponit opiniones, et dividitur in tres partes secundum tres opiniones quas ponit ;

secunda incipit ibi : sunt autem alii qui istis in parte consentiunt ;

tertia ibi : sunt etiam alii qui in incarnatione verbi non solum personam ex naturis compositam negant, verum etiam hominem aliquem, sive etiam aliquam substantiam ibi ex anima et carne compositam vel factam diffitentur. Quaelibet autem trium partium dividitur in duas partes, in opinionem et confirmationem. Confirmatio primae opinionis incipit ibi : et ne de suo sensu tantum loqui putentur, hanc sententiam pluribus muniunt testimoniis ; secunda autem ibi : de hoc Augustinus in libro sententiarum prosperi ait. Confirmatio autem tertii ibi : ne autem et isti de suo sensu influere videantur, testimoniis in medium productis quod dicunt confirmant.

Ad evidentiam autem eorum quae dicuntur, oportet primo tria videre.

Primo in quo istae tres opiniones conveniant.

Secundo in quo una harum opinionem ab alia differat.

Tertio quid unaquaeque ponat.

In quo tres illae opiniones conveniant.

Quantum ad primum sciendum, quod istae opiniones conveniunt in quatuor : primo, quia quaelibet harum ponit unam personam in Christo, scilicet divinam, per quod recedunt ab haeresi Nestorii :

secundo ponunt in Christo duas naturas, et tres substantias, scilicet divinitatem, animam, et corpus, ex quibus duobus dicunt constare naturam humanam, et per hoc recedunt ab errore Eutychetis, qui posuit unam naturam in Christo :

tertio has duas substantias in quibus humana natura consistit, dicunt assumptas a verbo, per quod recedunt ab errore Manichaei, qui negabat carnis assumptionem.

Quarto, quod hoc quod assumptum est, non praeexistit ante unionem tempore, sed natura solum ; per quod evadunt errorem quem tangit Damascenus dicentium, quod primo assumpserit intellectum, et ex tunc fuisse hominem ; postea autem assumpsisse carnem in utero virginis : quod videtur esse error Origenis, qui ponebat animas creatas ante corpora. In quo una harum opinionum ab alia differat.

Quantum vero ad secundum, scilicet differentiam harum opinionum, sciendum est, quod cum in Christo sint tres substantiae, invenitur duplex comparatio harum substantiarum : una animae et corporis ad invicem, secundum quod in eis consistit humana natura ; altera vero harum duarum ad personam divinam, secundum quod illa assumpsit has duas.

Et quaelibet harum opinionum differt ab altera quantum ad utramque comparationem.

Differt autem tertia opinio a primis duabus quantum ad comparationem animae et corporis : quia primae duae opiniones ponunt aliquid compositum ex anima et corpore, quod est assumptum : tertia vero ponit has duas substantias esse divisas ad invicem, et sine aliqua compositione a persona verbi assumptas esse ; unde cum dicitur natura humana assumpta a verbo, sumit naturam humanam materialiter, idest partes humanae naturae, sicut partes domus dicuntur domus.

Differt autem a primis duabus quantum ad comparationem harum duarum substantiarum ad tertiam : quia ponit has duas substantias coniunctas verbo accidentaliter, sicut vestis coniungitur homini, et sicut Angelus assumit corpus, ut in eo videatur ; primae vero duae opiniones dicunt, non accidentaliter sed substantialiter quantum ad esse personale verbo coniunctas esse. Similiter etiam secunda opinio differt a prima secundum has duas comparationes.

Quantum enim ad comparationem animae et corporis differunt in hoc quod cum utraque ponit animam et corpus praeexistere secundum intellectum ad unionem, et ex eis coniunctis effici aliquod unum, non uniusmodi unum ex his coniunctis constitui dicit utraque : ex coniunctione enim animae ad corpus resultat et hic homo et humanitas.

Et haec duo qualiter differant, patere potest ex praedictis in praecedenti dist. : quia hic homo dicit quid subsistens in natura humana, humanitas autem colligit tantum ea in sua significatione ex quibus homo habet quod sit homo.

Prima ergo opinio dicit, quod illud unum constitutum ex anima et corpore quod praeintelligitur unioni et assumitur est hic homo.

Secunda vero dicit quod hoc quod sit humanitas, et hoc quod sit hic homo non habet ex coniunctione animae ad corpus, sed ex coniunctione utriusque ad divinam personam, quae subsistit in eis.

Differunt etiam quantum ad secundam comparationem utriusque substantiae ad divinam personam. Nam secunda opinio dicit, quod istae duae substantiae assumptae ita coniunguntur divinae personae quod pertinent ad personalitatem ipsius : adeo quod sicut persona verbi ante incarnationem subsistebat in natura divina ; ita post incarnationem subsistit in humana et divina ; et ideo ante incarnationem erat simplex, sed post est composita.

Prima vero opinio dicit, quod illa substantia composita ex anima et corpore non pertinet ad personalitatem verbi ; ita quod in ea persona verbi subsistat ; sed per assumptionem factum est ut persona verbi esset illa substantia composita ex anima et corpore, et e converso ; unde persona verbi sicut fuit simplex ante incarnationem, ita est et simplex post incarnationem. Quid unaquaeque harum opinionum ponat.

Quantum ad tertium autem, scilicet ad positiones quas quaelibet opinio ponit, sciendum est quod prima opinio ex hoc quod ponit duas substantias, scilicet animam et corpus, secundum quod praeintelliguntur unioni, esse coniunctas ad constituendum hominem, oportet quod primo ponat hominem assumptum ;

secundo quod homo non significet nisi compositum ex duabus substantiis, scilicet anima et corpore, non autem deitate.

Et quia hic homo est suppositum vel hypostasis ; ideo ponit tertio in Christo esse duo supposita : unum creatum quod est homo, et alterum increatum, quod est filius Dei ; et similiter duas hypostases.

Et quia suppositum praedicatur in recto, non in obliquo, sicut natura (Socrates enim est suppositum humanae naturae) ; ideo quarto dicit, quod Christus est neutraliter duo ; unus tamen masculine, propter unitatem personae.

Et quia dicit hominem assumptum, et filius Dei est homo ; ideo dicit quinto, quod assumens est assumptum.

Et quia in Christo dicit duo supposita ; ideo dicit sexto, quod supposito filio Dei non supponitur hic homo, quamvis hic homo sit filius Dei, sicut supposita essentia non supponitur pater, quamvis essentia sit pater.

Et quia hic homo non supponit suppositum aeternum ; ideo dicit septimo, quod sicut Deus factus est homo, ita homo factus est Deus : quod non posset dici si supponeret suppositum aeternum, quia suppositum aeternum non incipit esse Deus.

Et quia proprietates aeternae non determinant suppositum temporale, nec e converso ; ideo dicit octavo, quod omnia nomina adiectiva quae significant aliquid aeternum, non possunt dici de filio virginis nisi cum implicatione ; ut si dicatur : filius virginis est aeternus ; idest est ille qui est aeternus : et similiter adiectiva quae significant aliquod temporale, non possunt dici proprie de filio Dei. Substantiva autem hinc inde praedicantur propter unionem ; sicut et adiectiva personalia non dicuntur de essentia, quamvis substantiva dicantur de ea.

Secunda vero opinio, quia ponit, quod humana natura, quae est assumptum, non significat quid subsistens, sed potius in ea subsistit divina persona per unionem ; ideo primo dicit, hominem (quod significat per modum subsistentis), non esse assumptum, sed humanam naturam.

Et quia hypostasis vel suppositum, dicit aliquid per se subsistens, ideo secundo non ponit in Christo nisi unum suppositum vel hypostasim. Et per consequens ponit tertio, quod Christus est unum tantum, et non solum unus.

Et quia humana natura non substantificatur, ut subsistat, nisi per unionem ad divinam personam ; ideo homo, qui significat per modum subsistentis, non solum dicit naturam et corpus, sed etiam divinitatem. Et haec est quarta positio.

Et quia divina persona, quae ante incarnationem subsistebat in una natura, post illam subsistit in duabus naturis et tribus substantiis ; ideo quinto dicit, quod persona verbi ante incarnationem fuit simplex, sed post incarnationem est composita.

Et quia est unum suppositum quod subsistit in duabus naturis ; ideo sexto ponit, quod de illo supposito proprie dici possunt adiectiva significantia proprietates utriusque naturae, sive denominetur per unam naturam, sive per aliam ; unde secundum eos proprie dicitur : iste puer est aeternus ; et Deus est passus.

Tertia vero opinio, quia negat unionem animae ad carnem in Christo, ideo primo ponit, quod homo non praedicat de Christo aliquid compositum ex anima et corpore, sed partes humanae naturae ; ut sit sensus : homo est ; idest habet animam et corpus sibi unita accidentaliter.

Et ideo ponit secundo, quod homo praedicatur de Christo accidentaliter, non in quid, sed in quomodo se habens ; ut cum dicitur homo indutus.

Et ideo tertio ponit, quod duae substantiae non pertinent ad personalitatem filii Dei, sed extrinsecus se habent ad ipsam. Et multa alia ex his opinionibus sequuntur, si quis radicem opinionum consideret.

Ex praedictis autem patet quod quaelibet harum duarum opinionum convenit cum alia in aliquo in quo differt a tertia.

Primae enim duae opiniones conveniunt in hoc quod utraque ponit, quod homo de Christo praedicatur in quid ; in quo differunt a tertia quae hoc negat.

Similiter tertia convenit cum secunda in hoc quod in Christo non sunt duo supposita, quamvis differenter : quia secunda ponit, quod supponitur utrique naturae substantialiter ;

tertia vero quod divinae substantialiter, et humanae accidentaliter, sicut album et homo non est aliud et aliud suppositum ; sed idem quod supponit homo, copulat album : in quo differunt a prima, quae ponit in Christo duo supposita.

Similiter etiam prima et tertia conveniunt in hoc quod humana natura non pertinet ad personalitatem divinae personae, quamvis differenter :

quia prima ponit, quod substantificatur per se ;

tertia autem quod nullo modo ; unde utraque ponit, quod divina persona sicut fuit simplex ante incarnationem, ita est simplex post incarnationem ; in quo differunt a secunda.

His visis, circa veritatem harum opinionum est triplex quaestio.

Prima de his quae dicit prima opinio.

Secunda de his quae dicit secunda.

Tertia de his quae dicit tertia.

Circa primam quaestionem quaeruntur tria :

Utrum in Christo sint duae hypostases ;
Utrum homo sit assumptus ;
Utrum homo significet substantiam compositam ex duabus substantiis tantum.

ARTICULUS I

Utrum in Christo sint duae hypostases

QUAESTIUNCULA I

Ad primum sic proceditur. Videtur quod in Christo sint duae hypostases. Sicut enim dicit Boetius, omnis substantia particularis secundum proprietatem vocabuli potest dici hypostasis, quamvis secundum usum dicatur tantum de substantiis nobilioribus. Sed in Christo sunt plures substantiae, sicut ab omnibus conceditur, et non sunt universales, sed particulares. Ergo in Christo sunt plures hypostases.
Praeterea, Christus, secundum quod est homo, est hypostasis quaedam in genere substantiae : quia de quocumque praedicatur species, et genus. Sed hypostasis verbi non est in genere substantiae. Ergo in Christo est alia hypostasis praeter hypostasim verbi ; et ita in Christo sunt duae hypostases.
Praeterea, sicut se habet species ad genus, ita se habet hypostasis ad speciem. Sed una species non potest esse in diversis generibus non subalternatis. Ergo una hypostasis non potest esse in duabus speciebus : ergo multo minus in natura humana et divina, quae plus quam specie differunt.

Sed contra est quod dicit Damascenus duas naturas unitas esse in unam hypostasim.

Praeterea, secundum Boetium, persona est rationalis naturae individua substantia. Hypostasis autem, secundum eumdem, est individua substantia. Ergo persona non addit supra hypostasim nisi hoc quod est rationalis naturae : ergo hypostasis rationalis naturae est persona. Humana autem natura et divina utraque est rationalis. Si ergo sint duae hypostases harum duarum naturarum, oportet diversas personas ponere ; et sic esset error Nestorii.

QUAESTIUNCULA II

Ulterius. Quaeritur, utrum in Christo sint duo supposita. Videtur quod sic. Suppositum enim dicit respectum ad naturam communem. Sed in Christo sunt duae naturae. Ergo duo supposita.
Praeterea, suppositum dicitur, quasi sub alio positum. Sed inconveniens est dicere, quod divina persona ponatur sub humana. Ergo oportet aliud esse humanae naturae suppositum quam persona divina. Sed persona divina est suppositum naturae divinae. Ergo in Christo sunt duo supposita.
Praeterea, unio ad alterum non tollit alicui rationem suppositi : quia etiam pars, ut manus, alicui naturae communi supponitur, cum sit in specie manus. Sed nihil aliud potest impedire ne humana natura in Christo habeat proprium suppositum, nisi unio. Ergo habet proprium suppositum praeter suppositum divinae naturae ; et sic idem quod prius.

Sed contra, quod est unitum alteri digniori, non habet rationem suppositi : alias in Christo essent tria supposita secundum tres substantias, vel etiam plura secundum omnes partes corporis. Si ergo in Christo sunt duo supposita, non erit aliqua unio divinitatis ad carnem.

QUAESTIUNCULA III

Ulterius. Videtur quod in Christo sint duo individua. Sicut enim dicit Damascenus, filius Dei assumpsit humanam naturam in atomo, idest individuo. Sed quia natura assumpta est in Christo, dicimus duas naturas. Ergo et dicere possumus in Christo duo individua.
Praeterea, omne quod est, aut est universale, aut particulare. Sed humana natura est in Christo. Ergo cum non sit universalis, erit particularis. Sed omne particulare est individuum. Ergo sunt ibi duo individua.
Praeterea, secundum Porphyrium, individuum facit collectio accidentium. Sed accidentia humanae naturae non sunt in persona divina, quae subiectum accidentis esse non potest. Ergo oportet quod sit ibi aliquod individuum ; et sic idem quod prius.

Sed contra, nihil est aliud persona quam individuum rationalis naturae. Sed in Christo non possunt esse duae personae. Ergo in Christo non sunt duo individua.

QUAESTIUNCULA IV

Ulterius. Videtur quod sint ibi duae res naturae. Res enim naturae est quod constituitur per naturam. Sed divina persona non constituitur per humanam naturam. Ergo persona verbi non est res humanae naturae in Christo. Ergo in Christo sunt duae res naturae.
Praeterea, res naturae idem videtur esse quod naturale. Sed naturale, ut dicitur II Phys., est proprietas causata ex principiis naturae, vel compositum ex principiis naturalibus. Sed neutrum istorum convenit divinae personae. Ergo persona divina non est res naturae humanae ; et sic idem quod prius.

Sed contra, res naturae est completum subsistens in natura. Sed nullum tale est assumptibile, quamvis possit aliud assumi ad ipsum. Ergo si esset in Christo aliqua res naturae praeter divinam personam, non esset assumpta a divina persona, et ita nec unita ; et sic non esset in Christo.

QUAESTIUNCULA I

Respondeo dicendum, quod cum omne particulare habeat respectum ad naturam communem et ad proprietates, potest secundum utrumque respectum nominari, tum per nomen primae impositionis, tum per nomen secundae intentionis. Hoc enim nomen res naturae est nomen primae impositionis, significans particulare per respectum ad naturam communem ; hoc vero nomen suppositum est nomen secundae impositionis, significans ipsam habitudinem particularis ad naturam communem, inquantum subsistit in ea ; particulare vero, inquantum exceditur ab ea. Sed quia accidentia consequuntur naturam ; ideo omne nomen designans particulare secundum respectum ad proprietates, designat etiam ipsum per respectum ad naturam communem. Hoc ergo potest fieri dupliciter : vel per nomen primae impositionis ; et sic est hypostasis communiter in omnibus substantiis, persona vero in omnibus rationalibus ; vel per nomen secundae impositionis, et sic est individuum inquantum est indivisum in se, singulare vero inquantum est divisum ab aliis ; unde singulare est idem quod divisum.

Est etiam alia differentia attendenda inter ista : quia quaedam istorum significant communiter particulare in quolibet genere, sicut particulare, individuum, singulare ; quaedam vero tantum particulare in genere substantiae, sicut res naturae, suppositum, hypostasis, et persona. Quia vero ratio substantiae est quod per se subsistat, inde est quod nullum istorum dicitur nisi de re completa per se subsistente : unde non dicuntur neque de parte neque de accidente, de quibus alia dici possunt quae in omnibus generibus inveniuntur ; quamvis enim haec albedo vel haec manus dicatur individuum vel singulare, non tamen potest dici hypostasis, suppositum, vel res naturae. Impossibile est autem, si ponantur duo quorum utrumque per se subsistat, quod unum sit alterum : quia secundum hoc quod numerantur, differunt (cum differentia sit causa numeri) ; et non praedicantur de se invicem, nisi secundum quod unum sunt. Unde cum divina persona sit quiddam per se subsistens, si etiam ponatur compositum ex anima et carne unum quid completum subsistens, quod est homo, vel hic homo, impossibile est quod unum praedicetur de altero, ut dicatur : filius Dei est hic homo.

Et quia prima opinio hoc ponit, ideo non tenetur modo ab aliquo. Sed secundum hoc quod est compositum tantum ex anima et carne, non dicit esse quid subsistens, sed dicit esse humanam naturam, in qua divina persona subsistit. Et ideo secundum hanc opinionem dicendum est, quod omnia illa nomina quae significant particulare in quolibet genere, possunt dici esse duo in Christo ; sicut enim haec manus dicitur individuum, vel singulare, vel particulare ; ita humana natura in Christo est individuum, singulare vel particulare. Et cum natura humana non sit divina natura, neque divina persona, nihil prohibet dici in Christo duo individua vel duo singularia vel particularia, aut etiam plura secundum numerum partium corporis Christi, quarum quaelibet potest dici individuum, nisi fiat vis in hoc quod in divinis non proprie inveniuntur huiusmodi nomina. Haec tamen plura individua de Christo non praedicantur ; quia de eo non praedicatur natura humana, neque partes eius. Non autem contingit dicere in Christo esse duas hypostases, vel res naturae, vel supposita : natura enim humana in Christo non est res naturae vel suppositum, sed ipsa natura : nulla enim natura composita est res vel suppositum sui ipsius : similiter non est hypostasis, sed usia. Nihilominus tamen sicut dicimus unionem factam in persona, sic dicimus in hypostasi, supposito, re naturae, individuo, singulari, vel particulari ; quia quamvis haec ultima tria possint dici de non per se subsistentibus, nihilominus dicuntur etiam de per se subsistentibus : dicimus enim hypostasim esse individuum ; unde inquantum est unio facta in hypostasi, est etiam facta in individuo : et sic possumus dicere Christum unum individuum, et tamen in eo duo vel plura individua, sicut etiam et de quolibet alio homine contingit : et eadem est ratio de singulari et particulari.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod substantia, secundum quod est genus, non proprie praedicatur de parte : manus enim si esset substantia, cum sit animata, esset animal ; nihil enim est in genere quasi directe contentum sub ipso, nisi quod habet naturam aliquam complete : tamen dicitur manus esse substantia, secundum quod substantia dividitur contra accidens : et similiter dico de natura humana in Christo. Cum igitur dicitur, quod omnis substantia particularis est hypostasis, intelligendum est de illis quae directe recipiunt praedicationem generis ; et haec sunt quae significantur ut res completae per se subsistentes.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod hypostasis verbi, quamvis non sit in genere substantiae simpliciter, inquantum est hypostasis verbi ; tamen inquantum est hypostasis humanae naturae, est in genere substantiae, sicut in specie hominis : non enim hypostasis ordinatur ad genus vel speciem, nisi per naturam quam habet.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod genus quodammodo est pars speciei similis materiae : unde sicut in natura ex pluribus materiis sufficientibus non ordinatis non fit aliquid unum ; ita etiam plura genera non possunt venire ad constitutionem unius speciei. Sed natura hypostasis non est pars : unde non est similis ratio : dicitur enim hypostasis alicuius naturae, inquantum subsistit in ea.

Et quae in contrarium obiciuntur, concedimus. Sciendum tamen est, quod prima opinio quamvis poneret duas hypostases, non tamen diversas personas posuit : ex hoc enim quod persona est individuum rationalis naturae, quae est completissima, et ubi stat tota intentio naturae, habet quod significet completissimum ultima completione, post quam non est alia : unde cum poneret hominem assumptum unum verbo, non dabat ei rationem personae ; dabat ei tamen rationem hypostasis, inquantum erat subsistens : nec tamen ponebat quod homo ille uniretur divinae personae in accidente : quia sic non diceret quod praedicaret quid, sed quod esset accidentaliter unitum, sicut dicit tertia opinio ; sed ponebat quod persona verbi erat illa hypostasis ; quod tamen non est intelligibile, ut duorum distinctorum unum de altero praedicetur, ut prius dictum est.

QUAESTIUNCULA II

Ad secundam quaestionem dicendum, quod in Christo tantum unum est suppositum ratione iam dicta ; nisi dicatur suppositum locutionis : quia sic de quocumque potest fieri sermo est suppositum.

ad 1. Ad primum autem contra hoc obiectum dicendum, quod quamvis sint ibi duae naturae, tamen est unum habens respectum ad duas naturas : et ideo est ibi suppositum unum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod suppositum non importat suppositionem indignitatis vel potentialitatis (alias personae non dicerentur supposita divinae naturae), sed solum suppositionem quantum ad communitatem, inquantum natura communis excedit praedicatione suppositum vel actu vel potentia.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod pars, proprie, non habet genus neque speciem : unde non convenit sibi proprie suppositum esse, loquendo simpliciter ; nisi forte cum additione, ut dicatur haec manus, suppositum manus : quamvis manus, proprie loquendo, non sit genus neque species.

QUAESTIUNCULA III

Ad tertiam quaestionem dicendum, quod in Christo sunt duo individua, non tamen per se subsistentia ; et ipse Christus est unum individuum subsistens, ut dictum est.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod Damascenus intendit dicere, quod assumpsit humanam naturam particularem, non autem subsistentem, sed quod in ea divina persona subsistit.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod humana natura est particulare et individuum ; non tamen subsistens.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis divina natura sit quoddam individuum in Christo, tamen etiam Christus est individuum humanae naturae. Nec tamen oportet quod accidentia humanae naturae insint divinae personae, nisi natura mediante.

Ad id quod in contrarium obiicitur dicendum, quod in Christo est aliquod individuum, quod non est rationalis naturae individuum, sed ipsa rationalis natura individua, vel pars eius ; sicut manus Christi.

QUAESTIUNCULA IV

Ad quartam quaestionem dicendum, quod in Christo non sunt duae res naturae ; sed ipse est res una duarum naturarum.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod quamvis verbum non sit constitutum per naturam humanam ut sit simpliciter, tamen per naturam humanam constituitur quod sit homo.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod res naturae, per se loquendo est quod habet naturam ; sed quod hoc sit compositum, accidit, inquantum ipsum compositum ex materia et forma, quae sunt principia naturae, non adiungitur alteri subsistenti simplici ; si autem alteri subsistenti coniungatur, quod est in se simplex, erit quidem illud simplex ut res subsistens in natura composita ; non tamen erit compositum, nisi per modum qui infra dicetur ; secundum quem secunda opinio ponit personam verbi incarnati esse compositam.

ARTICULUS II

Utrum filius Dei assumpserit hominem

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod filius Dei assumpserit hominem. Psalm. 44, 5 : Beatus quem elegisti et assumpsisti ; et loquitur de Christo homine. Ergo homo est assumptus.
Praeterea, si filius Dei est homo, aut homo quem assumpsit, aut homo quem non assumpsit. Si homo quem non assumpsit, ergo non magis potest dici homo qui est Iesus, quam homo qui est Petrus. Si autem homo quem assumpsit, ergo assumpsit hominem.
Praeterea, filius Dei assumpsit animam et corpus unita : quia corpus non unitum animae est corpus inanimatum, quod non est assumptibile, ut in II dist., quaest. 2, art. 1, dictum est. Unio autem illa non est minoris efficaciae in homine Christo quam in aliis hominibus. Sed in aliis hominibus facit non solum humanitatem, sed etiam hominem. Ergo in Christo facit hominem.
Praeterea, in Christo non est nisi assumens et assumptum. Sed non habet quod sit homo ex parte assumentis : quia sic ab aeterno fuisset homo. Ergo habet ex parte assumpti ; ergo homo est assumptus.
Praeterea, secundum Damascenum, Christus assumpsit quidquid in nostra natura plantavit. Sed id quod unitum est ex corpore et anima, facit hominem, cum fit de naturalibus, quae Dei verbum in nostra natura plantavit. Hoc ergo assumpsit hominem ; quia posita causa sufficienti ponitur effectus.

Sed contra, assumens non est assumptum. Sed Deus est homo. Ergo non assumpsit hominem.

Praeterea, si assumpsit hominem, constat quod non assumpsit hominem universalem. Ergo assumpsit hunc hominem. Sed hic homo est persona. Ergo assumpsit personam ; quod falsum est : ergo et primum.

Respondeo dicendum, quod id quod assumitur, secundum intellectum praecedit unionem. Si ergo dicatur homo assumptus, oportet quod intelligatur homo antequam intelligatur assumptus. Homo autem particularis (quia universalem non assumpsit, cum non habeat esse in rerum natura), est quid subsistens, habens esse completum. Quod autem habet esse completum in quo subsistit, non potest uniri alteri nisi tribus modis : vel accidentaliter, ut tunica homini ; et hunc modum unionis ponit tertia opinio : vel per modum aggregationis, sicut lapis lapidi in acervo : vel aliquo accidente, sicut homo unitur Deo per amorem vel gratiam ; et neutra harum est unio simpliciter, sed secundum quid : quarum primam posuit Dioscorus, alteram Nestorius haeretici, ut dicit Damascenus, 3 cap., III libri. Unde nullo modo concedendum est, quod homo sit assumptus. Sciendum tamen, quod prima opinio nullum praedictorum modorum unionis ponebat, unde non est haeretica ; sed ponebat, quod erat facta unio secundum hoc quod persona verbi incepit esse illa substantia : quod quidem non est intelligibile, ut duorum unum fiat alterum, nisi per conversionem unius ad alterum ; immo impossibile est, ut prius dictum est ; et ideo non sustinetur.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod omnes auctoritates quae dicunt hominem assumptum, exponi debent, ut ponatur concretum pro abstracto, idest homo pro humana natura.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Christus est homo, non quem assumpsit, sed cuius humanam naturam assumpsit.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod non est propter inefficaciam unionis animae ad corpus quod eorum coniunctio, secundum quod praeintelligitur unioni ad divinam personam, non facit hominem, sed humanam naturam in Christo ; sed est ex hoc quod non fuerunt, ut coniuncta per se subsisterent, sed ut divina persona in eis subsisteret.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod homo significat humanam naturam, et supponit pro supposito subsistente in natura illa : quorum unum est ex parte assumpti, alterum ex parte assumentis.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod hoc quod facit coniunctum ex anima et corpore esse hominem, non est praeter animam et corpus et unionem, aliquid positive ; sed ex hoc ipso quod ipsum compositum ex anima et corpore non adiungitur alteri subsistenti in natura composita, sequitur quod coniunctum sit homo. Unde si Christus humanam naturam quam assumpsit deponeret, ex hoc ipso esset homo illud coniunctum ex duabus substantiis.

ARTICULUS III

Utrum homo dicat ibi compositum ex duabus substantiis tantum

Ad tertium sic proceditur. Videtur, quod homo non dicat nisi compositum ex duabus substantiis. Homo enim praedicatur de Christo et de Petro, et non aequivoce dicitur. Sed cum dicitur de Petro, nihil praedicatur nisi compositum ex duabus naturis vel substantiis. Ergo et cum dicitur de Christo.
Praeterea, in symbolo Athanasii dicitur : sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus. Sed anima non includit in sua significatione carnem, nec e converso. Ergo nec homo dicit divinitatem, nec e converso.
Praeterea, nihil est in Christo praeter tres substantias. Si ergo homo diceret tres substantias, tunc Christus erit tantum homo, quod est falsum.
Praeterea, totum non dicitur uniri parti ; sed pars toti, vel parti. Si ergo homo diceret tres substantias, videretur quod non posset dici homo uniri Dei filio.

Sed contra, homo est habens humanitatem. Sed habens humanitatem est divina persona. Ergo cum humanitate, quae continet duas substantias, hoc nomen homo, dictum de Christo, dicit etiam divinam personam ; et sic dicit tres substantias.

Praeterea, omne praedicatum substantiale continet aliquo modo suum subiectum. Sed hoc nomen homo praedicatur de filio Dei non accidentaliter. Ergo continet personam filii Dei ; et sic non dicit tantum compositum ex duabus substantiis.

Respondeo dicendum, quod in quolibet nomine est duo considerare : scilicet id a quo imponitur nomen, quod dicitur qualitas nominis ; et id cui imponitur, quod dicitur substantia nominis : et nomen, proprie loquendo, dicitur significare formam sive qualitatem, a qua imponitur nomen ; dicitur vero supponere pro eo cui imponitur.

Prima ergo opinio dicit, quod hoc nomen homo, quantum ad significatum et quantum ad suppositum, non dicit nisi constitutum ex duabus substantiis : quia hoc constitutum ex duabus substantiis est hypostasis subsistens, pro qua potest fieri suppositio huius nominis homo.

Secunda vero opinio dicit, quod constitutum ex duabus substantiis tantum, non est hypostasis subsistens, sed natura, in qua subsistit verbum Dei ; unde non potest ponere, quod constitutum ex duabus substantiis tantum sit suppositum cui nomen imponitur, sed forma a qua imponitur, scilicet humanitas : illud vero cui nomen imponitur, quod est subsistens in humana natura, est persona verbi ; et ideo hoc nomen homo comprehendit tres substantias ; sed duas ex parte significati, tertiam ex parte suppositi.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod diversitas suppositionis non facit aequivocationem ; sed diversitas significationis.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Athanasius accipit hominem ex parte naturae significatae.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod termini in praedicato positi tenentur formaliter, in subiecto vero materialiter ; unde hoc nomen homo supponit suppositum aeternum, quod subsistit in duabus naturis et tribus substantiis ; praedicat vero tantum naturam humanam. Unde si diceretur quod est tantum homo, excluderetur omnis natura alia ab humana ; et propter hoc non conceditur, quod sit homo tantum.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod homo dicitur proprie et simpliciter unitus filio Dei : quia dicit id quod unitur, seu coniungitur, scilicet humanam naturam, quae est quasi pars in hac unione ; et id in quo fit unio, scilicet suppositum unum.

QUAESTIO II

PROOEMIUM

Deinde quaeritur de his quae pertinent ad secundam opinionem ; et circa hoc quaeruntur tria :

Utrum Christus sit unum ;
Utrum habeat unum esse ;
Utrum persona Christi post incarnationem fuerit composita.

ARTICULUS I

Utrum Christus sit duo neutraliter

Ad primum sic proceditur. Videtur, quod Christus sit duo neutraliter. Isidorus enim dicit in Lib. de Trinit. : mediator Dei et hominum, homo Iesus Christus, quamvis aliud sit de patre, aliud de virgine, non tamen alius. Sed ubicumque est aliud et aliud, ibi sunt duo. Ergo Christus est duo.
Praeterea, Christus est unum unitate increata, et est unum unitate creata. Unitas autem creata non est unitas increata. Ergo Christus est duo.
Praeterea, sicut in Trinitate sunt tres personae in una essentia ; ita in Christo sunt duae naturae in una persona. Sed propter unitatem naturae dicuntur pater et filius unum, quamvis non unus. Ergo et propter unitatem personae Christus debet dici unus, et non unum, sed duo propter dualitatem naturarum.
Praeterea, Christus secundum quod est Deus, est aliquid quod est pater ; et secundum quod est homo, est aliquid quod est mater. Sed hoc quod est pater, non est hoc quod est mater. Ergo Christus est aliquid et aliquid ; et ita est duo.
Praeterea, Christus est aliquid passibile et aliquid impassibile. Sed passibile non est impassibile. Ergo Christus est aliquid et aliquid. Ergo non est unum.
Praeterea, secundum Damascenum, Christus totus est ubique, non tamen totum. Sed est ubique secundum quod est Deus. Ergo Christus non est totum Deus. Sed ex hoc quod est Deus, est aliquid. Ergo est aliquid et aliquid ; et sic idem quod prius.
Praeterea, Christus non est tantum homo. Sed homo praedicat aliquid unum de ipso. Ergo Christus non est tantum unum aliquid : ergo est duo.

Sed contra, quidquid est, ideo est, quia unum numero est. Si ergo Christus non est unum, nihil est ; quod falsum est.

Praeterea, maior est convenientia naturae humanae in Christo ad naturam divinam, quam accidentis ad subiectum. Sed accidens cum subiecto non facit numerum. Ergo nec ratione naturae humanae et divinae dicetur Christus esse duo.
Praeterea, ea quae non sunt unum, non possunt de se invicem praedicari. Sed Deus praedicatur de homine Christo, et e converso. Ergo Christus est unum.

Respondeo dicendum, quod neutrum genus est informe et indistinctum ; masculinum vero est formatum et determinatum ; unde masculinum non praedicatur absolute nisi de re perfecta subsistente ; neutrum vero genus de re perfecta subsistente, et de non perfecta ; unde non potest dici, quod albedo vel humanitas Petri est aliquis, sed quod est aliquid ; de Petro autem possumus dicere, quod est aliquis, et quod est aliquid. Similiter in Christo de persona potest dici est aliquis, et est aliquid : de natura autem quod est aliquid, et non quod est aliquis.

Secundum igitur secundam opinionem, de qua agitur, illud aliquid quod est natura assumpta, non praedicatur de Christo : quia non habet rationem hominis, sed humanitatis. Aliquid ergo, secundum quod praedicatur de Christo, non significat tantum naturam, sed suppositum naturae : et quia plurale est geminatum singulare, ideo Christus non posset dici aliqua, nisi essent in eo duo supposita naturarum ; quod negat secunda opinio, et similiter tertia ; et ideo utraque opinio dicit, quod Christus est unum ; sed secunda dicit, quod est unum per se ; tertia vero, quod est unum per accidens, sicut albus homo.

Sed prima opinio dicit, quod assumptum non tantum habet rationem humanitatis, sed etiam hominis ; et tamen non potest dici aliquis, quia est alteri digniori adiunctum, sed dicitur aliquid, et illud aliquid praedicatur de persona assumente ; et ideo sequitur quod Christus sit aliquis, scilicet assumens, et aliquod, scilicet assumptum ; et quod sit duo neutraliter, sed non masculine.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod aliud partitivum est ; unde requiritur aliquod a quo dividatur. Cum autem dicitur, Christus est aliud et aliud, cum aliud non praedicet naturam tantum, sed suppositum naturae (quia humana natura de Christo non praedicatur), requiritur quod sit ibi aliquid distinctum vel divisum a supposito humanae naturae, quod de Christo praedicetur. Hoc autem non potest esse secundum secundam opinionem : quia suppositum divinae naturae non est aliud a supposito humanae naturae ; nec divina natura, quae de Christo praedicatur, est aliud a supposito eius, nec per consequens a supposito humanae naturae. Unde secundum hanc opinionem Christus non dicitur proprie aliud et aliud ; sed exponendum est, alterius et alterius naturae. Prima vero opinio, quae distinguit supposita naturarum, potest dicere quod Christus est aliud et aliud.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod termini numerales, ut in 1 dictum est, se habent communiter ad personam et naturam ; unde loquendo de unitate personali, est tantum una in Christo, secundum quam dicitur unus Christus ; loquendo autem de unitate naturali, est duplex unitas. Non tamen sequitur quod Christus sit unum et unum : quia unum quod de Christo praedicatur, non refertur tantum ad naturam, sed ad suppositum naturae, quod non geminatur.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod natura divina praedicatur in recto de personis propter identitatem rei ; sed duae naturae quae sunt in Christo, non praedicantur de eo in recto : quamvis enim divina natura praedicetur de eo in recto, non tamen humana, sicut nec de aliquo alio homine. Si autem tres personae differrent secundum rem a natura, quamvis esset una numero in eis, non tamen posset propter hoc dici, quod tres personae essent unum simpliciter ; sed forte quod essent unus Deus ; sicut multi homines dicuntur unus populus.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod cum dicitur, Christus est aliquid quod est mater, ly aliquid non praedicat tantum naturam, sed suppositum naturae, ut patet ex praedictis ; relativum autem refert suum antecedens, non gratia suppositi, sed gratia naturae : mater enim non convenit cum filio in supposito, sed in natura : relativum autem non refert idem secundum suppositum, sed quandoque idem secundum naturam speciei. Cum vero dicitur : est aliquid quod est pater, ly aliquid praedicat naturam divinam : unde ex hoc sequitur quod humana natura non sit divina natura, non autem quod Christus sit duo.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod cum dicitur, Christus est aliquid passibile, ly aliquid non praedicat naturam, sed suppositum humanae naturae ; quia proprietates naturae denominative praedicantur de supposito, quamvis natura de eo non praedicetur, et etiam proprietates partium. Petrus enim quamvis non sit capillus, est tamen Crispus. Cum vero dicitur, Christus est aliquid impassibile, ly aliquid praedicat suppositum divinae naturae, quod non est aliud quam suppositum humanae naturae ; vel etiam divinam naturam, quae non est aliud a suo supposito. Unde non sequitur quod sit ibi aliud et aliud : media enim falsa est quae dicit quod aliquid passibile non est aliquid impassibile : idem enim suppositum quod est passibile secundum unam naturam, est impassibile secundum aliam.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod totus refertur ad personam, totum autem ad naturam. Totum autem, secundum quod hic sumitur, est cui nihil deest : et quia nihil deest de personalitate filii, quam significat nomen Christi, secundum quod est ubique, quia est persona aeterna ; ideo dicitur totus ubique. Deest autem aliquid de natura ei, secundum quod non est ubique ; sed tamen illud aliquid non praedicatur de Christo. Unde non sequitur quod Christus sit aliquid et aliquid ; sed quod in eo sit aliquid et aliquid.

ad 7. Ad septimum dicendum, quod termini in praedicato positi tenentur formaliter : unde non conceditur ista, quod Christus sit tantum homo ; quia excluderetur omnis alia natura. Ly aliquid autem, et ly unum non determinant aliquam formam vel naturam ; sed determinatum suppositum, secundum quod de Christo praedicantur : non enim determinant nisi illud circa quod ponuntur. Unde si diceretur : Christus est tantum unum, vel tantum aliquid, non excludit aliam naturam, sed aliud suppositum : et ideo haec est vera : Christus est tantum aliquid unum ; et est in processu illo fallacia consequentis, quia aliquid unum est superius ad hominem. Procedit ergo negative ab inferiori ad superius, cum dictione exclusiva.

ARTICULUS II

Utrum in Christo non sit tantum unum esse

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod in Christo non sit tantum unum esse. Omnis enim forma substantialis dat esse. Sed anima est forma substantialis. Ergo dat esse. Sed non dat esse divinae personae, quia hoc est aeternum. Ergo dat aliud esse : ergo in Christo non tantum est unum esse.
Praeterea, unum est esse filii Dei et patris. Si ergo unum est esse huius hominis et filii Dei, unum erit esse huius hominis et Dei patris. Sed nulla est maior unio quam ea quae est aliquorum secundum esse unum. Ergo humanitas est unita Deo patri.
Praeterea, in divinis non est esse nisi essentiale. Si ergo unio humanae naturae ad divinam facta est in esse filii Dei, facta est in essentia : quod est impossibile.
Praeterea, definitio est oratio indicans quid est esse. Sed homo secundum eamdem definitionem praedicatur de Christo et de Petro. Ergo est idem esse humanitas illius hominis cum esse Petri secundum speciem. Sed esse filii Dei non est idem specie cum esse Petri. Ergo in Christo non est tantum unum esse.
Praeterea, de quocumque responderi potest ad quaestionem factam per an est, habet proprium esse. Sed haec quaestio fit non tantum de persona, sed etiam de natura. Ergo esse non tantum est personae, sed etiam naturae. In Christo autem sunt duae naturae. Ergo in Christo sunt duo esse.

Sed contra, omne quod habet per se esse, est subsistens. Si ergo in Christo est duplex esse, sunt ibi duo subsistentia : ergo duae hypostases : quod supra improbatum est.

Praeterea, quaecumque differunt secundum esse, unum eorum non praedicatur de altero. Sed Deus est homo, et e converso. Ergo est esse unum Dei et hominis.
Praeterea, unius non est nisi unum esse. Sed Christus est unum, ut dictum est. Ergo habet unum esse tantum.

Respondeo dicendum, quod secundum philosophum V Metaph., esse duobus modis dicitur.

Uno modo secundum quod significat veritatem propositionis, secundum quod est copula ; et sic, ut Commentator ibidem dicit, ens est praedicatum accidentale ; et hoc esse non est in re, sed in mente, quae coniungit praedicatum cum subiecto, ut dicit philosophus in VI Metaph. Unde de hoc non est hic quaestio.

Alio modo dicitur esse, quod pertinet ad naturam rei, secundum quod dividitur secundum decem genera ; et hoc quidem esse est in re, et est actus entis resultans ex principiis rei, sicut lucere est actus lucentis. Aliquando tamen sumitur esse pro essentia, secundum quam res est : quia per actus consueverunt significari eorum principia, ut potentiae vel habitus.

Loquendo igitur de esse secundum quod est actus entis, sic dico, quod secundum secundam opinionem oportet ponere tantum unum esse ; secundum alias autem duas oportet ponere duo esse. Ens enim subsistens, est quod habet esse tamquam eius quod est, quamvis sit naturae vel formae tamquam eius quo est : unde nec natura rei nec partes eius proprie dicuntur esse, si esse praedicto modo accipiatur ; similiter autem nec accidentia, sed suppositum completum, quod est secundum omnia illa. Unde etiam philosophus dicit in II Metaph., quod accidens magis proprie est entis quam ens.

Prima ergo opinio, quae ponit duo subsistentia, ponit duo esse substantialia ; similiter tertia opinio, quia ponit quod partes humanae naturae adveniunt divinae personae accidentaliter, ponit duo esse, unum substantiale, et aliud accidentale ;

secunda vero opinio, quia ponit unum subsistens, et ponit humanitatem non accidentaliter advenire divinae personae, oportet quod ponat unum esse. Impossibile est enim quod unum aliquid habeat duo esse substantialia ; quia unum fundatur super ens : unde si sint plura esse, secundum quae aliquid dicitur ens simpliciter, impossibile est quod dicatur unum. Sed non est inconveniens quod esse unius subsistentis sit per respectum ad plura, sicut esse Petri est unum, habens tamen respectum ad diversa principia constituentia ipsum : et similiter suo modo unum esse Christi habet duos respectus, unum ad naturam humanam, alterum ad divinam.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod forma facit esse ; non ita quod illud esse sit materiae aut formae, sed subsistentis. Quando ergo compositum ex materia et forma est per se subsistens, acquiritur ex forma illi composito esse absolutum per se ; quando autem non est per se subsistens, non acquiritur per formam esse illi composito ; sed subsistenti cui hoc adiungitur, acquiritur respectus secundum esse ad hoc quod ei additur : sicut si ponamus hominem nasci sine manu, et manum per se separatim fieri, et postea ei miraculose coniungi, constat quod forma manus causabit esse manus per se subsistentis : sed postquam coniungitur homini, non acquiritur ex forma manus aliquod esse manui, quia manus non habet esse proprium ; sed acquiritur homini respectus ad manum secundum suum esse. Ita etiam dico, quod anima in Christo non acquirit proprium esse humanae naturae ; sed filio Dei acquirit respectum secundum suum esse ad naturam humanam, qui tamen respectus non est aliquid secundum rem in divina persona, sed aliquid secundum rationem, ut dictum est de unione, supra, dist. II, qu. 2, art. 2, quaestiunc. 3, ad 3.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod aliud est de Deo et de omnibus aliis rebus : quia in Deo ipsa essentia subsistens est, unde sibi secundum se debetur esse ; immo ipsa est suum esse subsistens : unde essentia a persona non differt secundum rem : et ideo esse essentiae est etiam personae ; et tamen persona et essentia ratione differunt. Quamvis ergo unum sit esse, potest tamen esse considerari vel prout est essentiae ; et sic non unitur humanitas in esse divino, unde non unitur patri : vel potest considerari prout est personae ; et sic unitur in esse divino.

ad 3. Et per hoc patet solutio ad tertium.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod philosophus accipit ibi esse pro essentia, vel quidditate, quam signat definitio.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod illa obiectio procedit de esse secundum quod signat veritatem propositionis : sic enim potest dici non tantum de his quae sunt in re, sed de his quae sunt in intellectu : de quibus potest locutio formari.

ARTICULUS III

Utrum persona verbi post incarnationem sit composita

Ad tertium sic proceditur. Videtur, quod persona verbi post incarnationem non sit composita. Omne enim compositum est melius componentibus : quia bonum additum bono facit magis bonum. Sed divinitate non potest esse aliquid melius. Ergo ex divinitate et humanitate non potest fieri una persona composita.
Praeterea, in Christo non est nisi persona aeterna. Sed nullum aeternum est compositum. Ergo persona Christi nullo modo est composita.
Praeterea, ad simplicitatem divinae essentiae pertinet quod non sit composita, nec alteri componibilis. Sed persona divina est aequalis simplicitatis cum essentia. Ergo nec in se potest dici composita, nec alteri componibilis.
Praeterea, sicut dicit philosophus, pars habet rationem materiae et imperfecti. Sed omnis imperfectio et materialitas a deitate est aliena. Ergo non potest esse pars alicuius. Sed omnis compositio est ex partibus. Ergo persona Christi non potest esse composita ex divinitate et humanitate.
Sed contra est quod dicit Damascenus, duas naturas unitas invicem in unam compositam hypostasim filii Dei.
Praeterea, Levitici 5 super illud : Decimam partem ephi, Glossa : idest Christi humanitatem ; ephi enim tres modios capiens significat Trinitatem. Ergo humanitas Christi est pars alicuius personae in Trinitate.
Praeterea, Athanasius in Symbolo : sicut anima rationalis et caro unus est homo ; ita Deus et homo unus est Christus. Sed anima rationalis et caro sunt partes hominis. Ergo Deus et homo sunt partes Christi.
Praeterea, omne totum est compositum ex partibus. Sed Damascenus dicit, quod Christus totus fuit in Inferno, non tamen totum : et similiter ubique est non totum, sed totus : quia non est ubique nisi secundum alteram naturam. Ergo duae naturae sunt partes personae Christi compositae ex eis.

Respondeo : Dicendum, quod ad rationem totius pertinent duo. Unum scilicet quod esse totius compositi pertinet ad omnes partes : quia partes non habent proprium esse, sed sunt per esse totius, ut dictum est. Aliud est quod partes componentes causant esse totius. Secundum autem tertiam et primam opinionem neutrum horum invenitur in Christo :

quia opinio prima dicit, quod hic homo habet esse suum proprium ; unde esse divinae personae ad ipsum non pertinet ;

similiter tertia opinio dicit, quod est esse superadditum ad esse divinae personae accidentaliter ; unde anima et corpus non dicuntur partes personae, sicut nec accidentia subiecti ; unde neutra ponit personam verbi compositam.

Sed secunda ponit unum esse in Christo ; unde esse divinae personae pertinet ad utramque naturam. Non tamen illud esse causatur ex coniunctione naturarum, sicut esse compositi causatur ex coniunctione componentium. Unde secundum hanc opinionem persona Christi post incarnationem potest dici aliquo modo composita, inquantum ibi salvatur aliqua conditio compositi : non tamen est ibi vera ratio compositionis, quia deficit ibi altera conditio ; unde etiam non est in usu modernorum hanc opinionem tenentium, quod dicant personam compositam. Nec dicendum, quod dicatur composita secundum expositionem nominis quasi cum alio posita : quia sic prima opinio et tertia ponerent personam compositam sicut et secunda.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod in persona composita quamvis sint plura bona quam in persona simplici, quia est ibi bonum increatum et bonum creatum ; tamen persona composita non est maius bonum quam simplex : quia bonum creatum se habet ad bonum increatum sicut punctus ad lineam, cum nulla sit proportio unius ad alterum ; unde sicut lineae additum punctum, non facit maius ; ita nec bonum creatum additum in persona bono increato facit melius : vel etiam quia tota ratio bonitatis omnium bonorum est in Deo ; unde et ipse dicitur omne bonum ; unde non potest sibi fieri additio alicuius boni quod in ipso non sit.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod persona non dicitur composita quasi esse suum sit ex multis constitutum (hoc enim est contra rationem aeterni), sed quia ad multa se extendit, quae assumuntur in illud esse.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod de ratione summae simplicitatis est quod nec sit composita ex partibus nec componibilis alteri tamquam pars. Sic autem persona non est composita, quia neque est pars neque ex partibus constituta.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod quamvis compositio quantum ad aliquid salvetur in incarnatione verbi, nullo tamen modo est ibi ratio partis. Divinitas enim pars esse non potest, propter imperfectionem quae est de ratione partis : humana autem natura similiter non potest esse pars, quia compartem non habet, vel etiam quia non causat esse personae quae dicitur composita. Et ideo Magister dicit in sequenti dist., quod inexplicabilis est illa compositio quae non est partium. Ratio autem dicitur a magistris unio exigitiva : quia tot comprehenduntur in persona quot exiguntur ad opus redemptionis, ut sit Deus qui possit, et homo qui debeat satisfacere.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod Damascenus dicit compositam hypostasim, inquantum est ibi aliquid de ratione compositionis, non quod sit simpliciter composita quantum est ad perfectam rationem compositionis.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod allegatio illa sumitur quantum ad similitudinem numeri, non quantum ad similitudinem totius et partis.

ad 7. Ad septimum dicendum, quod similitudo illa est quantum ad aliquid, et non quantum ad omnia, ut patet ex dictis.

ad 8. Ad ultimum dicendum, quod totum, praeter hoc quod est compositum ex partibus, habet aliud de ratione sui, scilicet quod ei nihil deest eorum quae debet habere ; et secundum hoc sumitur a Damasceno.

QUAESTIO III

PROOEMIUM

Deinde quaeritur de his quae pertinent ad tertiam opinionem ; et circa hoc quaeruntur duo :

Utrum ex anima et corpore Christi fuerit aliquid compositum ;
Utrum anima et corpus fuerint unita divinae personae accidentaliter.

ARTICULUS I

Utrum in Christo fuerit aliqua compositio animae et corporis

Ad primum sic proceditur. Videtur quod non fuerit aliqua compositio animae et corporis in Christo. Supra enim, dist. II, probavit Magister, quod nomine humanae naturae intelligitur anima et corpus ; nec ita accipitur in Christo sicut in aliis. Cum ergo in aliis hominibus accipiatur humana natura pro eo quod compositum est ex anima et corpore ; videtur quod in Christo accipiatur pro partibus non compositis.
Praeterea, Damascenus dicit, quod in domino Iesu non est communem speciem accipere. Sed ex anima et corpore unitis consurgit natura speciei. Ergo videtur quod non fuerunt ad invicem unita in Christo.
Praeterea, post ultimam compositionem non potest esse alia compositio. Sed ultima compositio in natura est animae rationalis ad corpus. Ergo si ista unio esset in Christo, non posset sequi unio ad divinam personam.
Praeterea, anima non coniungitur carni nisi ut vivificet ipsam. Sed caro poterat vivificari ex unione ad ipsam vitam, scilicet verbum. Ergo non oportuit quod carni uniretur.

Sed contra, homo univoce dicitur de Christo et aliis hominibus ; alias non esset eiusdem speciei, nec per eum deberet satisfieri pro peccatis humani generis. Sed de ratione hominis, secundum quod praedicatur de aliis, est compositio animae et corporis. Ergo et in Christo fuit unio animae et carnis.

Praeterea, corpus non est animatum, nisi anima coniungatur ei quasi forma. Si ergo anima non fuisset unita corpori Christi quasi forma, fuisset corpus illud inanimatum ; et ita non fuisset assumptibile.

Respondeo : Dicendum, quod unio animae ad carnem constituit rationem hominis, et omnium partium eius ; unde remota anima, non dicitur homo nec oculus nec caro nisi aequivoce, sicut homo pictus ; et ideo si tollatur unio animae Christi ad carnem eius, sequitur quod non sit homo verus, nec caro eius vera ; quod est contra articulum fidei ; et ideo haec opinio tertia non solum est falsa, sed haeretica, et in Concilio Ephesino sub Caelestino I Papa condemnata. Tamen ista opinio videtur ex eodem fonte processisse cum prima, scilicet ex hoc quod credebant omne compositum ex anima et corpore habere rationem hominis ; et ideo, quia prima opinio posuit animam et corpus unita ad invicem, esse assumpta, coacta fuit ponere hominem esse assumptum, et Christum esse duo. Haec autem opinio, ut hoc negaret, posuit animam et corpus esse assumpta non unita. Secunda vero utrumque evitat, ut dictum est.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod non fuit intentio Magistri dicere, quod per humanam naturam in Christo significentur corpus et anima non unita ; non enim quantum ad hoc assignat differentiam, sed quantum ad hoc quod humana natura in aliis consurgit ex omnibus quae substantialiter in ipsis sunt : in Christo autem non, sed solum ex corpore et anima.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Damascenus loquitur quantum ad unionem divinitatis ad humanam naturam, ex qua non consurgit tertia natura speciei quantum ad unionem animae ad corpus.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod compositio animae rationalis ad carnem est ultima in operibus naturae ; sed compositio humanitatis ad personam verbi non fit operatione naturae, sed virtute divina.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod verbum vivificat carnem Christi active, et non formaliter : et ideo requiritur anima, quae formaliter vivificet.

ARTICULUS II

Utrum humana natura verbo accidentaliter uniatur

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod humana natura accidentaliter verbo uniatur. Ad Philip. 2, 7 : Habitu inventus ut homo. Ergo cum habitus sit genus accidentis, videtur quod Deus fuerit homo accidentaliter.
Praeterea, omne quod advenit post esse completum, est accidens. Sed humana natura advenit filio Dei post esse completum ipsius. Ergo advenit ei accidentaliter.
Praeterea, secundum philosophum, in subiecto dicitur esse quod est in aliquo non sicut pars. Sed humanitas in Christo non est sicut pars, ut dictum est. Ergo est in eo sicut in subiecto. Sed in subiecto esse est proprium accidentis. Ergo unitur verbo accidentaliter.
Praeterea, accidens est quod adest et abest praeter subiecti corruptionem. Sed humana natura hoc modo se habet ad personam filii Dei. Ergo unitur ei accidentaliter.

Sed contra est decretalis Alexandri Papae : cum (inquit) Christus sit perfectus Deus et perfectus homo ; qua temeritate audent quidam dicere, quod Christus, secundum quod homo, non est aliquid ? Sed praedicatum accidentale non praedicat aliquid, sed aliqualiter se habens. Ergo homo non est praedicatum accidentale.

Praeterea, Aristoteles in I Physic., dicit : quod vere est, idest substantia, fit accidens nulli. Sed humanitas est substantia. Ergo non potest dici accidens alicui.
Praeterea, si est accidens, oportet quod alicui accidat. Non homini, quia per se convenit ei humanitas. Ergo accidit filio Dei ; quod est contra Boetium, qui dicit, quod in Deo non est aliquod accidens.

Respondeo dicendum, quod quamvis hoc quod est accidens in se, possit esse aliquo modo substantia alicui, ut color albedini ; tamen quod est in se substantia, non potest esse accidens alicuius, quamvis coniunctio unius substantiae ad alteram possit esse accidens, ut sic una substantia alteri accidentaliter advenire dicatur, sicut vestis homini. Sed hoc non potest esse nisi dupliciter : vel quod coniungatur ei secundum contactum, sicut vestis homini, vel sicut dolium vino ; aut sicut mobile motori, sicut Angelus coniungitur corpori quod assumit. Et cum contactus non sit nisi corporum, oportet dicere, quod humana natura non potest advenire divinae personae nisi sicut mobile motori, ut dicatur Christus hoc modo assumpsisse naturam humanam, sicut Angelus assumit corpus, ut oculis mortalium videatur, sicut dicitur in littera ; et sic spiritus sanctus visus est in columba. Haec autem assumptio non vere facit praedicari assumptum de assumente, nec proprietates assumpti vere transfert in assumentem : non enim Angelus assumens corpus ad hominis similitudinem, vere est homo, nec vere habet aliquas proprietates hominis ; neque spiritus sanctus potest dici minor seipso propter speciem columbae in qua apparuit, ut dicit Augustinus. Unde patet quod haec opinio non potest dicere, quod filius Dei vere sit homo, vel vere sit passus : et ideo cum neget veritatem articulorum, condemnata est quasi haeretica. Tamen etiam quantum ad hanc positionem procedit ab eodem fonte cum prima, scilicet ex hoc quod humana natura non assumeretur ad esse divinae personae. Unde prima opinio ponebat, quod assumptum habebat esse per se, in quo subsistebat ; haec autem tertia opinio ponit, quod non subsistit assumptum, neque persona in eo, sed est esse accidentale superadditum.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod humana natura in Christo habet aliquam similitudinem cum accidente, et praecipue cum habitu, quantum ad tria. Primo, quia advenit personae divinae post esse completum, sicut habitus, et omnia alia accidentia. Secundo, quia est in se substantia, et advenit alteri, sicut vestis homini. Tertio, quia melioratur ex unione ad verbum, et non mutat verbum ; sicut vestis formatur secundum formam vestientis, et non mutat vestientem. Unde antiqui dixerunt, quod vergit in accidens ; et quidam propter hoc addiderunt, quod degenerat in accidens : quod tamen non ita proprie dicitur ; quia natura humana in Christo non degenerat, immo magis nobilitatur.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod quamvis adveniat post esse completum, non tamen est accidentaliter adveniens : quia trahitur ad unionem in illo esse, sicut corpus adveniet animae in resurrectione.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis non proprie possit dici pars, tamen aliquid habet de ratione partis ; quod non habet accidens, ut patet ex dictis.

ad 4. Ad quartum dicendum sicut ad secundum.

EXPOSITIO TEXTUS

Quaeritur, an his locutionibus, Deus factus est homo etc [...] dicatur Deus factus esse aliquid. Hic ponit tres quaestiones.

Prima est, utrum homo aliquid praedicet de Christo. Et secundum primam et secundam opinionem praedicat aliquid, quia de eo praedicatur in quid, quia est unio substantialis ; secundum vero tertiam opinionem non praedicat aliquid, sed aliquo modo se habens.

Secundam quaestionem ponit ibi : et an ita conveniat dici : utrum homo factus sit Deus, sicut Deus factus est homo : quod prima opinio concedit ; secunda et tertia non, proprie loquendo, ut in sequenti dist. patebit.

Tertia quaestio est : si per huiusmodi locutiones non dicitur Deus factus aliquid, quis erit in his intellectus ? Et hanc ponit ibi : et si ex his locutionibus non dicitur Deus factus esse aliquid, vel esse aliquid, quae sit intelligentia harum locutionum, et similium.

Alii enim dicunt, in ipsa verbi incarnatione hominem quemdam ex anima rationali et humana carne constitutum. Hic ponit positiones primae opinionis, non omnes, sed quae sufficiunt ad intellectum eius : et prima positio est radix opinionis, scilicet quod anima et corpus assumuntur unita (quod est contra tertiam), non solum ad constituendam humanitatem, sed etiam hominem (quod est contra secundam), et hoc est quod dicit : hominem quemdam ; et quod ista unio animae ad carnem, ex qua constituitur homo, praecedit unionem ad verbum secundum intellectum ; et hoc est quod dicit : et ille homo coepit esse Deus ; non autem tempore ; et hoc est quod dicit : in ipsa verbi incarnatione.

Secundam positionem ponit ibi : concedunt etiam hominem illum assumptum a verbo, et unitum verbo ; et hoc est quod homo est assumptus, et quod assumens est assumptum, quod notatur in hoc quod dicit : tamen esse verbum ; et quod per assumptionem Deus factus est homo ; unde dicit : et ea ratione tradunt dictum esse Deum factum hominem.

Tertia est quod homo factus est Deus, et e converso, ibi : unde vere dicitur : Deus factus est homo, et homo factus est Deus.

Quarta est quod homo dicit compositum ex duabus substantiis, ibi : cumque dicant illum hominem ex anima rationali et humana carne subsistere, non tamen fatentur ex duabus naturis esse compositum. Et ne de suo tantum loqui putentur, hanc sententiam pluribus muniunt testimoniis. Hic inducuntur auctoritates ad probandum primam opinionem.

Et sciendum, quod quatuor probant per praedictas auctoritates.

Primum est, quod Christus est duo ; quod probant per primam auctoritatem, quae incipit ibi : cum legitur, ex illo verbo, utrumque simul unam personam.

Item per secundam, quae incipit, ibi, Iesus Christus, ex illo verbo, utraque substantia, scilicet divina et humana, filius est unicus Dei patris omnipotentis, ex illo, aliud propter verbum, et aliud propter hominem.

Item per quartam, quae incipit ibi : agnoscamus geminam substantiam, ex illo verbo, utrumque autem simul, non duo, sed unus est Christus. Quod autem dicitur, utrumque Christus, intelligendum est non proprie dici, sed materialiter ; sicut paries et tectum dicitur domus. Quod vero dicit, aliud et aliud, intelligendum est, alterius et alterius naturae. Secundum quod probant, est quod homo factus est Deus : et hoc probant per tertiam auctoritatem, quae incipit ibi : quid natura humana in Christo homine meruit ? Ex illo verbo, quibus mereretur iste homo una fieri persona cum Deo.

Item ex quinta, quae incipit ibi : ille homo, ut a verbo patri coaeterno in unitatem personae assumptus filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit ? Ex illo verbo, ex quo ille homo esse cepit. Item ex sexta, quae incipit ibi : homo quicumque, ex illo verbo, homo ille ab initio factus est Christus.

Item ex septima, quae incipit ibi, gratia Dei nobis in homine Christo commendatur, ex illo verbo, una cum illo persona filius Dei fieret ; quod qualiter intelligendum sit, in sequenti dist. dicetur.

Tertium est, quod homo sit assumptus ; et hoc probant per auctoritatem quintam, quae incipit ibi : ille homo ut a verbo patri coaeterno in unitatem personae assumptus, filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit ? Quae expresse hoc dicit : et hoc in praecedenti dist. solutum est : quia homo dicitur assumptus, idest natura hominis.

Quartum quod probant, est quod homo constat ex duabus substantiis, per octavam auctoritatem, quae incipit ibi : Christum non ambigimus esse Deum verbum ; quae expresse hoc dicit ; sed Hilarius loquitur quantum ad formam significatam, non quantum ad suppositum. Sunt autem alii.

In hoc capite ponit positiones secundae opinionis. Ponit ergo duas positiones eius, in quibus tota consistit :

prima est, quod assumptum est compositum ex anima et corpore per modum naturae humanae, quod patet ex hoc quod humanam naturam, ex qua, et divina dicit Christum constare, statim exponit per animam et corpus, ex quibus non constat natura humana, nisi secundum quod sunt coniuncta ad invicem ; et quod hoc compositum sit homo, habet ex unione ad divinam personam ; unde dicit, quod homo ille non tantum constat ex anima et corpore, sed ex his et divinitate. Quod autem dicit : in parte consentiunt, intendit quantum ad hoc quod utraque ponit quod homo praedicat de Christo quid, et quod anima et corpus sint unita ad invicem.

Secunda positio est, quod persona verbi ante incarnationem fuit simplex, sed post est composita. Et post hoc removet duo inconvenientia quae videntur sequi :

primum est quod persona verbi sit alia quam primo : quod removet ibi : nec est ideo alia persona quam prius ;

secundum quod persona sit facta : quod removet ibi : nec tamen persona illa debet dici facta persona. De hoc Augustinus in Lib. sententiarum Prosperi ait. Hic ponit auctoritates probantes secundam opinionem ; et probant duo : scilicet quod est una hypostasis, et quod persona post incarnationem est composita, quod satis patet in littera. Sunt etiam alii qui in incarnatione verbi non solum personam ex naturis compositam negant, verum etiam hominem aliquem, sive etiam aliquam substantiam, ibi ex anima et carne compositam vel factam diffitentur.

Hic ponit positiones tertiae opinionis ; et ponit quatuor, in quibus tota consistit :

prima est, quod ex anima et corpore non sit aliquid unum ; et hoc ponitur statim in principio ;

secunda, quod haec duo adveniunt divinae personae accidentaliter, sicut indumentum ; et hoc ibi : sed sic illa duo, scilicet animam et carnem, verbi personae vel naturae unita esse aiunt, ut non ex illis duobus vel ex his tribus, aliqua substantia vel persona fieret. Et deinde removet duo inconvenientia.

Unum quod sequitur ex prima positione, scilicet quod Deus non sit verus homo ; et hoc ibi : qui ideo dicitur verus factus homo, quia veritatem carnis et animae accepit. Sed constat quod non potest evitare : quia remota unione animae ad corpus, non invenitur veritas carnis ; et praeterea adhuc si sit vera caro et vera anima, non erit verus homo, nisi sint unita.

Secundum est quod sequitur ex secunda positione, scilicet, quod si anima et corpus advenerint accidentaliter, non pertineant ad singularitatem divinae personae ; quod removet ibi : quae duo etiam in singularitatem vel unitatem suae personae accepisse legitur.

Patet etiam quod non potest hoc inconveniens evitare : quia non sequitur : si non addit ad numerum personarum, ergo pertinet ad singularitatem divinae personae : sicut etiam columba in qua spiritus sanctus apparuit, non auget numerum personarum, non tamen pertinet ad singularitatem personae spiritus sancti.

Tertia positio est, quod persona verbi est simplex post incarnationem sicut ante ; in quo convenit cum prima ; et hoc ibi : et quia ipsa persona verbi quae prius erat sine indumento, assumptione indumenti non est divisa, vel mutata.

Quarta, quod homo de Deo non praedicat quid sed habitum : et hoc ibi : qui secundum habitum Deum hominem factum dicunt ; et hoc probat ad inconveniens ducendo, ibi : nam si essentialiter, inquiunt illi, Deus esset homo, vel homo esse Deus intelligeretur ; tunc si Deus assumpsisset hominem in sexu muliebri, et mulier essentialiter Deus esset et e converso ; quod tamen patet non esse inconveniens. Ne autem et isti de suo sensu influere videantur, testimoniis in medium productis quod dicunt confirmant.

Hic ponit auctoritates probantes hanc tertiam opinionem :

primum quod probant, est quod persona ista non fuit mutata per incarnationem, et quod humana natura non auget numerum personarum ; et hoc per primam auctoritatem. Sed hoc non est contra secundam opinionem, quae quamvis ponat personam compositam, non tamen mutatam : nec sufficit ad probandum quod anima et corpus non pertineant ad singularitatem divinae personae, quia non est auctus numerus personarum.

Secundum quod probant est, quod homo dicitur de Deo secundum habitum ; et hoc per secundam auctoritatem, ibi : multis modis habitum dicimus, quae expresse dicere hoc videtur.

Item per tertiam, quae incipit ibi : si quaeritur ipsa incarnatio quomodo facta sit, ipsum verbum Dei dico carnem factum, ex illo verbo, indutum.

Item ex quinta, sexta, et septima, quae Deum dicunt suscepisse hominem, aut humanam naturam, ut visibilis esset. Sed non oportet quod omne quod suscipitur, sit accidens.

Item ex ultima, quae incipit ibi : quomodo Dei filius ex Maria est ? Ex illo verbo : non fuit habitus ille tantum hominis ; idest puri hominis, sed ut hominis : quia purus homo videbatur propter habitum. Sed omnia haec per similitudinem dicuntur, et non per proprietatem, sicut ex praedictis patet.

Tertium est, quod Christus dicatur homo, quia habuit corpus et animam sibi unita, ex quarta auctoritate, quae incipit ibi : Dei filius, cum sit Deus aeternus et verus, pro nobis factus est homo verus et plenus, ex illo verbo : in eo vero plenus. Sed haec auctoritas non negat unionem animae et corporis, immo magis ponit, per hoc quod dicit veram naturam : non enim est natura humana nisi ex compositione animae et corporis.

Distinctio VI — Livre III — Thomas d'Aquin

Thomas d'Aquin - Livre III