TRACTATUS QUINTUS

DE ADIECTIVIS DICTIS DE DEO SIVE SINT NOMINA SIVE VERBA

 

Dicto de nominibus substantivis dictis de Deo, dicendum est de adiectivis dictis de Deo, sive sint nomina sive sint verba.

Et primo de multiplicitate huiusmodi adiectivorum et modis predicandi eorumdem.

Secundo de nominibus adiectivis relativis dictis de Deo.

Tertio utrum aliquod nomen dicatur univoce de Deo et de creatura.

Quarto de divisione nominum dictorum de Deo.

 

 

Caput I

[De multiplicitate adiectivorum dictorum de Deo et modis predicandi eorumdem].

Sciendum ergo quod nominum huiusmodi sive verborum que dicuntur de Deo quedam significant essentiam pure nichil aliud connotando, ut hoc verbum « est » et hoc nomen « ens » ; quedam significant essentiam connotando privationem, ut eternus, immensus ; quedam tantum essentiam significant, sed aliter quam hoc verbum « est », ut cum dicitur : Deus cognoscit se, vel scit se, significatur divina essentia nichil aliud connotando, sed significatur ut scientia ; quedam significant divinam essentiam et connotant effectum in creatura vel in actu, ut creat, iustificat, vel in habitu, ut iustus, misericors, vel in potentia, ut omnipotens.

 

Sed obicitur de illis que in actu connotant effectum in creatura.

1. Cum dicitur : Deus creat hanc animam, hoc verbum « creat » significat divinam essentiam ut actionem. Deus enim se ipso agit non aliqua actione accidentali, et cum ponitur ibi effectus qui est in creatura, aut compredicatur de Deo aut non. Si de Deo, sed ille effectus non inest Deo ; ergo falso compredicatur de illo ; ergo illa locutio est falsa. Si non, contra. Solus Deus ibi subicitur ; sed nichil predicatur vel compredicatur in aliqua propositione nisi de re subiecti termini ; ergo ille effectus compredicatur de Deo. 

2. Item, huiusmodi nomina : iustus, misericors et consimilia, translata sunt per conformitatem a creaturis ad creatorem ; sed cum dicitur : Socrates percutit, vel Socrates est iustus, nihil predicatur vel compredicatur nisi percussio vel iustitia ; ergo cum huiusmodi nomina predicantur de Deo, tantum unum debet predicari vel compredicari.   

3. Item, cum dicitur : Deus cognoscit se, hoc verbum « cognoscit » significat tantum divinam essentiam nichil aliud connotando ; ergo cum dicitur : Deus creat, hoc verbum « creat » debet tantum significare divinam essentiam nihil aliud connotando.

4. Item, dicit Boethius et beatus Dionysius quod

et sic de aliis ; ergo sicut cum dicitur : iste homo est iustus, nihil praedicatur vel compraedicatur nisi iustitia creata ; sic cum dicitur : Deus est iustus, nihil praedicatur vel compraedicatur nisi iustitia increata, scilicet divina essentia.

      

Solutio. 

1. Sicut in dialecticis multiplex est modus predicandi, sic et in theologicis. Est enim modus praedicandi per modum ydemptitatis, ut cum dicitur : Socrates est homo. Similiter in theologicis cum dicitur : Pater est Deus. Est et alius in habitudine formae ad [subiectum], ut cum dicitur : Socrates est albus. Similiter in theologicis : Deus est iustus. Est alius in habitudine effectus ad causam, ut medicina est sana, et in tali modo non oportet quod forma predicati insit subiecto ; iste modus predicandi est hic : Deus creat hanc animam, unde non oportet quod effectus praedicati insit Deo, sed quod ad ipsum pertineat ut effectus ad causam. Et sic patet solutio ad primo obiectum. Est alius modus in habitudine conservati ad conservans, ut dieta est sana. Similiter in theologicis : Deus continet omnia vel conservat. Est alius in habitudine signati ad signans, ut urina est sana ; iste autem modus non est in Deo, quia Deus secundum quod Deus, nullius creaturae est signum sed potius e converso.

2. Ad secundo obiectum dicimus quod, sicut hoc nomen « Pater » solum Patrem significat, sed ex vi relationis dat intelligere filiationem in Filio, et sicut hoc verbum «percutit» non significat [ibi] nisi actionem principaliter, sed ex vi significandi active dat intelligere aliquid in re passa, quod intelligitur ibi ut effectus agentis, et ita compredicatur quo dammodo de agente, eodem modo dicimus in hac : Deus creat hanc animam, nec dicimus quod in hac : Deus creat hanc animam, aliquid compredicatur nisi eo modo quo in hac : iste percutit istum.

3. Ad tertio obiectum dicimus quod non est simile de hoc verbo « cognoscit » et hoc verbo « creat », quia hoc verbum « cognoscit » non est vere activum, immo potius in voce activa significat passionem, sicut verbum sentiendi, unde non est vere transitivum.

4. Ad ultimo obiectum dicimus quod sicut cum dicitur : Socrates est iustus, hoc nomen «iustus» solam iustitiam significat, similiter cum dicitur : Deus est iustus, solam iustitiam significat ; sed non sequitur : ergo non connotat effectum, quia in ratione iustitie clauditur effectus. Iustitie enim est reddere unicuique quod suum est.

 

Dicunt autem quidam quod cum dicitur : Deus creat, hoc verbum « creat » non significat nec predicat divinam essentiam, sed tantum effectum qui est in creatura.

Sed contra : Deus est proprie actor ; ita enim ad ipsum pertinet facere quod nullo modo pati. Ergo sicut contingit ipsum significari ut qualitatem, sic multo forcius contingit ipsum significari ut actionem, et maxime per hoc verbum « creat », quia creare ad ipsum solum pertinet. Ergo cum dicitur : Deus creat, hoc verbum « creat » significat divinam essentiam ut actionem.

 

Item, quidam dicunt quod cum dicitur : Deus est iustus, praedicatur tantum divina essentia et nullus effectus compraedicatur ; et hoc probant sic. Sicut prima iustitia influit effectus suos in rebus creatis, sic primum ens influit effectus suos in rebus creatis. Sed cum dicitur : Deus est ens, nihil praedicatur vel compraedicatur nisi divina essentia ; eadem ratione, cum dicitur : Deus est iustus, nihil praedicatur vel compraedicatur nisi divina essentia.

Sed ad hoc dicendum quod non est simile, quia, quamvis primum ens influens sit effectus suos, tamen hoc nomen « ens » non significat hoc in habitudine illa vel in fluxu illo. Sed cum dicitur : Deus est iustus, hoc nomen « iustus » significat divinam essentiam ut qualitatem habitum, unde significat in habitudine ad actum.

 

Solet queri de hac locutione :

et videtur quod sit vera, quia in multis locis Sacre Scripture invenitur ; unde :

 et iterum :

 Sed si est vera, hoc non est propter principale significatum illorum adiectivorum ; illud enim unum est, et ita non possunt copulari illa duo, sed propter connotata que sunt diversa. Sed si hoc, eadem ratione hec est vera : Deus est iustitia et misericordia, et propter eadem connotata.

Item, talis locutio invenitur in Sacra Scriptura ; unde [in] Psalmo :

 et in primo prime ad Corinthios :

 

Sed contra. Esse iustitiam est esse quid, et esse misericordiam est esse quid, et ita si Deus est iustitia et misericordia, Deus est quid et quid, et ita plura.

 

Solutio. Dictio copulativa, cum copulat adiectiva, coniungit connotata per illa adiectiva ; et quia cum dicitur : Deus est iustus et misericors, copulantur diversa connotata per illa adiectiva, habet copulativa coniunctio illud quod exigit. Unde illa locutio est vera. Sed cum copulat inter substantiva, vult copulare supposita ; et quia cum dicitur : Deus est iustitia et misericordia, non supponuntur ibi connotata, non invenit ibi hec dictio « et » diversitatem quam exigit. Unde proprie loquendo falsa est. Recipitur tamen, sed improprie, propter diversa connotata que ibi sunt, quia quandoque per improprias locutiones magis exprimitur veritas fidei quam per proprias.

 

 

Caput II

De nominibus adiectivis relative dictis de Deo.

Secundo quaeritur de nominibus adiective et relative dictis de Deo. Notandum autem quod significant divinam essentiam in habitudine ad creaturam, nullum connotando effectum ut de istis : dominus, creator, que sunt adiectiva significatione, ut cum dicitur : Deus est Dominus hominum, se cundum quod « Dominus », dicitur in habitudine ad servum. Constat quod hoc nomen « Dominus » principaliter significat divinam essentiam. Queritur ergo quid compredicet. Constat quod servitutem, illam autem non predicat de eo ; hoc enim absurdum esset dicere quod servitus predicaretur de eo.

Item, non posset assignari in quam habitudinem predicetur de Deo, quoniam cum dico : Deus est Dominus hominum, non connotatur Deus ut causa, sed pure notatur quomodo Dominus se habeat ad servum suum et e conversa. Ergo non potest dici quod predicetur ibi servitus de Deo in habitudine effectus ad causam ; et constat quod in nulla alia habitudine. Relinquitur igitur quod ibi servitus nullo modo compredicatur de Deo, et ita cum dicitur : Deus est Dominus hominum, nichil predicatur vel compredicatur de Deo nisi divina essentia, et ita videtur ex hoc sequi quod ab aeterno Deus fuit Dominus ; ergo ab eterno habuit servum ; quod falsum est.

Ad hoc dicunt Porretani quod

 

Sed quod hec solutio nulla sit, patere potest. Et hoc quia sicut aliquis ab albedine habet quod sit albus, ita Deus a dominio habet quod sit Dominus ; sed dominium creatura est ; [ergo a creatura habet Deus quod sit Dominus ; ergo creatura causa est], et dat ei ut Dominus sit ; quod hereticum est aperte. Eodem modo creatio qua Deus est creator est quedam relatio creata a qua habet Deus ut sit creator omnium ; quod prima fronte est absurdissimum, scilicet ut aliqua creatura sit causa et det Deo ut sit creator celi et terre.        

Item, illa creatio est creatura ; ergo creatura aliqua creatione ; ergo se creatione, vel alia creatione. Si alia creatione, iterum illa creatio creata erat se creatione vel alia creatione ; sed sic erit procedere in infinitum ; ergo occurrit aliqua creatio que se ipsa creata est, et illa creatio est causa sui ipsius et prior se ipsa.        

Item, dicit Ambrosius quod

ergo creatio non est creatura.

Item, dicit Augustinus quod

Item, dicit Boethius quod

ergo Deus habet a creatura potestatem cohercendi subditos ; ergo non potest per se cohercere subditos ; ergo non est summe potens ; quod est hereticum.

 

[Solutio]. Nos autem dicimus quod hoc nomen « Dominus » significat divinam essentiam ut dominium ; dominium enim est potestas cohercendi subditos, ut dicit Boethius. Deus autem per se potest cohercere subditos ; unde ipsa divina essentia est dominium, quod dominium dominatur suis subditis. Ex hoc ergo modo significandi quo divina essentia significatur ut dominium et ut relatio, innuitur et coasseritur servitus de creatura ; unde Deus Dominus ab eterno non fuit. Eodem modo videretur alicui quod sic esset dicendum in ista : Deus creat hanc animam, scilicet quod ex modo significandi quo Deus significatur ut actio, coasseritur effectus de creatura, et quod iste effectus non predicetur de Deo sed de creatura. Sed non oportet dici, quia cum dico : Deus creat hanc animam, ille effectus ostenditur pertinere ad Deum tanquam ad suam causam, et ideo compredicatur de Deo ; sed cum dico : Deus est Dominus creaturarum, sic pure ostenditur quomodo se habeat Deus ad rem sibi subiectam et e converso ; nec ostenditur sic aliquid pertinere ad [Deum] tanquam effectus vel alio modo. Et ideo in hac : Deus est Dominus omnium, sic nichil compredicatur de Deo. Similiter et in hac : Deus est creator omnium creaturarum, sed ex modo significandi aliquid compredicatur de creaturis. Ergo cum dicitur : Deus incipit esse Dominus, Deus incipit esse creator, inceptio notatur non circa rem principaliter predicatam, sed circa rem compredicatam.

 

 

Caput III

Utrum aliquod nomen dicatur univoce [de Deo] et de creatura. 

Tertio capitulo queritur utrum aliquod nomen dicatur univoce de Deo et de creatura. Quod videtur, quia multotiens invenitur in Sacra Scriptura : Deus est melior, iustior quolibet homine. Nulla autem collatio esset, nisi nomina « bonus », « iustus » univoce dicerentur de Deo et de creatura.

 

Sed videtur hoc esse impossibile, quia hoc nomen « iustus » secundum quod dicitur de Petro, significat iustitiam creatam ; sed quando dicitur de Deo, significat iustitiam increatam. Sed iustitia creata et iustitia increata non conveniunt genere vel specie vel proprio vel accidente ; ergo in nullo conveniunt ; ergo creatum et increatum non univocantur in uno aliquo ; ergo iustus non dicitur de Deo et de Petro univoce.

Item, si Deus est iustior Petro, ergo iustitia Dei est magis intensa quam iustitia Petri ; sed iustitia Dei nichil aliud est quam divina essentia ; ergo divina essentia magis intensa est quam iustitia Petri ; et hoc manifeste falsum est, cum nullius esse sive essentia suscipiat magis et minus.

 

Solutio. Re vera iustitia creata et iustitia increata in nullo conveniunt, nec in genere nec in specie nec in proprio nec in accidente, et ideo proprie [aequivoce] dicitur « iustus » de Deo et de Petro. Sed quoniam aliquo modo conveniunt in effectu, ideo univocantur in hoc nomine « iustus ». Sicut enim iustitie create est reddere unicuique quod suum est, ita illud idem convenit iustitie increate, et ideo quia iustitia increata convenit cum iustitia creata in suo effectu essentiali, ideo univocantur, et cum iustitia creata, cum sit virtus, teneat medium in sua operatione, iustitia increata magis tenet medium. Medium enim in qualibet virtute latitudinem habet, quod medium iustitia increata summe tenet. Et ideo Deus dicitur magis iustus quolibet alio sancto propter effectum in quo magis tenet medium iustitia increata. Unde iustitia increata in se non est magis intensa quam iustitia creata, sed in suo effectu. Unde est fallacia accidentis si quis sic inferat : iustitia increata magis est intensa quam iustitia creata est ; et iustitia increata nichil aliud est quam divina essentia ; ergo essentia divina magis est intensa quam iustitia creata, quoniam effectus in quo est intensio non significatur per hoc nomen « essentia » sicut per hoc nomen « iustitia ». Unde dicimus quod haec est vera : Deus est iustus et Petrus est talis theologice loquendo, quia iustitia divina significatur ut qualitas per hoc nomen « iustus », similiter et : Deus et Petrus est iustus. Et sic ex praedictis patet solutio ad obiecta.

 

 

Caput IV

De divisione nominum dictorum de Deo.

Queritur de divisione nominum dictorum de Deo, quam Iohannes Damascenus facit sic :

Ergo omnia nomina com prehendit Damascenus hac divisione supradicta que in quinque membra potest redigi.

Primum genus est quod significat substantiam, et non quid est, sicut hoc nomen « qui est » significat substantiam gratia verbi, non significat quid est, id est aliquam spiritualem substantiam, immo pelagus substantie et abyssum.

Secundum genus est nomen operationis, ut hoc nomen « Deus » quod qualiter intelligendum sit superius dictum est.

Tertium genus est nomen quod significat de Deo quid non est, ut invisibile, incomprehensibile et similia ; et de istis superius dictum est.

Quartum genus est quod sequitur naturam et non ostendit substantiam, ut bonus, iustus et sanctus et similia.

Quintum genus est nomen dictum secundum habitudinem, ut dominus, conditor, pastor et similia.

 

Sed contra illud quod de quarto membro dicitur, sic obicitur. Hoc nomen « iustus » de Deo predicat divinam essentiam. Quod probatur per hoc quod Deus ab eterno fuit iustus, et tali iustitia que est communis tribus personis. Sed nichil est commune tribus personis essentialiter nisi essentia ; ergo hoc nomen « iustus » significat de Deo divinam essentiam. Boethius etiam dicit quod nomina quantitatis et qualitatis dicta de Deo substantiam significant, et ita videtur mentiri Damascenus, cum dicit quod

Ad hoc dicendum quod ista nomina « bonus, iustus » significant di vinam essentiam ut habitum qui in aliis rebus sequitur naturam sive substantiam rei, et ideo quia talia nomina non significant essentiam ut essentiam, sed ut habitum, dicit Damascenus quod non significant substantiam sed sequuntur substantiam.

Sed videtur quod predicta divisio sit diminuta, quia nomina et verba de sex predicamentis ultimis predicantur de Deo, ut cum dicitur : Deus creat, Deus iustificat, Deus irascitur, Deus semper est, Deus ubique est,

 

 et Isaias 49 :

Isti vero modi predicandi non continentur sub aliquo vel sub aliquibus illorum quinque. Primum enim illorum pertinet ad substantiam, secundum ad operationem, tertium ad privationem, quartum ad qualitatem, quintum ad relationem.

 

Solutio. Ad hoc dicimus quod re vera omnia predicamenta predicantur de Deo, sed, sicut dicit Boethius, in libro De Trinitate :

Cum enim de creaturis predicamenta dicantur, quedam eorum significant substantiam, quedam accidentia ; cum vero in divinam vertuntur predicationem, cuncta immutatur. Hoc enim nomen « Deus » [dictum] de Deo substantiam videtur significare ; sed talem substantiam significat que sit ultra omnem substantiam. Cum autem dicitur : Deus iustus, significare videtur qualitatem, sed non accidentalem, sed eam que sit ipsa substantia, immo ultra omnem substantiam. Eodem modo cum dicitur : Deus magnus. Omnia autem alia predicamenta, sicut dicit Boethius, non predicantur de rebus, quia non significant res que sunt absolute de rebus vel in rebus, sed

Unde et omnia septem ultima predicamenta intelligit Damascenuscomprehendi sub predicatione habitudinis quam ipse posuit quinto loco.

Predicamentum autem actionis dictum de Deo significat divinam essentiam ut causam. Cum autem duplex sit passio, scilicet corporalis et animalis, corporalis de ipso non predicatur sed animalis, ut cum dicitur :

per quod ostenditur quomodo se habeat ad maleficia, scilicet ut punitor. Ira enim Dei nichil aliud intelligitur quam illatio pene.

Predicamentum autem « situs » predicatur de Deo, ut cum dicitur :

 in quo significatur quomodo se habeat ad superiores creaturas ut excedens eas.

Predicamentum autem « quando » dictum de Deo significat qualiter se habeat essentia divina ad temporalia, scilicet ut concomitans ea, ut cum dicitur : Deus est semper, quia nec presentia nec preterita nec futura unquam potuerunt nec poterant esse sine eius concomitantia.

Predicamentum autem « ubi » significat divinam essentiam ut presentem omni loco, ut cum dicitur : Deus est ubique.

Predicamentum vero « habitus » divinam significat essentiam ut exterius a creaturis sibi inherentibus de claratam, ut cum dicitur :

 id est creaturis luminosis adherentibus ei et ipsum exterius declarantibus.

Patet ergo quod per omnia talia predicamenta significatur divina essentia ut habitudo, quia per predicamentum actionis et passionis significatur ut causa ; per predicamentum « quando » significatur ut concomitantia ; per predicamentum « ubi » ut presentialitas ; per predicamentum «situs» ut excellentia ; per predicamentum autem «habitus» in habitudine declarati ad declarantia sibi adherentia et conformia. De predicamento autem relationis dictum est quod significat divinam essentiam ut habitudinem, quia videlicet significatur in habitudine ad creaturas ; quando autem tale predicamentum significat habitudinem persane ad personam, non significat divinam essentiam sed notionem, sicut ista nomina « Pater » et « Filius ». Et est generaliter regula, quod quotienscumque divina essentia sive Deus predicatur in habitudine ad creaturas, illa habitudo nichil aliud est quam essentia ut patet ex predictis. Et notandum quod cum Deus non sit causa materialis sed efficiens et formalis et finalis, nunquam vel raro inveniuntur verba passiva corporalia dici de Deo, sed passiva que pertinent ad animam bene dicuntur de Deo.

Sed illud videtur esse falsum. Dicitur enim ad Hebraeos 7 :

 et secundum unam expositionem, is est sensus : Homines per peccatum mortale expellunt Dominum a se ; ergo Deus expellitur et Deus crucifigitur. Et in tertio Malachie :

 ergo Deus configitur.

Item, ad Hebreos, 10 :

ergo Filius Dei conculcatur et ita corporalia passiva dicuntur de Deo, et iste modus predicandi non est sub aliquo illorum quinque ; ergo insufficiens est divisio Damasceni.

Forte dicetur quod improprie dicitur Deus expelli, quia scilicet gratia eius expellitur.

Sed contra. Deus magis proprie dicitur haberi quam gratia, quia gratia habetur ut instrumentum vel ut vas quo Deus habetur ut panis celestis, ergo magis proprie dicitur expelli quam gratia.

 

Solutio. Huiusmodi praedicationes indirectae sunt. Idem enim est « Deus expellitur ab hac anima » quod « haec anima spoliat se Deo ». Per mortale enim peccatum agit in se, non in Deum ; unde ipsa patitur, non Deus. Facit autem Deus quod non habeatur ab ipsa et facit quod gratia non sit. Quia ergo indirecte praedicantur talia de Deo, non oportet contineri sub aliquo quinque modorum.