DISTINCTIO XXI

QUAESTIO 1

PROOEMIUM

Postquam determinavit Magister institutionem humanae naturae, hic determinat lapsum eius per peccatum ; et dividitur in duas partes :

in prima determinat humanae naturae lapsum in primis parentibus quantum ad actuale peccatum ipsorum ;

in secunda determinat lapsum humanae naturae in posteris, dist. XXX, ibi : in superioribus insinuatum est, licet ex parte [...] qualiter primus homo deliquerit [...] quibus adiiciendum est peccatum simul ac poenam per eum transisse in posteros.

Prima in duas :

in prima determinat principium peccati in primis parentibus ;

in secunda autem principium quo contra peccatum iuvabantur, circa medium XXXIII dist., ibi : et quidem secundum animam rationalis fuit homo.

Prima in tres :

in prima determinat tentationem hostis, qui fuit principium peccati exterius ;

in secunda inquirit quod fuit principium intrinsecum, XXII dist., ibi : hic videtur diligenter investigandum.

Item inquirit de permissione divina, quae fuit causa sine qua non, XXIII dist., ibi : praeterea quaeri solet. Prima in duas :

in prima determinat modum et ordinem tentationis ;

in secunda ex modo tentationis concludit gravitatem culpae, ibi : porro sciendum est duas esse species tentationis.

Circa primum tria facit :

primo ostendit motivum ad tentandum ;

secundo tentationis ordinem, ibi : unde et mulierem tentavit ;

tertio tentationis formam, ibi : tentatio autem hoc modo facta est.

Circa secundum duo facit :

primo ostendit quare per mulierem virum tentare voluit ;

secundo quare mulierem per serpentem, ibi : sed quia illi per violentiam nocere non poterat, ad fraudem se convertit.

Circa quod duo facit :

primo assignat dicti rationem ;

secundo removet duas dubitationes ; unam, ibi : ideoque serpens dictus est esse callidior cunctis animantibus terrae ; alteram, ibi : hic quaeri solet, quare mulier non horruit serpentem.

Circa tertium duo facit :

primo ostendit astutiam tentationis, investigando conditionem tentati ;

secundo persuasionem sui propositi, ibi : qui ad persuasionem suam pleniter suffulciendam [...] et malum quod mulier timuit negando removit et repromissionem addidit.

Porro sciendum est duas esse species tentationis. Hic ex ipsa tentatione ostendit modum culpae ; et circa hoc tria facit :

primo distinguit tentationis modos, et quis eorum sit gravior, quia ille qui est a carne ;

secundo ostendit quod peccatum Adae gravitatem quamdam habet, quia tantum exteriori tentatione pulsatus cecidit ; et tamen remissibile est, quia per alium tentatus fuit, ibi : homo ergo, qui sola exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat quanto leviori impulsu fuerat prostratus ;

tertio removet quasdam dubitationes, ibi : illud etiam notandum est.

Circa secundum duo facit :

primo ponit rationem quam principaliter intendit, quare peccatum hominis sit remissibile, ex praedictis deductam ;

secundo adiungit quamdam aliam, ibi : praeterea angelica natura, quoniam non tota perierat, sed ex parte perstiterat, non est redempta.

Circa tertium duo facit secundum duas quaestiones quas movet, quae per se in littera patent.

Secunda incipit ibi : si quaeritur quomodo loqui potuerunt [...] dicimus quia Deus eos tales fecerat. Hic est duplex quaestio.

Prima de tentatione in communi.

Secunda de tentatione primorum parentum.

Circa primum quaeruntur tria :

Cuius sit tentare ;
Utrum omnis tentatio passive accepta, cum peccato sit ;
Utrum tentatio sit appetenda.

ARTICULUS 1

Utrum Deus tentet aliquem

Circa primum sic proceditur.

Videtur quod Dei non sit tentare. Tentatio enim est ad sumendum experimentum alicuius quod nescitur. Sed Deus nihil ignorat. Ergo tentare sibi non competit.
Item, videtur quod nec daemoni. Intentio enim daemonis est ad fallendum. Sed tentatoris, inquantum huiusmodi, non est fallere, sed experiri. Ergo daemonis proprie officium non est tentare.
Item, videtur quod nec carni conveniat. Caro enim cognitionis particeps esse non potest. Sed ei quod non cognoscit, non convenit experiri vel tentare. Ergo nullus proprie ad peccandum a carne tentatur.
Item, videtur quod nec mundo. Nullus enim tentat eum quem abiectum reputat, quia tentatio de dubiis fit. Sed mundus sanctos quasi abiectos reputat. Ergo mundus non tentat eos.
Praeterea, 1 Thess. 3, 5, dicitur : Ne forte tentaverit vos is qui tentat, scilicet solus diabolus, cuius officium est tentare. Ergo videtur quod nec mundus nec caro, nec etiam Deus tentat.

Sed contra est quod dicitur Gen. 22, 1 : Tentavit Deus Abraham.

Item Iacob. 14 dicitur : Unusquisque tentatur a concupiscentia sua. Concupiscentia autem est peccatum quod in carne habitat. Ergo est aliqua tentatio a carne.

Respondeo dicendum, quod ad perfectam rationem tentationis tria concurrunt.

Primo ut per tentationem alicuius dubii cognitio accipiatur ;

secundo ut hoc sit intentum ab eo qui tentat ;

tertio ut ipsemet qui tentat, cognitionem illius rei accipere velit : et secundum hunc modum invenitur tentatio in hominibus, secundum quod homo hominem tentat, ut experimentum sumat scientiae vel alterius quod in ipso est.

Alia vero dicitur tentatio in qua salvantur duo ex his, scilicet manifestatio ignoti, et intentio eius : et hoc modo tentare dicitur Deus, ut patet in tentatione Abrahae : praeceptum enim de immolatione filii, tentatio eius dicitur : quia per hoc manifestabatur qualis esset in obedientia et fide : hanc etiam manifestationem Deus intendebat. Sed tertium praedictorum huic tentationi defuit : non enim ad hoc tentavit Deus Abraham, ut fidei eius cognitionem acciperet quam prius sciebat, sed ut aliis manifesta esset in exemplum.

Alia vero tentatio est in qua salvatur unum tantum dictorum, scilicet manifestatio tentati : et sic dicitur caro tentare, vel mundus : quia in his cognoscitur manifeste virtus vel infirmitas mentis, sicut in bello cognoscitur virtus militis ; quamvis hostes non impugnent ut cognoscant, sed ut vincant ; unde ipsa impugnatio virtutis tentatio dicitur. Hoc autem est vel a principio intrinseco, scilicet ex corruptione carnis, et sic dicitur tentatio a carne : vel a principio extrinseco ; et hoc dupliciter ; quia illud quod exterius est, vel impugnat per modum obiecti, et sic est tentatio a mundo, cuius rebus corda hominum alliciuntur ad peccandum : vel per modum agentis, qui trahit ad peccatum persuadendo, terrendo, blandiendo, et sic de aliis ; et sic dicitur esse tentatio ab hoste, scilicet diabolo, et ab his qui sunt membra eius.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod Deus non tentat ut sibi aliquid ignotum manifestum fiat, sed ut aliis manifestetur, ut dictum est.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod in tentatione daemonis est duplex finis. Unus ultimus, scilicet inducere ad peccatum ; et quantum ad hoc habet rationem tentationis, secundum quod quaelibet impugnatio dicitur tentatio. Alius est finis proximus, scilicet experiri ad quod vitium quisque maxime pronus est, ut ad illud impugnando trahat ; et sic salvatur ibi ratio tentationis quantum ad primum modum. Unde Hugo de sancto Victore definiens diaboli tentationem, dicit sic : tentare est callide experiri, et ante violentam impulsionem quasi quibusdam blandis conatibus probare.

ad 3. Ad tertium et quartum patet solutio per illud quod iam supra dictum est, quia non salvatur ibi tentatio secundum quod includit omnia tria praedicta.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod solus diabolus dicitur tentare, non quia ipse sit semper immediatus tentator, sed quia ipse primo tentavit hominem, ex qua tentatione parata est aliis tentantibus via. Vel aliter dicendum, quod diabolus solus dicitur tentare, quia illi soli et membris eius convenit impugnare virtutem cum intentione occidendi hominem per peccatum : hoc autem caro non intendit, sed delectabili cognito perfrui : vel quia ipse utitur rebus mundi et carne sicut instrumentis ad tentandum hominem.

ARTICULUS 2

Utrum tentatio a diabolo sit peccatum

Ad secundum sic proceditur.

Videtur quod tentatio quae est ab hoste, etiam sit peccatum. Potestas enim minor non potest intentionem potestatis maioris repellere. Sed potestas daemonis est maior quam potestas hominis, ut dicitur Iob 41, 24 : Non est potestas super terram quae ei possit comparari. Ergo cum intentio daemonis sit ut inducat homines ad peccandum, videtur quod homo semper quando ab eo tentatur peccet.
Praeterea, cum violentia excuset peccatum, ubi est maior violentia, ibi minus peccatum. Sed, sicut in littera dicitur, gravior est tentatio quae est a carne quam ab hoste. Ergo cum illa quae est a carne, sit peccatum, ut in littera dicitur ; multo amplius illa quae est ab hoste, peccatum erit.
Praeterea, illud quod vitari non potest, non est in potestate nostra. Sed quamdiu in hac mortali vita vivimus, non omnino tentationem carnis vitare possumus. Ergo non est in potestate nostra ; et tamen peccatum est : ergo et tentatio quae est ab hoste, quamvis in potestate nostra non sit, peccatum erit, cum in idem illicitum tendat.
Praeterea, diabolus tentare non potest, nisi aliquid in hominem imprimendo. Sed cum ipse sit pater iniquitatis et mendacii, Ioan. 8, 44 : Ipse est mendax, et pater eius, impressum ab eo non potest esse nisi peccatum. Ergo videtur quod semper quando tentat, in hominem peccatum imprimat.
Praeterea, motus vis concupiscibilis in illicitum tendens, tentatio carnis est, quae peccatum in littera dicitur. Sed vis concupiscibilis, cum sit affixa organo corporali, cogi potest et immutari per immutationem organi. Ergo videtur quod daemon tentando nos possit facere in nobis peccatum esse ; et ita tentatio quae est tantum ab hoste peccatum erit.

Sed contra, ut dicitur Matth. 4, Christus a diabolo tentatus fuit. Sed in eo locus peccati non fuit ; unde ipse dicit Ioan. 14, 30 : Venit princeps mundi huius, et in me non habet quidquam. Ergo non omnis tentatio quae est ab hoste, peccatum est.

Praeterea, ut Augustinus dicit, nullus peccat in eo quod vitare non potest. Sed homo nullo modo vitare potest quin hostis eum tentet. Ergo tentatio quae est ab hoste non est peccatum.

Respondeo dicendum, quod peccatum unius non consistit in actu alterius, sed in actu proprio, prout dicitur Ezech. 18, 20 : Anima quae peccaverit, ipsa morietur. In tentatione autem carnis, ipse appetitus illicitus, secundum quem aliquis tentari dicitur, est actus eius qui tentatur : non enim sola caro concupiscit, sed coniunctum : et ideo talis tentatio est peccatum in eo qui tentatur. Tentatio autem quae est a mundo, vel ab hoste, est a principio extrinseco ; unde actus non pertinet ad tentatum, sed passio tantum : et propter hoc non est peccatum in tali tentatione nisi per delectationem consensus, quia tunc tentatus incipit cooperari tentanti.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod quamvis potestas daemonis sit simpliciter maior quam potestas hominis, tamen quantum ad aliquid non est maior, scilicet quantum ad actus liberi arbitrii, qui cogi non possunt : quia horum actuum ipse homo dominus est et non daemon ; et ideo potest homo tentationi eius resistere.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod tentatio carnis pro tanto dicitur esse gravior, quia est ipsi tentato proximior, secundum quod per eam quodammodo in diversa desideria dividitur interioris et exterioris hominis. Nec tamen est ibi violentia absoluta : quia interior homo non cogitur sequi motum exterioris hominis ; unde adhuc remanet ratio peccati, et magis quam in tentatione hostis, secundum quod ipsum desiderium est actus ipsius tentati, et quodammodo in potestate eius.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod quamvis homo non possit vitare tentationem carnis ita quod nullam habeat, potest tamen vitare hanc vel illam singulariter ; et ita quodammodo est in potestate eius. Sed tentatio quae est ab hoste, nullo modo.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod daemon potestatem habet imprimendi in imaginationem vel repraesentando aliqua sensibilia exterius, vel etiam turbando imaginationem interius : et quomodo hoc sit, supra in tractatu de Angelis dictum est : et ideo secundum quod hoc modo imprimit in nos, tentare dicitur. Haec autem impressio ex hoc non habet rationem peccati, cum non sit in appetitu, sed in apprehensione tantum ; sed est tendens in peccatum quantum est de ratione tentantis.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod motus vis concupiscibilis potest dupliciter insurgere. Vel ex qualitate organi, sicut calefacto corpore insurgit motus libidinis sine aliqua imagine ; et ille motus est pure naturalis nec rationem peccati habens : et ad hoc potest virtus daemonis ex potestate suae naturae, quae in transmutationem corporalium potest nisi virtute divina cohibeatur. Alius motus concupiscibilis est qui insurgit ex apprehensione delectabilis ; et ex parte illa appetitus concupiscibilis habet quamdam libertatem, ad minus in homine, secundum quod potest obedire imperio rationis prohibentis ; et sic in concupiscibili potest esse peccatum. Sed hunc motum diabolus extorquere non potest.

ARTICULUS 3

Utrum tentatio sit appetenda

Ad tertium sic proceditur.

Videtur quod tentatio sit appetenda. Primo per hoc quod dicitur Iacob. 1, 2 : Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis. Sed illud de quo gaudendum est quando habetur, est appetendum quando non habetur. Ergo tentatio est appetenda.
Praeterea, illud in quo manifestatur bonum alicuius est appetendum. Sed virtus mentis in tentationibus ostenditur, et ibi quodammodo refloret. Ergo idem quod prius.
Praeterea, illud quod est materia et organum virtutis, est appetendum. Sed sicut dicit Augustinus, tentatio cui non consentitur est materia exercendae virtutis. Ergo est appetenda.
Praeterea, illud sine quo non potest perveniri ad regnum, est studio appetendum. Sed tentatio est huiusmodi : quia non coronabitur nisi qui legitime certaverit : II Tim., 2. Certamen autem spirituale sine tentatione non est. Ergo tentatio est appetenda.
Praeterea, ut scribitur II Corinth., 12, Paulus petivit stimulum carnis a se removeri, per quem carnis tentatio intelligitur. Sed ibi dicit Glossa, quod ipse hoc petens nescivit quid peteret. Ergo videtur quod non est desiderandum extra tentationem esse.

Sed contra illud quod debemus orare, debemus desiderare. Sed dominus Matth. 6, 13, docet nos orare, dicens : et ne nos inducas in tentationem. Ergo debemus desiderare tentationes a nobis removeri.

Praeterea, sicut voluntas nostra debet divinae voluntati esse conformis, ita a voluntate hostis debet esse discordans. Sed hostis vult et petit nos tentare, ut habetur Lucae 22, 31 : Ecce Satan expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ergo tentationem velle non debemus.

Respondeo dicendum, quod cum bonum sit obiectum voluntatis et desiderii, eo modo aliquid est adamandum quo est bonum. Inter bona autem invenitur aliquod quod est bonum simpliciter et per se, sicut bona honesta, quae tamquam fines appetuntur sui gratia, etsi in aliud ducant : quia in omnibus honestis utilitas honestati coincidit, nisi in ultimo, quod est finis finium, quod propter se tantum appetendum est. Aliquid tamen est quod in se bonitatem habet, non tamen appetitur, si absolute consideretur, sed ex ordine ad finem bonitatem quamdam sortitur quae utilitas nominatur : et haec sunt tantum propter aliud appetenda, ut sectio membri propter sanitatem, et huiusmodi.

Sed sciendum, quod ad finem aliquem consequendum contingit aliquid dupliciter ordinari ; per se scilicet, et per accidens. Per se dico quod, quantum est in se, in finem debitum ductivum est ; per accidens autem quod, quantum in se est, in aliud duceret, sed ex concursu alterius causae ducit ad finem ipsum ; sicut qui comedit venenum ut moriatur, et contingit ex hoc sanitas. Cum ergo causa per accidens non sit proportionata ad effectum, sed solum causa per se ; ex ordine ad finem qui est per accidens, non erit dicendum aliquid bonum vel appetibile simpliciter acceptum, sed solum concurrentibus omnibus quae ad hunc effectum determinant.

Dico ergo, quod tentatio per se ordinata est ad hominis perditionem ; ad salutem vero non ordinatur nisi per accidens, scilicet ex hoc quod vincitur per auxilium gratiae divinae : et ideo tentari simpliciter non est appetendum ; sed tentari et vincere simul acceptum appetendum est. Sed quia propter nostram fragilitatem victoria nimis dubia est, ideo securius fugitur quam quaeratur.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod beatus Iacobus loquitur de tentatione tribulationum, ad quarum patientiam hortatur, ut inter eas aequanimitatem et gaudium mentis servent : non enim aliter eas vincere possunt nisi per patientiam. Unde ipsum gaudium victoria quaedam est : quod quidem est non de tentationibus secundum se, sed de patientia, quae tentationem vincit.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod in tentationibus non lucet bonum hominis nisi praesupposito quodam alio, scilicet earum victoria, cum qua appetendae sunt.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod non sunt materia virtutis tamquam per se ad virtutem ordinatae, sed per accidens tantum.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod tentationes non sunt necessariae ut perveniatur ad regnum, nisi necessitate conditionata ; sic scilicet ut si tentationes adveniant, non veniatur ad regnum, nisi vincantur. Sed tentationes advenire non est necessarium absolute, nisi secundum corruptionem status praesentis, ex qua sequitur pugna carnis adversus spiritum, quae tentatio dicitur.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod Paulus petens a se stimulum carnis removeri, recte petiit, habita consideratione ipsius stimuli absolute : sed quia considerato eventu pugnae, in qua victor futurus erat, remotio stimuli non sibi expediebat, qui tamen eventus sibi certus non erat ; pro tanto dicitur nescisse quid peteret ; unde certificatus de victoria, verbo domini dicentis, loc. cit., sufficit tibi gratia mea, patienter stimulum sustinuit.

QUAESTIO 2

PROOEMIUM

Deinde quaeritur specialiter de tentatione primorum parentum ; et circa hoc quaeruntur tria :

De progressu tentationis ;
De quantitate peccati tentationem sequentis ;
Utrum Adam potuerit peccare venialiter antequam mortaliter.

ARTICULUS 1

Utrum diabolus ex invidia, et in forma serpentis tentaverit Evam

Ad primum sic proceditur.

Videtur non fuisse talis tentationis progressus, qualis in littera describitur. Invidia enim respectu superioris est ; unde dicitur Iob 5, 2 : Parvulum occidit invidia. Sed Adam non erat superior daemone, ad minus reputatione daemonis, qui fuit superbissimus. Ergo non est ex invidia stimulatus ad tentandum.
Praeterea, in primo statu anima corpori omnino imperabat. Ergo diversitas quae erat ex parte corporis, nullo modo in animam redundabat. Sed mulier differebat a viro secundum corporis dispositionem ; unde philosophus in X Metaph. dicit, quod mas et femina differunt differentiis materialibus. Ergo tunc temporis non oportebat quod femina esset minus sapiens vel fortis quam vir ; et ita nulla ratio videtur quare per mulierem ad virum tentando transierit.
Praeterea, tentatio est assimilatio boni ad fallendum, ut Cassiodorus super Psalmos dicit. Si ergo iniquus persuasor tentare hominem disponebat, formam boni persuasoris, scilicet Angeli, assumere debuit.
Si dicatur, quod non fuit permissus, ne homo quasi violenter deciperetur ; contra. Ad pium custodem pertinet magis infirmis maioris defensionis auxilium exhibere. Cum ergo post peccatum, quando natura humana est infirmior, non cohibeatur Satanas quin in Angelum lucis se transformet, ut dicitur II Cor. 10, multo minus tunc cohiberi debuit.
Praeterea, consideratio praecepti in actu a peccato retrahit ; et sic tentationis effectum impedit. Si ergo tentator ad trahendum in peccatum venerat, videtur quod inconvenienter mulierem in memoriam praecepti adduxerit.

Sed contra est quod dicitur Sap. 2, 24 : Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum. Et ita videtur quod ex invidia diabolus commotus fuerit ad tentandum.

Praeterea, ut Augustinus dicit, ordo tentationis interioris qui in nobis nunc agitur, repraesentat ordinem tentationis in primis parentibus servatum. Sed in nobis tentatio a sensualitate incipit, et per inferiorem rationem in superiorem producitur. Cum ergo sensualitas serpentem repraesentet, et inferior ratio mulierem, et superior virum ; videtur quod decentissimus fuit talis ordo tentationis in primo peccato, ut in eo possit peccatorum sequentium similitudo ostendi.

Respondeo dicendum, quod, sicut Magister dixit, VII dist., daemones quaedam possunt per naturae suae potestatem quae non possunt propter Dei vel Angelorum cohibitionem ; ita etiam et eorum astutia intellectus et nequitia voluntatis in multis impeditur, ut non faciant omne quod volunt, etiam quod ad finem suae intentionis conveniens astute vident ; unde in tentatione primorum parentum diabolus aliquid fecit quod voluit, ut scilicet a muliere tentationem inciperet, et ut aliena forma veniret ; quod autem in forma serpentis veniret, non sponte elegit, sed ex permissione divina, quae eum alias species, in quibus magis posset latere, assumere prohibebat, ut in littera dicitur.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod diabolus homini invidebat, quem sibi superiorem futurum putabat, si illuc ascenderet unde ipse descenderat ; et in hoc ipso iam superiorem quod ad bonum illud habendum paratus erat homo quod ipse daemon in perpetuum amiserat : nec in hoc aliquid eius superbiae derogatur, quia superbia potius est in appetitu excellentiae quam in aestimatione, nisi prout aestimatio ex appetitu excellentiae nascitur, qui oculos mentis claudit. Unde superbi frequenter alios se superiores in multis aestimant, qui tamen multa sibi magis digna esse cogitant, propter alia bona in quibus alios excedere videntur : et ideo ex ipsa superbia invidiae zelus oritur. Unde dicit Augustinus : amando quisque excellentiam suam, vel paribus invidet quod ei coaequantur, vel inferioribus ne sibi coaequentur, vel superioribus quod eis non coaequetur.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod alia est obedientia corporis ad animam in primo statu, et alia in ultimo. In primo enim statu sic erat subiectum corpus animae ut nihil in corpore contingere posset quod contra bonum animae foret vel quantum ad esse vel quantum ad operationem ; nec tamen removebatur quin etiam tunc secundum diversitatem corporum diversa fuisset dignitas animarum, cum oporteat animae ad corpus proportionem esse, ut formae ad materiam, et motoris ad motum : et ideo mulier, etiam quantum ad animam viro imperfectior erat. In ultimo vero statu talis erit subiectio ut etiam qualitas corporis sequatur virtutem mentis ; unde secundum diversitatem meritorum erit anima unius alia dignior, et corpus gloriosius ; unde non erit differentia propter sexum diversum.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod, sicut in littera dicitur, aliam speciem in qua appareret, et praecipue boni Angeli, libenter elegisset ; sed permissus non fuit.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod quamvis homo in primo statu esset fortior, tamen post peccatum factus est cautior per experientiam mali ; unde fraudibus hostis quas quotidie experitur, melius resistere novit ; vel quia in poenam peccati hoc consecutum est, ut homo, qui diabolo se sponte subiecit, violentius ab eo impugnetur.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod, secundum philosophum in III, et in VII Ethic., omnis malus quodammodo ignorans est : oportet enim quod existimatio rationis in peccante corrumpatur, quia malum pro bono eligit. Hoc autem contingit dupliciter ; vel in universali, vel in particulari. Rectam autem aestimationem in particulari corrumpit delectatio, ut philosophus, in VI Ethic., dicit ; et etiam aliae passiones, quae tunc inesse homini non poterant praeter regulam rationis ; et ideo oportuit ut in universali aestimatio corrumperetur ; et ideo praeceptum ad memoriam reduxit tentator, ut aestimationem rectam falsis suasionibus corrumperet, et sic ad peccandum inclinaret. Vel dicendum, ut dicit Augustinus, XI super Genes., quod ideo prius interrogavit serpens, et respondit haec mulier, ut in praevaricatione esset inexcusabilis, nec ullo modo dici posset, illud quod praeceperat Deus, oblitam fuisse mulierem ; quamquam et oblivio praecepti, maxime unius, et tam necessarii, ad maximam culpam damnabilis negligentiae pertineret. Verumtamen evidentior eius transgressio est, cum memoriae retinetur, et tamquam in illo Deus assistens praesensque contemnitur.

ARTICULUS 2

Utrum peccatum Adae fuerit gravius omnibus aliis peccatis

Ad secundum sic proceditur.

Videtur quod peccatum Adae gravius fuerit omnibus aliis peccatis. Quia, sicut dicit Augustinus, in Lib. XIV de civitate Dei, magna est enim in peccando iniquitas, cui tanta est in non peccando facilitas. Sed Adam facilius potuit vitare peccatum quam aliquis sequentium. Ergo ipse gravius peccavit.
Praeterea, Augustinus dicit, quod ex hoc aliquid est malum, quia adimit bonum. Sed peccatum primi hominis plus de bono ademit, totam naturam humanam corrumpens, quam aliquod peccatorum sequentium. Ergo peius aliis fuit.
Praeterea, maiori culpae maior poena debetur. Sed peccatum Adae gravissime punitum fuit a Deo, quia ad omnes posteros eius poena extenditur. Ergo gravius aliis fuit.
Praeterea, videtur quod etiam irremissibile fuerit. Quia bonum gratiae excedit bonum naturae. Angelus autem per peccatum a statu naturalium tantum cecidit, secundum opinionem illorum qui dicunt eos in naturalibus tantum creatos ; homo autem etiam a statu gratiae cecidit. Cum ergo tantum casus sit gravior quantum gradus est altior, videtur quod irremissibilius fuerit peccatum Adae quam etiam daemonis.
Praeterea, bonum est potentius quam malum. Sed Adam per peccatum totam naturam humanam corrupit, quia in eo originaliter erat. Si ergo poenitere potuisset, et sic remedium peccati sui habere, videtur quod totam naturam humanam reintegrare potuisset : quod falsum est, quia hoc solus filius Dei potuit. Ergo idem quod prius.

Sed contra, illud quod habet plures rationes mali, magis est malum. Sed Adam peccavit faciendo illud quod erat malum, solum quia prohibitum ; multi autem peccant faciendo illud quod est utroque modo malum, et secundum se, et quia prohibitum. Ergo videtur quod multorum peccata graviora sint peccato Adae.

Praeterea, peccatum quod est ex certa malitia, gravius est peccato quod est per ignorantiam. Sed peccatum primum hominis fuit quodammodo per ignorantiam, ut infra patebit. Ergo videtur quod eo multa graviora sint, quae ex certa malitia perpetrantur.

Respondeo dicendum, quod in peccato possunt multa considerari, ex quibus peccatum gravitatem trahere potest ; et contingit quod illud peccatum quod secundum unum est gravius, secundum aliud levius inveniatur. Illud tamen simpliciter gravius considerandum est quod secundum plura et potentiora gravius invenitur, et praecipue secundum speciem peccati : quia quantitas consequens speciem peccati, est peccato essentialior quam quae circumstantias peccati sequitur. Secundum hoc ergo dicendum, quod peccatum Adae quantum ad hoc gravius aliis fuit quod minori tentatione pulsatus cecidit, et quod facilius resistere potuisset ; sed quantum ad speciem peccati, et quantum ad alias circumstantias, quae peccatum magis exaggerant, multa graviora peccata sunt secuta.

ad 1. Et per hoc patet responsio ad primum.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod hoc fuit per accidens quod maiorem laesionem intulit, ex hoc scilicet quod naturam integram invenit ; unde non sequitur quod gravius ceteris fuerit, quia hoc idem etiam sequentia peccata fecissent, si talem naturam invenissent ; sicut et secundum peccatum mortale gratia non privat, quia eam non invenit ; sed privaret, si inveniret.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod poena peccati Adae dupliciter dicitur. Una quae debetur sibi inquantum est quoddam singulare peccatum et personale ; et sic multis aliis peccatis gravior poena debita fuit. Alia quae debetur sibi indirecte ratione infectionis originalis peccati ex ipso creatae, et sic maxima poena ipsum primum peccatum secuta est. Sed gravitas huius poenae non commensuratur quantitati primi peccati ut fuit quoddam personale peccatum, sed secundum quod corrumpit naturam.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod quamvis gratia excedat naturam, tamen quia potentia naturalis est quae substantiam actus administrat [qui ex gratia informatur], ideo defectus naturalis boni magis excusat peccati actum quam etiam carentia gratiae : gratia enim non elevat hominem ut statim eliciat actum intellectus deiformis, quod tamen Angelus ex natura habet : et ideo magis facit ad irremissibilitatem peccati superioritas naturae quam excessus gratiae. Causa tamen quare peccatum Angeli est irremissibile, et non peccatum hominis, supra, in tractatu de Angelis, dicta est.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod sicut homo per se gratiam amittere potest, nec tamen per se potest gratiam recuperare, quia gratia virtutem naturae excedit : ita etiam homo potuit integritatem innocentiae amittere, quae conditionem naturae excedebat, ut dictum est, nec tamen potuit eam recuperare nisi ille qui supra naturam erat : nam gratia quae postmodum Adae reddita creditur, non nisi ad actus personales se extendebat ; unde naturam in illud quod supra se est, elevare non poterat, scilicet in originalem iustitiam, et impassibilitatem, quae supra conditionem principiorum naturae humanae erat.

ARTICULUS 3

Utrum Adam in statu innocentiae potuerit peccare venialiter

Ad tertium sic proceditur.

Videtur quod Adam in primo statu venialiter peccare potuit. Dispositio enim praecedit perfectionem. Sed veniale est dispositio ad mortale. Ergo videtur quod prius venialiter quam mortaliter peccaverit.
Praeterea, liberum arbitrium se habet ad opposita, et praecipue si confirmatum non sit. Sed liberum arbitrium hominis in primo statu confirmatum non erat. Ergo sicut poterat non peccare venialiter, ita etiam poterat peccare venialiter.
Praeterea, quicumque potest id quod plus est, potest illud quod minus est. Sed plus est peccare mortaliter quam venialiter. Cum ergo potuit peccare mortaliter, potuit peccare venialiter.
Praeterea, mortale peccatum magis repugnat rectitudini et gratiae, quam peccatum veniale. Sed rectitudo innocentiae non impediebat quin mortaliter peccare posset. Ergo multo minus impediebat quin etiam venialiter peccaret.
Praeterea, impossibile est quod aliquis credat vel aestimet illud de cuius contrario certus est. Sed Adam, ut dicit Augustinus, credidit peccatum quod ipse committeret, veniale esse. Ergo ipse nesciebat se non posse venialiter peccare. Sed si non potuisset, scivisset se non posse ; quia hoc nobilitatis in eo erat ; et inconveniens est nos habere nobilissimos habitus, qui nos lateant, ut philosophus dicit in II Poster. Ergo Adam venialiter peccare potuit.
Si dicatur, quod non potuit peccare venialiter, quia non poterant inferiores vires averti nisi prius ratio superior averteretur ; contra. In ratione superiori non tantum est peccatum mortale, sed etiam veniale. Ergo potuisset deordinatio aliqua in superiori ratione fuisse per veniale peccatum, sicut et quando aliquis aliquem motum infidelitatis sentit.

Sed contra, peccatum veniale in nobis causatur ex pronitate ad peccandum, et ex quadam impulsione carnis corruptae. Sed hoc totum per peccatum secutum est. Ergo videtur quod ante mortale peccatum, veniale peccatum esse non potuit.

Praeterea, parvum motivum non commovet magnam virtutem. Sed veniale peccatum parvum habet motivum, in quo appetitus non ut in fine quiescit. Ergo cum virtus humana in primo statu esset fortissima, videtur quod per veniale peccatum commoveri non poterat.

Respondeo dicendum, quod, sicut supra dictum est, talis erat primi status rectitudo ut superior pars rationis Deo subiiceretur, cui subiicerentur inferiores vires, quibus subiiceretur corpus ; ita quod prima subiectio erat causa secundae, et sic deinceps. Manente autem causa, maneret effectus ; unde sicut quamdiu homo erat subditus Deo, nihil in corporis partibus contingere poterat contrarium animae ; ita etiam nihil in viribus animae contingere poterat quod superior ratio non ordinaret in Deum. Quod autem in Deum recte ordinatum est, veniale peccatum non est : et ita veniale peccatum in primo statu contingere non poterat, sicut nec mors, nisi prius ordo mentis ad Deum tolleretur ; quod sine peccato mortali fieri non potuit.

ad 1. Ad primum ergo dicendum, quod duplex est dispositio. Quaedam est quae necessaria est ad esse eius ad quod disponit : et haec semper praecedit illud ad quod disponit, sicut calor formam ignis. Quaedam vero dispositio ordinatur ad facilitatem eius ad quod disponit : quod quidem sine ea esse potest, sed non ita de facili, sicut quod ligna perfunduntur oleo, ut inflammentur citius ; et sic veniale peccatum est dispositio ad mortale.

ad 2. Ad secundum dicendum, quod Adam in primo statu habebat liberum arbitrium ad peccandum venialiter ; sed hoc non poterat in actum exire, nisi prius peccaret mortaliter. Et ratio huius dicta est. Vel potest dici, quod comparando liberum arbitrium ad obiectum suum, confirmatum non erat : sed comparando unum ordinem ad alium, habebat quamdam confirmationem, ut scilicet inferior ordo superiorem inviolabiliter sequeretur.

ad 3. Ad tertium dicendum, quod differt in potentiis activis et passivis : quia in potentiis activis, quod potest in plus, etiam in minus potest ; ut qui potest ferre centum libras, potest etiam ferre decem ; in potentiis autem passivis est e converso : qui enim potest pati a parvo, potest etiam pati a maiori, ut si aliquis potest vinci ab uno, potest etiam vinci a duobus ; sed non convertitur : et talis potentia est potentia peccandi ; qui enim peccat, a peccati sui concupiscentia vincitur.

ad 4. Ad quartum dicendum, quod rectitudo originalis iustitiae intantum repugnabat culpae mortali ut simul cum ea esse non posset ; tamen culpa mortalis quae ei opposita erat, ipsam privare poterat. Venialis autem culpa nec privare iustitiam originalem poterat, cuius principium erat in ordine superioris partis in Deum, a quo veniale peccatum non separat, nec simul poterat cum ea esse propter ordinem inferiorum sub superiori.

ad 5. Ad quintum dicendum, quod Adam etsi peccare non posset venialiter, tamen poterat de hoc certus non esse : quod enim habitus nobilissimi nos non lateant, intelligitur de habitibus cognitivae partis, de quorum perfectione certitudo est ; non autem de habitibus affectivae, qui latent, ut in caritate patet. Et praeterea si scivisset in universali, poterat in particulari non considerare. Vel melius dicendum, quod veniale dicitur tripliciter : scilicet veniale ex genere, ut verbum otiosum ; veniale ex causa, ut quod ex infirmitate vel ignorantia geritur, quod excusabilitatem quamdam habet ; et est veniale ex eventu, sicut culpam praecedentem mortalem confessio sequens venialem facit, ut Ambrosius dicit, quia relinquitur reatus temporalis poenae. Cum ergo Augustinus dicit, quod credidit peccatum esse veniale, intelligitur veniale ex causa, quod quandoque etiam mortale est simpliciter.

ad 6. Ad sextum dicendum, quod sicut in parte intellectiva speculativa, suprema pars est quae principiis per se notis inhaeret ; ita in ratione practica suprema pars est quae fini adhaeret, quia finis in operabilibus est sicut principium primum indemonstrabile in speculativis, ut in VI et VII 6 Ethic. philosophus dicit : et haec pars non potest deordinata esse nisi per peccatum mortale, quod finem contrarium ponit. Ab ordine autem huius partis totus ordo originalis iustitiae dependebat ; et ideo nisi prius mortaliter peccasset, nulla inordinatio in eo esse potuisset.

EXPOSITIO TEXTUS

Diabolus per serpentem tentabat, in quo loquebatur. Modus quo Angeli boni vel mali in assumptis corporibus loqui possunt, supra, dist. VIII, qu. 1, art. 4, tactus est. Serpens dictus est esse callidior. Videtur hoc esse falsum : quia quodcumque animal diabolus assumpsisset, eamdem calliditatem habuisset, si propria calliditate astutus non erat, ut ipse subdit.

Sed dicendum, quod in his quae visibiliter gerebantur, ea quae non videntur, intelligi poterant. Serpens autem etsi astutiam ad nocendum homini spiritualiter ex se non haberet, habet tamen astutiam ad nocendum sibi corporaliter ; unde astutia exterior serpentis astutiam spiritualem daemonis designat ; et ideo callidior aliis animantibus dicitur propter astutiam daemonis, qua movebatur, per quam et diabolus designabatur.

Sicut per energumenos et phanaticos. Energumeni dicuntur quasi interius laborantes ab en quod est in, et erge quod est labor. Phanatici dicuntur ex hoc quod in fanis, vel templis idolorum a daemonibus responsa accipiebant. Sed utrumque hic pro arreptis a daemone accipitur.

Avaritia immoderata habendi cupiditas. Hoc quod hic dicitur de avaritia, non est intelligendum de ea secundum quod est speciale vitium, unum de septem capitalibus ; quia sic non differt a superbia, quae est appetitus immoderatus propriae excellentiae ; sed sumitur hic avaritia prout est generale vitium ad omnia peccata, quae in appetitu quorumcumque bonorum naturalium consistunt, ut curiositas, superbia, et huiusmodi, ut distinguit Augustinus.

Distinctio XXI — Livre II — Thomas d'Aquin

Thomas d'Aquin - Livre II