PRIMA QUAESTIO PROLOGI

 

Utrum theologia sit scientia

 

 

[1] Hic primo quaeritur de causis theologiae secundum se et Deinde de comparatione eius ad alias scientias.

Quantum ad primum quaeritur de tribus partibus ad tres causas theologiae, scilicet formalem, materialem et finalem ; de efficiente enim non est magna dubitatio. Circa causam formalem quaeruntur duo : primum est utrum theologia sit scientia ; secundum utrum sit una.

Adhuc circa primum tria quaeruntur : primum est utrum theologia, prout communiter traditur et habetur, sit proprie scientia ; secundum est utrum sit scientia supposito quoddam lumine, quod quidam ponunt esse in perfectioribus doctoribus ; tertium est utrum virtute divina possit communicari viatori cognitio scientifica de articulis fidei.

Ad primum sic proceditur. Et arguitur quod theologia, prout communiter traditur et habetur, sit proprie scientia, quia omnis sapientia est proprie scientia, quia sapientia includit scientiam, ut habetur VI Ethicorum [cap.7] ; sed theologia est sapientia, cum sit cognitio divinorum, quae dicitur sapientia secundum Augustinum XII de Trinitate capitulo 14 ; ergo ipsa est scientia.

 

[2] Item philosophus VI Ethicorum distinguit habitus intellectuales in septem, scilicet sapientiam, scientiam, intellectum, prudentiam, artem, opinionem et suspicionem ; sed theologia est habitus intellectualis et non est opinio nec suspicio, quibus contingit falsum dicere, non autem per theologiam, nec est ars, quae est de factibilibus a nobis, nec prudentia, quae est de agibilibus, cum theologia sit de Deo, ut communiter ponitur, nec est intellectus, qui est habitus principiorum, quia illa sunt per se nota, non autem illa de quibus est theologia ; relinquitur ergo per locum a sufficienti divisione quod sit scientia vel sapientia ; sed si est scientia, habetur propositum ; si vero est sapientia, idem habetur cum sapientia includat scientiam, ut dictum est ; quare etc.

 

[3]  Item Ieremiae 9 dicitur quod in hoc gloriaetur qui gloriatur scire et noscere me ; et videtur loqui de notitia quae habetur de Deo per  Sacram Scripturam seu theologiam ; ergo ipsa est scientia.

 

[4]  In contrarium arguitur : primo, quia scientia est virtus intellectualis, ut patet ex VI Ethicorum ; sed theologia non est virtus intellectualis ; ergo non est scientia. Minor probatur, quia virtus est dispositio perfecti ad optimum, ut habetur VII Physicorum ; sed theologia non disponit nec perficit intellectum ad id quod optimum est intellectui, quia non facit evidentiam de his quae tradit, sicut nec fides, ex cuius articulis procedit ; clara autem evidentia veritatis est illud quod est optimum intellectui ; quare etc.

 

[5]  Item perfectior est habitus principiorum quam habitus conclusionum, quia habitus conclusionum dependet ex habitu principiorum et non econverso ; sed fides, quae est habitus principiorum ex quibus theologia procedit, non est virtus intellectualis nec inter illas nominatur VI Ethicorum ; ergo nec theologia est virtus intellectualis.

 

[6] Responsio. Circa quaestionem istam procedetur sic, quia primo ponetur quaedam distinctio theologiae et secundo iuxta membra illius distinctionis respondebitur ad quaestionem.

Quantum ad primum notandum est quod theologia videtur posse accipi tripliciter : uno modo pro habitu quo solum vel principaliter assentimus his quae in Sacra Scriptura traduntur, et prout in ea traduntur, et hoc rationabiliter ; si enim scire ea quae continentur in libris naturalibus Aristotiles et quorumcumque aliorum philosophorum vocatur communiter naturalis philosophia, multo magis scire ea quae in Sacra Scriptura continentur debet vocari theologia, quia naturalis philosophia non est scire quid Aristotiles vel alii philosophi senserunt, sed quid habeat veritas rerum ; unde ubi deviat mens Aristotilis a veritate rerum, non est scientia scire quid Aristotiles senserit, sed potius error ; sed vere theologia dicitur scire eorum mentem qui sacrum canonem spiritu sancto inspirante tradiderunt, quia intellectus eorum nunquam deviavit a veritate rerum.

 

[7] Secundo accipitur theologia pro habitu quo fides et ea quae in Sacra Scriptura traduntur, defenduntur et declarantur ex quibusdam principiis nobis notioribus. Et sic accipit eam Augustinus libro I de Trinitate capitulo 1 ; dicit enim quod huic scientiae tantummodo tribuitur illud quo fides saluberrima gignitur, nutritur, defenditur et roboratur ; et subdit immediate : qua scientia non pollent fideles plurimi, quamvis polleant fide plurimum ; aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat, aliud autem scire quomodo hoc ipsum et piis opituletur et contra impios defendatur ; quam proprio vocabulo Apostolus ad Corinthios scientiam appellare videtur. Verba sunt Augustini. Ex quo satis apparet quod ipse vocat scientiam theologiae habitum quo fides et Scriptura defenduntur et declarantur. Sic etiam accipit et intendit eam tradere Magister Sententiarum in prologo dicens : Sic fidem nostram adversus errorem carnalium hominum turris davidicae clypeis munire vel potius munitam ostendere ac catholicarum inquisitionum abdita aperire necnon sacramentorum ecclesiasticorum pro modulo nostrae intelligentiae notitiam tradere studuimus. Dicit autem munitam ostendere, quia utitur auctoritatibus Augustini et aliorum qui suis dictis fidem defenderant et clarificaverant.

 

[8] Tertio accipitur theologia communius (nescio si verius) pro habitu eorum quae deducuntur ex articulis fidei et ex dictis Sacrae Scripturae, sicut conclusiones ex principiis, et hic modus nunc vertitur communiter in ore loquentium, etc.

 

[9]  Hac distinctione praemissa dicendum quod si theologia capiatur primo modo, scilicet pro habitu quo cognoscuntur ea quae in Sacra Scriptura traduntur et modo quo in ea traduntur, theologia non differt a fide. Cuius ratio est quia quae in Sacra Scriptura traduntur sic solum divina auctoritate tenentur ; sic autem assentire eis, scilicet ut divina auctoritate sunt tradita, solius fidei est ; et ideo theologia sic accepta non differt a fide. Propter quod quaerere utrum theologia sic accepta sit scientia, idem est acsi quaereretur utrum fides esset scientia et non solum utrum cum fide stet scientia de eodem.

 Et quia nullus unquam dubitavit an fides formaliter sit scientia, nisi loquendo largissime de scientia, sicut loquitur Augustinus de videndo Deum dicens quod illud dicimur scire quod credimus aliorum testimonio, ideo hic sensus conclusionis ad praesens dimittitur.

 

[10] Si autem theologia accipiatur secundo modo, scilicet pro habitu quo fides et ea quae in Sacra Scriptura traduntur, defenduntur et declarantur, sic fides et theologia sunt de eodem, nisi quod illud quod tradit fides sola auctoritate tradit theologia ratione.

Et ideo quaerere utrum theologia sic accepta sit scientia, est quaerere utrum de eodem possit simul haberi fides et scientia.

 

[11] Accipiendo autem theologiam tertio modo, sicut communiter accipitur, pro habitu eorum quae deducuntur ex articulis fidei et ex dictis Sacrae Scripturae, sicut conclusiones ex principiis, sic quaerere utrum theologia sit scientia, est quaerere utrum ex articulis fidei possit aliquid demonstrative concludi quod sit vere scitum.

 

[12] Ex his duobus modis ultimis tractabitur quaestio :

primo utrum de eodem possit esse fides et scientia ;

secundo utrum ex articulis fidei possit deduci conclusio vere scita sed antequam haec tractentur, excludende sunt quaedam obiectiones quae fiunt contra praedictam distinctionem.

Quidam enim arguunt contra duo membra distinctionis ; contra primum membrum dupliciter.

Primo sic : per fidem proprie acceptam solum assentitur alicui ut est a Deo revelatum, et non ut est ex aliquo deductum ; sed Sacra Scriptura tradit quaedam ut ex aliis deducta et conclusa ; ergo talia non tenentur sola fide ; cuius oppositum dictum est in primo membro distinctionis. maior patet. sed minor probatur, quia in Sacra Scriptura unus articulus deducitur et concluditur ex alio, sicut Apostolus I Cor. concludit resurrectionem nostram ex resurrectione Christi.

Item deducendo ad inconveniens contra fidem probat illud idem dicens : Si mortui non resurgunt, vana est fides nostra, inanis est praedicatio nostra. Et quaedam similia frequenter inveniuntur in epistolis et libris sapientialibus. quare etc.

 

[13] Secundo sic : fides est habitus infusus ; sed theologia primo modo est habitus acquisitus, quia habitus quo cognoscimus ea quae continentur in Sacra Scriptura est acquisitus per studium et doctrinam ; ergo talis theologia non est idem quod fides.

 

[14] Contra secundum membrum arguitur sic : habitus quo Sacra Scriptura et contenta in ea defenduntur et declarantur se habet ad  Sacram Scripturam, sicut se habet habitus opinativus circa unumquodque cognoscibilium ad scientiam de illis scibilibus (multa enim probabilia dicunctur de naturalibus et geometricis quorum habitus se habet ad scientiam naturalem vel geometriam, sicut supra dictus habitus ad theologiam vel Sacram Scripturam) ; sed propter habitum opinativum annexum naturali scientiae vel geometriae non dicitur quod sunt duae [naturales scientiae vel duae] geometriae ; ergo nec propter supra dictum habitum annexum Sacrae Scripturae debet dici quod sint duae theologiae. Dicunt ergo isti quod ille habitus persuasivus non est alius habitus a theologia proprie dicta vel non est alia theologia proprie dicta, sed est annexus theologiae proprie dictae, sicut habitus opinativus est annexus scientiae quando sunt de eisdem obiectis.

 

[15] Ad primum istorum, quod est contra primum membrum distinctionis, dicendum est ad maiorem, quod per fidem solum assentitur alicui ut revelatum est a Deo, et non ut est ab alio deductum deductione pure fundata super naturas rerum seu deductione humana ; sed si deductio tenetur ut a Deo inspirata vel ipsa deducta traduntur alibi in Sacra Scriptura ut absolute a Deo sunt revelata, tunc talis deductio et ipsa deducta tenentur ex fide proprie dicta. Deinde dicendum ad minorem quod quamvis in Sacra Scriptura quaedam tradantur ut deducta ab aliis, tamen illa deductio, ut ad Scripturam pertinet, habetur ut a Deo inspirata, et non ut humana ratione inventa ; alioquin liceret eam negare et sic falsificaretur Scriptura pro illa consequentia deducta ; quod est erroneum. Quaedam etiam talium quae hic traduntur ut ex aliis deducta traduntur alibi in Scriptura ut absolute revelata, sicut resurrectio nostra, quae concluditur ab Apostolo ex resurrectione Christi, traditur ut absolute revelata Iob 19 et Danielis 12 et per Christum in Evangelio in pluribus locis ; et omnia talia tenentur solum vel principaliter per fidem proprie dictam.

 

[16] Ad secundum dicendum quod nullus habitus potest exire in actum nisi praesente vel proposito obiecto ; propter quod necesse est ad hoc quod per fidem credamus explicite et in particulari omnia credibilia, quod ipsa proponantur nobis et explicentur. Et quia ipsa continetur in Sacra Scriptura, quae non est nobis naturaliter nota, ideo oportet habere notitia eius per acquisitionem studii vel doctrinae ; ex quibus si in nobis generatur aliquis habitus, bene quidem, sed ille habitus de se non facit assensum ; immo potest esse communis assentientibus et non assentientibus, quia tam illi quam isti possunt cognoscere quid continetur in Sacra Scriptura ; sed non assentiunt nisi illi qui credunt Sacram Scripturam esse a Deo inspiratam, quod pertinet ad fidem, et ita fides aut solum aut principaliter facit assentire dictis Scripturae. Primus autem habitus, qui est per studium acquisitus requiritur propter solam propositionem seu praesentationem obiecti ; propter quod non debet dici theologia ob defectum assensus, sicut non debent geometrici habitus quibus cognoscitur quicquid continetur in libris geometricalibus, si eis non assentiretur. Minor igitur propositio illius obiectionis implicat falsum vocando theologiam illum habitum acquisitum qui de se non facit assensum. Et sic patet quod theologia, prout dicit habitun quo solum vel principaliter assentimus his quae in Sacra Scriptura traduntur, et ut in ea traduntur, non differt a fide ; quod fuit primum membrum distinctionis.

 

[17] Ad illud quod obicitur contra secundum membrum distinctionis dicendum est quod si argumentantes intendant dicere quod ille habitus defensivus Sacrae Scripturae, quem vocant theologiam, non sit alius habitus a tali theologia, sed sit ei adiunctus, contradictio est in dictis, quia nihil adiungitur sibi ipsi, et ideo si est adiunctus, est alius. Si vero intendant dicere quod sit alius habitus, sed non debet dici theologia, quia non est principalis, sed adiunctus, sicut habitus opinativus circa geometricalia non dicitur geometria, sed sola scientia geometriae tanquam principalior, adhuc isti contradicunt sibi ipsis ; dicunt enim alibi quod opinio non stat cum scientia, hic autem dicunt habitum opinativum circa unumquodque genus scibilium annexum esse scientiae quae est de eisdem scibilibus ; non autem possibile est, immo videtur esse contradictio quod incompossibilia sint sibi invicem annexa, quin potius unum annexorum est amminiculativum alterius.

 

[18] sed quicquid sit de hoc, dicendum est ad rationem istorum quod non est simile quod inducitur pro simili, quia habitus opinativus adiunctus scientiae geometricae, quamvis sit habitus geometricus, tamen non dicitur geometria, quia scientia geometriae tanquam certior et perfectior illud nomen sibi appropriat. Et illo modo, si quis esset habitus theologicus qui esset proprie scientia, ille solus diceretur proprie theologicus propter suam excellentiam respectu aliorum ; sed non est ita, ut inferius patebit, quinimmo omnes habitus theologici deficiunt a ratione scientiae proprie dicte ; et ideo nulli appropriatur nomen theologiae, sed convenit omnibus habitibus theologicis cognitivis facientibus assensum, et maxime illi habitui de quo nunc loquimur, ut testatur auctoritas beati Augustini prius allegata. et sic patet quod obiectiones factae contra istam distinctionem prius positam non concludunt.

 

[19] Nunc procedendum est ad pertractandum articulos propositos, et primo primum, videlicet utrum fides et scientia possint simul esse in eodem homine de eadem conclusione. Et ut latius tractetur quaestio, notandum est quod fides potest capi dupliciter, uno modo pro fide quae innititur auctoritati humanae, alio modo pro fide quae innititur auctoritati divinae. Prima fides non differt ab opinione, quia locus ab auctoritate humana est topicus et argumentum inde sumptum est debilissimum ; et ideo fides quae tali auctoritati innititur est opinio debilissima. Propter quod idem est quaerere utrum talis fides et scientia proprie dicta possint simul esse in eodem et de eodem, sicut de opinione et scientia. Et in hoc sensu primo tractabitur quaestio et postea de fide quae innititur auctoritati divinae et de scientia dicetur.

 

[20] Quantum ad primum notandum est quod distinctio scientiae et opinionis potest accipi dupliciter : uno modo ex parte conclusionis scitae et opinatae, ita videlicet ut scientia dicatur habitus conclusionis necessarie quam impossibile est aliter se habere, et quod de hoc constet scienti, sicut ponitur in diffinitione eius quod est scire, ut habetur I Posteriorum quod scire est cognoscere de conclusione quod impossibile est eam aliter se habere ; opinio vero proportionabiliter sit habitus conclusionis contingentis realiter vel quae aestimatur ab opinante esse contingens et possibilis aliter se habere ; quod pro tanto additur, quia per scientiam non dicitur nisi verum, et ideo qualis est conclusio scita, talis videtur esse scienti, sed opinione contingit dicere verum et falsum, ut habetur VI Ethicorum ; propter quod conclusio de qua est opinio et quae ab opinante aestimatur contingens, secundum hanc distinctionem opinionis a scientia potest esse contingens vel secundum rem et secundum aaestimationem opinantis simul, et tunc est opinio vera quo ad hoc, vel solum secundum aestimationem opinantis et tunc est opinio falsa.

 

[21] Sic autem distinguendo opinionem a scientia impossibile est eundem hominem habere simul opinionem et scientiam de eadem conclusione, nec secundum actum nec secundum habitum. de actibus patet faciliter sic : impossibile est contradictoria simul esse vera ; aestimare enim contradictoria simul esse vera non potest esse in mente hominis, etiamsi voce proferatur, ut habetur IV Metaphysicae. Sic eandem conclusionem necessariam esse et contingentem includit contradictionem, scilicet posse aliter se habere et non posse aliter se habere ; aestimare autem conclusionem non posse aliter se habere, quod fit per scire, et aestimare eandem conclusionem posse aliter se habere, quod fit per opinari, secundum distinctionem praeceptam est aestimare contradictoria simul esse vera, ut de se patet ; ergo scire et opinari sic accepta non possunt simul esse in eodem homine et de eadem conclusione. et in hoc sensu dicit Aristoteles in fine I Posteriorum quod non contingit eundem hominem simul scire et opinari eandem conclusionem.

 

[22] Idem patet de habitibus, quia habitus qui causantur ex actibus formaliter incompossibilibus sunt incompossibiles, ut patet ex II Ethicorum, quia quilibet actus faciens ad generationem unius habitus facit ad corruptionem alterius et completa generatione unius completa est corruptio alterius ; sed scientia et opinio praedictis modis acceptae causantur ex actibus formaliter incompossibilibus, scilicet ex scire et opinari, qui praedicto modo accepti sunt actus incompossibiles formaliter, ut statim probatum est ; ergo scientia et opinio sic acceptae sunt habitus incompossibiles et per consequens scientia et fides quae innititur auctoritati humanae, cum sit quaedam debilis opinio, ut dictum fuit prius.

 

 [23] Alio modo potest accipi distinctio scientiae et opinionis ex parte mediorum ex quibus procedunt ; nam scientia procedit per medium necessarium, opinio vero per medium probabile et contingens vel quod aestimatur tale ; et illa distinctio videtur magis propria quam prima, quia licet distinctio consimilium habituum, puta scientiae a scientia, debeat accipi ex parte obiecti magis quam ex parte medii, quod est in omnibus scientiis consimile formaliter, quia est necessarium, quamvis unum dicat propter quid et aliud quia, de quo nihil est ad propositum, tamen distinctio dissimilium habituum, qui possunt esse eiusdem obiecti, tam incomplexi quam complexi, quemadmodum sunt opinio et scientia, oportet quod sumatur ex parte mediorum ex quibus procedunt. Hoc etiam necesse habent fateri « illi » qui contradicunt quod circa unumquodque scibilium est dare habitum opinativum ; quod non esset, nisi conclusio eadem posset esse scita et opinata. non ergo necessario differunt scientia et opinio ex parte conclusionum, sed differunt semper necessario ex parte mediorum ex quibus procedunt, ita ut scientia sit habitus conclusionis conclusae per medium necessarium, de cuius necessitate evidenter constet scienti, opinio vero sit habitus conclusionis conclusae per medium quod est contingens vel aestimatur esse contingens. Accipiendo autem sic scientiam et opinionem possunt vere scientia et opinio simul esse in eodem homine de eadem conclusione secundum actum vel saltem secundum habitum.

 

[24] Circa hoc videndum est primo de actibus qui sunt nobis notiores et postea de habitibus. De actibus autem dicendum est quod si ponantur esse diversi secundum rem, simul esse non possunt [simul esse], quia plures actus intelligendi non possunt simul esse in eodem intellectu secundum cursum nature, ut alibi probatum fuit ; scire autem est quidam actus intelligendi et opinari similiter ; ergo quando scire et opinari sunt plures et distincti actus, tunc non possunt esse simul in eodem intellectu, neque de eadem conclusione neque de diversis ; et hoc modo non contingit unum et eundem hominem simul scire et opinari, neque idem neque diversa.

 

[25] Si autem plures actus intelligendi possent esse simul, nihil prohiberet eundem hominem quandoque simul scire et opinari eandem conclusionem et quandoque non esset possibile quod quandoque esset possibile, patet, quia assentire conclusioni necessariae per medium contingens quod aestimatur esse necessarium est opinari ; sed tale assentire potest esse cum scire, cum nullam habeat cum eo repugnantiam ; ergo tale opinari et scire possunt esse simul in eodem. Maior patet, quia tale assentire non est scire, cum sit per medium quod est realiter contingens, nec est actus cuiuscumque alterius habitus quam opinionis, quia quaeram quis est ille habitus, et non poterit dari nisi fingatur novus habitus praeter illos de quibus locutus est Philosophus ; quare etc. Nec obstat quia talis decipitur aestimando medium quod est contingens esse necessarium, quia non est contra rationem opinionis decipi tam circa conclusionem opinatam quam circa mediun per quod concluditur ; opinione enim contingit verum et falsum dicere, ut habetur VI Ethicorum. Et sic patet maior. Minor probatur, quia illi actus qui se habent conformiter ad conclusionem nullam habent repugnantiam formalem quin possint simul esse in eodem homine de illa conclusione ; sed scire aliquam conclusionem et opinari eandem per medium contingens quod aestimatur necessarium se habent conformiter circa conclusionem, quia per utrumque aestimatur conclusio esse necessaria et impossibilis aliter se habere ; ergo opinari et scire sic accepta nullam habent formalem repugnantiam quin possint esse simul in eodem homine de eadem conclusione.

 

[26] Et si dicatur quod decipi opponitur ei quod est scire, sed sic opinari est decipi, ergo opponitur ei quod est scire, et illa non poterunt simul esse, dicendum est ad hoc quod scire et decipi circa diversa non opponuntur nec sunt incompossibilia in eodem ; alioquin qui sciret unam propositionem non posset decipi circa quamcunque aliam, quod falsum [est] et contra illud quod passim experimur. Modo in proposito nostro scire et decipi non sunt circa idem, quia opinans non decipitur circa conclusionem quae est eadem respectu utriusque actus, sciendi scilicet et opinandi, quia opinans aestimat eam esse necessariam, sicut vere est, sed decipitur solum circa medium quod aestimat esse necessarium, cum sit contingens ; non est autem idem medium sciendi et opinandi, sed aliud ; propter quod tale decipi non opponitur ei quod est scire conclusionem eandem per aliud medium. Et sic patet quod si plures actus intelligendi possent esse simul, nihil prohiberet eundem hominem scire et opinari simul eandem conclusionem, quando scilicet opinans aestimat medium quod est contingens esse necessarium.

 

[27] Si autem opinans aestimet medium suum esse contingens, tunc tale opinari non potest simul esse cum scire. Cuius ratio est quia impossibile est hominem eundem cognoscere certitudinaliter aliquam conclusionem et simul formidare de eadem ; haec enim sibi invicem opponuntur ; sed per scire cognoscitur conclusio certitudinaliter, sicut conceditur, per opinari autem, si sit unus actus per se et sit per solum medium quod aestimatur contingens, formidatur de conclusione, ut probatur ; ergo non est possibile eundem hominem sic opinari et scire simul eandem conclusionem. assumpta minor probatur, quia illa cognitio conclusionis quae est per solum medium quod aestimatur posse deficere a concludendo talem conclusionem est cum formidine ; sed opinari, quando est per se quidam actus procedens per solum medium quod aestimatur contingens cum formidine est talis cognitio, quia de medio quod aestimatur contingens respectu conclusionis aestimatur quod possit deficere a concludendo conclusionem illam et sic formidatur de ea, cum illa cognitio sit solum per medium illud ; ergo sic opinari est cognoscere cum formidine. Utraque praemissarum patet ex rationibus terminorum et per consequens patet tota ratio. Sic igitur patet quod etsi plures actus intelligendi possent simul esse, nunquam tamen scire et opinari per medium quod aestimatur contingens simul esse possent et quicquid dictum est de actu opinandi consimiliter potest dici de actu credendi qui innititur auctoritati humanae, et per easdem rationes, quia tale credere est opinari.

 

[28] De habitibus autem correspondentibus praedictis actibus tenendum est quod illi sunt compossibiles qui causantur ex actibus formaliter compossibilibus ; sed illi qui causantur ex actibus formaliter incompossibilibus sunt incompossibiles propter rationem prius dictam. Dico autem actus formaliter incompossibiles quando respectu eiusdem obiecti includunt oppositas habitudines ; tunc enim quantum unus eorum facit ad generationem proprii habitus, tantum facit ad corruptionem alterius, ut prius dictum fuit. Alii autem actus, qui non includunt praedictam oppositionem, non vocantur hic formaliter incompossibiles, et habitus causati ex talibus possunt simul esse, quamvis secundum veritatem plures actus nunquan sint simul, non quidem propter oppositionem praedictam, quia illam non habent, sed quia, ut dictum fuit prius, non puto quod plures actus intelligendi possint esse simul in eodem intellectu secundum cursum naturae, neque de eodem obiecto neque de diversis, quamvis ex suppositione opposita sint deductae duae conclusiones immediate praecedentes propter causam quae inferius apparebit.

 

[29] Nunc ergo supponendo quod scire et opinari, ut sunt distincti actus inrelligendi, non possunt esse simul in eodem intellectu, nec de eadem conclusione nec de diversis, inquirendum est utrum medium contingens, quod de se natum est facere opinari, et medium necessarium, quod de se natum est facere quod homo vera sciat, possint simul concurrere ad causandum unum et eundem assensum de eadem conclusione, et sic scientia et opinio dicantur posse stare simul, si medium necessarium, quod est scientificum, et medium contingens, quod est natum facere opinionem, possunt concurrere ad causandum unum assensum de eadem conclusione annon ; solum enim in hoc sensu potest procedere quaestio stante suppositione praedicta.

 

[30] Sic ergo intelligendo quaestionem dicendum quod medium contingens vel aestimatur esse necessarium vel contingens. Si aestimetur esse necessarium, sic potest concurrere cum alio medio vere necessario ad causandum eundem assensum de eadem conclusione. Cuius ratio est quia pro omni assensu idem est iudicium de duobus mediis necessariis et de duobus quorum unum est necessarium et aliud contingens, si aestimetur necessarium, sed duo media necessaria possunt concurrere ad causandum unum assensum ; ergo et medium necessarium et contingens, si aestimetur necessarium, possunt similiter ad idem concurrere.

Maior patet, quia assensus conclusionis, ut deducta est mediis vel principiis, totaliter dependet ex assensu et aestimatione principiorum seu mediorum, et non ex natura mediorum secundum se, nisi quatenus cadunt sub aestimationem deducentis. Et ideo media quae aestimantur similia possunt similiter concurrere ad eundem assensum, dato quod non sint similia in re.

Minor patet de se, quia si quis haberet plura media necessaria ad eandem conclusionem, posset ea copulare in eadem demonstratione loco unius medii et sic ex eis haberet unum assensum de eadem conclusione loco unius medii. Et sic patet minor. Sequitur ergo praedicta conclusio.

 

[31] Si vero medium contingens aestimetur esse contingens, adhuc tale medium sive sumptum ex apparentibus de re sive ex humana auctoritate, potest concurrere cum medio necessario ad causandum eundem assensum, quamvis habens medium necessarium evidens non indigeat auctoritate nec medio contingente, ita quod medium necessarium excludit necessitatem habendi auctoritatem et medium contingens, sed non excludit compossibilitatem. Quod excludat necessitatem, patet de facili, quia qui habet aliquid certius et evidentius auctoritate aut quocunque medio contingente non indiget eis ; sed habens medium necessarium de cuius veritate et necessitate constat ei per resolutionem ad per se nota, habet quid certius et evidentius quam sit auctoritas et quodcunque medium contingens, quantumcunque probabile ; ergo talis non indiget auctoritate nec medio contingente.

 

[32] Quod autem medium necessarium non excludat compossibilitatem auctoritatis vel medii contingentis, probatur sic : si auctoritas vel medium contingens non possent concurrere cum medio necessario ad causandum eundem assensum, hoc esset propter oppositionem evidentis et inevidentis, certi et dubii ; sed istud non impedit, ut probatur ; ergo possunt simul concurrere.

Maior patet, quia nulla causa impossibilitatis praedictorum mediorum apparet, nec per aliquem est adhuc assignata, nisi hoc solum quod assensus per medium necessarium est certus et evidens, assensus autem per auctoritatem et per quodcunque medium contingens est dubius et inevidens, quae cum sint opposita, non possunt simul eidem convenire.

Minor probatur, scilicet quod hoc non obstet.

 

[33] Circa quod advertendum est quod aliqua quae secundum se sola habent effectus conditionum incompossibilium possunt concurrere ad unum effectum qui est communis amborum. Verbi gratia lumen quod a sole causatur et lumen quod causatur a sola stella habent conditiones incompossibiles, scilicet clarum et obscurum, et tamen sol et stella, quando sunt ex eadem parte emisperii concurrunt ad causandum unum lumen in medio ; non enim solus sol tunc illuminat et stella nihil facit, cum omne lucens praesens dyaphano de necessitate causaet lumen, sed fit unum lumen ab utroque, non seorsum et distincte agentibus, sed simul, ut unum agens, et cum isto lumine non fit aliud lumen et alia claritas eius, sed unum et idem lumen ; et ideo loquendo de re utraque, tam stella quam sol, est causa luminis et claritatis, non quidem totalis, sed partialis, quamvis non ex aequo, quia perfectior ratio causandi est in sole et quasi totalis in stella autem imperfecta et minima et a sensu imperceptibilis ; ratio tamen convincit quod sit aliqua ; et propter hunc excessum virtutis illuminative in sole respectu stellae, qui patet, quando seorsum agunt, quia tunc sol causat lumen clarum et stella obscurum, idcirco quando simul causant unum lumen clarum, per appropriationem rationis claritas attribuitur causalitati solis et non stellae, quamvis secundum rem totum sit ab ambobus, ut a partialibus causis simul concurrentibus et tenentibus locum unius causae totalis. Et sic patet quod aliqua quae secundum se sola habent effectus conditionum incompossibilium quandoque possunt concurrere ad eundem effectum, qui est communis amborum.

 

[34] Ratio autem quare talis conuersus est possibilis est ista, quia clarum et obscurum non accipiuntur hic pro habitu et privatione circa commune subiectum ab utroque realiter differens, ut sunt lumen et tenebrae in aere, quia causae istorum, scilicet luminis et tenebrarum, accipiendo tenebras pro pura privatione, nunquam possunt concurrere ad causandum eundem effectum, cum effectus unius sit formaliter privatio alterius. sed accipiuntur hic clarum et obscurum pro gradu perfectionis et imperfectionis in essentia luminis nec differt talis gradus realiter a lumine. Et talis perfectio et imperfectio est in effectu ex perfectione vel imperfectione suae causae et non ex alia formali oppositione in causalitate. Propter quod sicut causa imperfecta seorsum agens causat imperfectum lumen, scilicet obscurum propter defectum perfectionis virtutis, sic ipsa coniuncta cum perfectiore virtute et tenens cum ea locum unius totalis causae perfectae causat perfectum lumen, scilicet clarum, quia iam non deficit perfectio, quae prius deficiebat.

 

 [35] Ex hoc ad propositum : omnis cognitio veritatis lumen quoddam est et lumen vocatur ab ipso Apostolo Eph/ 3, ubi dicit sic : Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec, in gentibus euangelizare investigabiles divitias Christi, illuminare etc., idest dare cognitionem, quae est quoddam spirituale lumen. Quaedam autem cognitio est clara et quaedam obscura ; nec talis claritas et obscuritas sunt habitus et privatio circa cognitionem tanquam circa subiectum, quia tunc causa obscuritatis non posset concurrere cum causa claritatis ad causandum unam cognitionem claram, quemadmodum dictum fuit prius de causa luminis et tenebrarum ; sed sunt gradus perfectionis maioris vel minoris indifferentes realiter ab essentia cognitionis ; et sunt isti gradus in cognitionem secundum gradum perfectionis et imperfectionis in medio causante illam cognitionem et non ex alia formali oppositione in causalitate ; medium ergo sumptum ex auctoritate humana et medium necessarium, si quodlibet eorum causa et seorsum aliam et aliam cognitionem conclusionis eiusdem, istae cognitiones erunt conditionum incompossibilium, quia una erit clara et evidens, illa scilicet quae erit per medium necessarium propter eius perfectionem in veritate et connexione ad conclusionem, alia vero obscura et inevidens, quae erit per solam auctoritatem propter defectum praedictae perfectionis, quae est in medio necessario. Sed si auctoritati adiungatur medium necessarium, iam non deficit in medio perfectio, quae prius deficiebat, nec per consequens in cognitione deficiet claritas et evidentia, quae prius deficiebat ; immo erit una cognitio clara et evidens causata ab illis duobus mediis tanquam causis partialibus simul concurrentibus et tenentibus uicem unius causae totalis. Claritas tamen illa et evidentia magis debet attribui medio secundum rem necessario quam auctoritati, quia perfectius est et secundum se natum facere cognitionem claram et evidentem quam secundum se non faceret auctoritas.

 

[36] Quicquid autem dictum est de oppositione clari et obscuri, evidentis et inevidentis, et de possibili concursu mediorum ad causandum unam cognitionem claram et evidentem, intelligendum est circa oppositionem certi et dubii et circa concursum mediorum ad causandum unam cognitionem certam, quia medium contingens et auctoritas humana per se sola faciunt assensum dubium, medium autem necessarium facit assensum certum. Et hii duo assensus non possunt simul esse in eodem homine et de eadem conclusione. Hoc tamen non obstante praedicta media in ratione mediorum possunt concurrere ad causandum unum assensum qui non erit simul nec successive certus et dubius, sed certus tantum ; et sic in assensu nulla erit oppositio aut repugnantia secundum certum et dubium, clarum et obscurum, evidens et inevidens, ut declaratum est. Et sic patet minor et principale intentum quantum ad istum articulum, videlicet quod medium necessarium, quamvis excludat necessitatem auctoritatis humanae et cuiuslibet medii contingentis, tamen non excludit compossibilitatem eorum in ratione mediorum causantium unum assensum. Et hoc modo scientia et opinio necnon et fides quae innititur auctoritati humanae possunt simul esse in eodem et de eodem, non quidem ut distincti habitus habentes distinctos actus, sed quia media quae secundum se nata essent causare distinctos actus, ex quibus in nobis fierent praedicti habitus ut distincti, possunt concurrere ad causandum unum assensum.

 

 [37] Et huic concordat communis doctrina quae dicit quod unus homo potest simul cognoscere eandem conclusionem per medium probabile et demonstrativum. Et alibi dicit quod opinio potest stare cum scientia demonstrativa, quod non potest esse secundum pluralitatem actuum, sed solum eo modo quo dictum est.

 

[38] Nunc restat inquirere utrum scientia et fides quae innititur auctoritati divine possint simul esse in eodem homine de eadem conclusione.

Ad quod dicendum est quod aut quaeritur de simultate habituum aut de simultate actuum. si de simultate habituum, sic dicendum est quod fides quae est habitus infusus a Deo potest stare simul cum scientia. Cuius ratio est quia habitus fidei infuse se extendit ad omnia quae sunt nobis tradita per revelationem divinam, et maxime ad illa quae non sunt ex aliis deducta ; sed de quibusdam talibus habent aliqui fideles veram scientiam ; ergo in illis sunt simul fides et scientia de eodem. Maior patet de se. Minor consimiliter nota est, quia Deum esse unum traditum est in sacra scriptura, sicut a Deo revelatum et non ut ex alio deductum, Deut. 6 : Audi israel, Dominus, Deus tuus, Deus unus est. De hoc autem multi fideles habent veram scientiam per demonstrationem acquisitam ; ergo habitus fidei infuse et vere scientiae possunt simul stare.

 

[39] Si vero quaeratur de simultate actuum, dicendum est quod respectu talium de quibus potest haberi a viatoribus vera scientia, sicut est Deum esse unum, possunt stare simul actus fidei et scientiae, non quidem sic quod sint diversi actus, sed quia auctoritas divina ist ratio demonstrativa, possunt simul concurrere ad causandum unum assensum de hoc quod Deus sit unus. Quod patet per eandem rationem quae prius facta fuit, videlicet quod concursum praedictorum non potest impedire nisi oppositio clari et obscuri, evidentis et inevidentis ; sed illa non impedit, ut prius probatum fuit ; ergo possunt simul stare. Et satis durum videtur dicere quod fidelis acquirens scientiam quod Deus sit unus, non credat ipsum esse unum, quia ipsemet Deus hoc in Scripture Sacra revelavit. Alia autem sic subsunt fidei quod secundum communem cursum humani cognitionis non sunt demonstrabilia, ut Deum unum in essentia esse trinum in personis et idem suppositum esse Deum et hominem. et de his puri viatores sic habent fidem et actum fidei quod non possunt de eis habere actum scientiae, nec per consequens habitum acquirere, non propter oppositionem evidentis et inevidentis, quia illa sublata est ex praecedentibus, sed propter conditionem materie quae non est demonstrabilis, aut simpliciter aut huic, scilicet viatori secundum communem cursum. et circa hoc ostendentur tria.

 

[40] Primum est quod non potest demonstrari quod ita sit sicut ponit articulus ; secundum est quod non potest demonstrari quod articulus nihil impossibile includat ; tertium est quod non omnes rationes quae possunt adduci contra articulum possunt sic solvi quod scientifice constet de earum solutione.

Primum patet, quia si articulus posset demonstrari, vel hoc esset a priori et per causam vel a posteriori et per effectum. non primo modo, quia licet aliqui articuli habeant causam, puta articulus incarnationis et quidam alii, illa tamen causa quo ad articuli existentiam actualem est voluntas divina, quae secundum se est nobis ignota ; etiam articulus trinitatis causam non habet ; quare articuli non possunt demonstrari a priori.

Item nec a posteriori sive per effectum, quia effectus ducit in cognitionem causae secundum quod ab ea procedit ; sed nullus effectus apparens nobis procedit a Deo nisi secundum illud quod est unum et commune cuilibet personae intrinsece, scilicet secundum rationem scientiae, potentiae et voluntatis, ut infra patebit ; ergo nullus effectus potest nos ducere in cognitionem Dei quantum ad distinctionem personarum, sed solum quantum ad unitatem essentiae et attributorum essentialium ; omnes enim articuli includunt articulum trinitatis aliquo modo, sicut articuli pertinentes ad humanitatem Christi includunt distinctionem personae filii ab aliis personis, sicut esse incarnatum, passum et resurrexisse et huiusmodi ; quare etc.

Item demonstrationi assentit homo necessario, velit nolit ; sed articulis non assentit homo nisi libere volens, ut dicit Augustinus ; alioquin gentiles philosophi potuissent et adhuc possent necessitari rationibus nostris ad assentiendum fidei articulis, quod non est verum ; ergo articuli fidei non possunt demonstrari nec aliquis adhuc visus est qui demonstrative probaverit quod ita sit sicut ponit articulus.

 

[41] Secundum, scilicet quod articulus nihil impossibile includat, patet, quia talis demonstratio, cum non posset esse a priori et per causam propter illa quae dicta sunt prius, sumetur ex his quae apparent ex creaturis ; sed apparentia ex creaturis magis videntur concludere impossibilitatem articuli quam possibilitatem ; ergo etc.

Minor probatur, quia in creaturis apparet quod impossibile est supposita distingui per relationes, sed distinguuntur necessario per absoluta, cuius oppositum ponitur in articulo trinitatis ; item in creaturis natura completa in genere substantiae constituit proprium suppositum nec potest subsistere in supposito alieno, cuius oppositum includit articulus incarnationis ; et similiter in aliis ; ergo ex his quae apparent magis posset concludi impossibilitas articulorum quam possibilitas.

Item quicquid est in Deo intrinsece vel necesse est ibidem esse vel impossibile est ibi non esse ; et quicquid non est in Deo impossibile est ibi esse (neque enim potest aliquid evenire Deo contingenter aut ab ipso recedere quo ad illa quae sint intrinseca) ; sed esse trinum in personis est Deo intrinsecum ; ergo necessarium est Deum esse trinum vel impossibile est non esse trinum ; sed non potest demonstrari quod Deus sit trinus, ut probatum est ; ergo nec demonstrari potest quod sit possibile Deum esse trinum. ad unum enim sequitur aliud, ut dictum est.

Item meritum fidei consistit in difficultate actus eius ; sed si posset demonstrari quod articulus fidei est possibilis, actus fidei circa articulum nihil vel modicum difficultatis haberet ; non enim est multum difficile credere illud esse factum quod demonstratur possibile fieri ; ergo haec positio tollit vel quasi tollit meritum fidei.

 

 [42] Tertium patet, scilicet quod non omnes rationes adductae contra articulum possunt solvi sic quod clare et scientifice constet de eorum solutione.

Ad quod videndum notandum est quod ratio quae adducitur contra articulum aut peccat in forma arguendi, et tunc potest eam solvere scientifice quicunque scit artem libri Elenchorum, aut peccat in materia eo quod assumit falsam propositionem, utpote si sic argueretur : semper in distinctis suppositis est distincta natura ; sed in divinis natura non potest distingui ; ergo nec suppositum. Ratio ista non peccat in forma, sed materia, quia maior propositio non est vera universaliter, sicut assumitur, sed tantum [in] creaturis. Cum ergo talis ratio sic solvitur per interemptionem propositionis quae solum habet instantiam in proposito in quo datur vel de quo, scilicet in divinis, numquid potest clare et scientifice constare de tali solutione ? Certe non, ut videtur, quia per idem et eodem modo constat de falsitate propositionis affirmativae et de veritate negativae sibi oppositae, quia eadem est causa utriusque ; sed de veritate huius negativae, scilicet quod in divinis non distinguitur natura distinctione suppositorum nec econverso, non potest clare constare et scientifice, sed solum per fidem, quae hoc ponit ; ergo de falsitate affirmativae sibi oppositae, scilicet quod semper distinguatur natura ubicunque distinguuntur supposita, non potest constare clare et scientifice, sed solum per fidem, quae hoc ponit.

 

[43] Sic ergo patet quod considerando fidem secundum specialem materiam de qua est, quae non est demonstrabilis, aut simpliciter, scilicet viatori, qualis est fides articulorum, fides et scientia non stant simul in eodem et de eodem, quia viatori non potest demonstrari quod ita sit sicut ponit articulus, nec quod articulus sit possibilis, nec rationes contra articulum possunt solvi clare et scientifice secundum cornmunem cursum quo a nobis habetur theologia.

 

[44] Dico autem « secundum communem cursum » propter duo. Primum est quia aliqui bene ponunt quod vera scientia, quam dicunt abstractivam, potest haberi a puro viatore, quod Deus sit unus et trinus, sed non secundum communem cursum, sed virtute divina et miraculose ; de hoc tamen suo loco inquiretur. Secundum est quia videtur quibusdam quod Apostoli et illi qui viderunt Christum miracula facientem et suscitantem mortuos in testimonium suae divinitatis et suae doctrinae habuerunt veram scientiam de divinitate Christi et de veritate suae doctrinae, quia necessarium et per se notum est tam infideli quam fideli Deum non posse mentiri ; cui ergo notum esset Deum aliquid dicere vel facere in testimonium alicuius rei, ille haberet ex per se notis scientiam de re dicta vel testificata.

 

[45] Qualiter autem posset esse alicui per se notum Deum aliquid dicere vel facere in testimonium alicuius rei ? Dicunt quod dupliciter : uno modo, si beatus videns Deum per essentiam videret ipsum movere intellectum alicuius ad assentiendum alicui veritati, et iste modus non competit viatori ; alio modo, si aliquis videret aliquem effectum excedentem totam virtutem creaturae fieri testimonium alicuius rei (ex hoc enim sciretur quod Deus faciens talem effectum testificaretur illud propter quod fieret), et hoc modo Apostoli et illi qui viderunt resuscitationem lazari quatriduani in testimonium divinitatis Christi, sciverunt Deum testificari quod Christus esset Deus, et per hoc habuerunt scientiam quasi per talem demonstrationem procedentem ex per se notis eis : quicquid testificatur est verum ; sed Deus per tale factum testificatus est Christum esse Deum ; ergo Christus est verus Deus. Et per consequens habuerunt scientiam quod doctrina tota quam audierunt a Christo, quem sciebant esse verum Deum, fuit vera.

 

[46] Quicquid sit de modo quo beati possunt videre Deum aliquid dicentem, modus tamen assignatus pro viatoribus non videtur verus propter tria.

Primum est quia demonstratio necessitat intellectum ad assentiendum ; sed aliqui qui viderunt Christum resuscitantem Lazarum et alia miracula facientem non assenserunt quod ipse esset Deus, ut patet Ioannis XI, quod etiam Christus exprobrando dicit Ioannis XV : Si opera non fecissem quae nemo alius fecit, peccatum non haberent ; ergo illa non fuerunt sufficientia ad probandum demonstrative Christum esse Deum.

Secundum est quia si Apostoli habuerunt per talia scientiam de Christo quod ipse esset Deus, et per consequens quod doctrina eius esset vera, sequeretur quod ex tunc nihil meruerint in credendo praedicta, quia secundum Gregorium in Homilia in Octavis Paschae fides non habet meritum cui humana ratio praebet experimentum ; hoc autem forte videretur esse inconveniens ; quare et illud ex quo sequitur, videlicet quod Apostoli habuerunt de talibus scientiam.

Tertium est quod dato quod esset per se notum aliquid posse fieri a solo Deo, sicut fuit resuscitatio lazari, tamen non esset per se notum quod hoc fieret ad testificandum hoc quod diceret iste vel ille qui praediceret miraculum, quia de nullo homine est per se notum quod non possit dicere falsum ex ignorantia vel malitia, nec de Christo fuit hoc per se notum, sed solum creditum ab illis qui crediderunt ipsum esse Deum ; et quantumcunque etiam aliquis videatur verum dixisse in uno, non est propter hoc per se notum quod dicat verum in alio ; posito ergo quod Christus dixisset quod Deus resuscitaret lazarum, ad testificandum quod ipse Christus esset verus Deus, et constaret evidenter de resuscitatione lazari facta a Deo, et ex hoc de veritate Christi praecedentis talem resuscitationem, non tamen propterea esset per se notum quod Christus verum dixisset pro illo addito, scilicet quod resuscitatio fieret in testimonium quod ipse esset Deus.

 

[47] Sed diceret aliquis quod immo, quia Deus non perhibet testimonium falsitati ; sed si Christus non fuisset Deus, et tale miraculum factum fuisset a Deo, Christo invocante Deum, ut per tale miraculum testificaretur ipsum esse Deum, sequeretur quod Deus faciendo tale miraculum ad talem Christi invocationem perhibuisset testimonium falsitati ; quare etc. Est ad hoc dicendum quod si Deus per talem invocationem Christi faceret miraculum, tunc esset in testimonium invocationis ; sed quantumcunque concurrant talis invocatio et miraculum, non est tamen propter hoc per se notum quod miraculum fiat ob talem invocationem, quia aliquis potest per revelationem scire quid facturus sit Deus, et ignorare propter quid debeat fieri, et propria praesumptione vel malitia coniecturare vel fingere ac dicere quod Deus facturus sit illud propter aliud quam fiat a Deo (donum enim prophetiae commune est bonis et malis) et talis sic dicens falsum dicit ; sed Deus faciens miraculi quod praedicitur non testificatur falsum, quia non facit miraculum propter illud quod alius dicit, quamvis simul concurrant ; et sic non est per se notum quod miraculum fiat ad testificandum dictum cuiuscumque hominis, etiam Christi, sed solum creditum ab illis qui credunt ipsum esse Deum et per consequens non posse mentiri. Propter quod minor propositio rationis, quam alii vocant demonstrationem, non est per se nota. credo ergo quod Apostoli per nihil quod audierunt a Christo vel viderunt fieri ab eo habebant scientiam proprie dictam quod ipse esset Deus, quamvis ex concursum talium miraculorum cum fide habuerunt quandam perfectiorem notitiam quam nos. et sic patet primus articulus quaestionis, scilicet qualiter fides et scientia possunt similiter esse de eodem et qualiter non, et quod theologia, prout dicit habitum quo declarantur et defenduntur articuli fidei, ut Deum esse trinum et unum et huiusmodi, non est proprie scientia et simpliciter.

 

[48] Nunc videndum est de secundo articulo principali, scilicet utrum theologia accepta pro habitu eorum quae deducuntur ex articulis fidei, sicut conclusiones ex principiis sit vere et proprie scientia. sic enim, ut dictum est prius, theologia sumitur communius, nescio si verius vel proprius ; quod pro tanto dico, quia illa quae quidam dicunt deduci ex articulis magis adducuntur secundum veritatem ad sustinendum vel ad declarandum articulum. Verbi gratia ex hoc quod articulus trinitatis ponit quod in divinis sint tres personae et una essentia, deducitur tanquam conclusio quod distinctio personarum est per relationes et non per aliquod absolutum ; similiter ex hoc quod articulus ponit quod filius Dei est homo, deducitur quod habeat veram carnem, non phantasticam, ut ponunt manichei. sed secundum veritatem ista magis adducuntur ad sustinendum vel declarandum articulum ; propter hoc enim dicimus distinctionem divinarum personarum fieri per relationes et non per absoluta, ut sustineamus qualiter articulus possit esse verus ; si enim fieret per absoluta, necessario sequeretur quod fieret vel per essentiam divinam, et tunc ipsa plurificaretur, quod est impossibile, aut per aliquod absolutum additum essentiae, et tunc esset vera et realis compositio in Deo, quod rursus est impossibile. Ut ergo articulus trinitatis, qui secundum rationem humanam multum est obscurus, sustineatur aliqualiter tanquam possibile, adducimus id quod dictum est ad sustinendum articulum, et non deducimus principaliter ex articulo. similiter quod dicimus filium Dei habere verum carnem et non phantasticam, adducimus ad declarandum qualiter intelligatur articulus qui ponit quod filius Dei est homo, scilicet quod est verus homo, non secundum apparentiam tantum. et isto modo usus est saluator, Apostolis volens declarare articulum resurrectionis, luce ultimo, ubi dicit : Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet sicut me videtis habere. Certe poterat concludere : « Ego resurrexi vere ; ergo habeo verum carnem » ; sed non sic fecit, immo econverso ad articulum declarandum suae resurrectionis adducit quod dictum est de veritate carnis. et eodem modo potest deduci ex hoc quod filius est verus homo, quod ipse habebat veram carnem, nec est magna philosophia, immo forte petitio principii ; credo tamen quod principalius adducatur ad insinuandum intellectum articuli modo quo dictum est. Practice autem ex articulis multa deducuntur et aliis dictis Scripturae, ut patet in libris Moralibus Gregorii et aliorum sanctorum necnon in homilia eorum et aliorum doctorum.

 

[49] sed sive sic sive primomodo fiat deductio ex fidei articulis, dicendum quod theologia sumpta pro habitu quo talia deducuntur non est proprie scientia. quod patet, quia sillogismus demonstrativus, qui facit solus proprie scire, procedit ex propositionibus necessariis et per se notis vel reducibilibus ad aliqua per se nota ; sed nulla ratio procedens ex articulis qui mere sunt fidei est huiusmodi ; ergo nulla talis ratio facit proprie scire.

Maior patet ex I Posteriorum, ubi dicitur quod demonstratio est sillogismus faciens scire, et ibi determinatur quod procedit ex necessariis et per se notis vel quae possunt resolvi ad per se nota, cum in talibus non sit processus in infinitum.

Minor similiter manifesta est, quia articuli qui sunt mere fidei, ut Deum esse trinum, filium incarnatum, passum, resurrexisse, et huiusmodi, non sunt de se noti nec possunt resolvi in aliqua per se nota, sed solum vel principaliter eis [assentimus] auctoritate Scripturae quam credimus a Deo esse inspiratam, et hoc ipsum, videlicet Scripturam esse a Deo inspiratum, non est per se notum nec reducibile ad aliquid per se notum ; quare etc.

 

[50] Contra rationem istam instatur dupliciter, et primo contra maiorem propositionem dicendo quod ipsa solum habet veritatem in scientiis quae non subalternantur aliis scientiis ; scientia enim subalterna non procedit ex principiis per se notis in illa scientia, sed solum creditis.

Quod probatur, quia principia scientiae subalternae aut sunt ei evidentia, et hoc aut ex sola ratione terminorum, aut quia sunt ex aliis conclusa aut sunt solum credita. Primum non potest dici, quia illa evidentia solum est in principiis primis et universalissimis, quorum termini et rationes terminorum omnibus sunt noti, quod non est verum de principiis scientiae subalternae. Nec secundum potest dici, quia accipere ea ut conclusa pertinet ad scientiam talia concludentem, sicut est scientia subalternans. Relinquitur ergo quod in scientia subalterna sint tantum credita.

 

[51] Secundo instatur contra minorem propositionem, dicendo quod theologia non procedit ex solis articulis creditis, immo cum articulo credito assumit aliam propositionem quae potest esse per se nota, virtute cuius conclusio poterit esse nota et per consequens proprie scita.

 

[52] Ad primum istorum dicendum quod principia scientiae non sufficit esse credita ex sola auctoritate alterius, quia cum principia debeant esse evidentiora conclusione, conclusio non esset nisi credita et non scita ; sunt ergo evidentia in scientia subalterna, non aliquo illorum modorum de quibus agitur, sed via sensus, memoriae et experientiae modo quo determinat philosophus I Metaphysicae quod ex multis sensibus fit una memoria et ex multis memoriis unum experimentum et cum multis experimentis universale, quod est principium scientiae et artis ; et sic omnis scientia subalterna facit evidentiam de suis principiis quantum ad quia est.

 

[53] Ad secundum dicendum quod sicut ex una propositione necessaria et altera contingente non sequitur conclusio necessaria, sed contingens, sic ex una evidente et per se nota et altera inevidente et solum credita, non sequitur conclusio evidens et per se nota, qualem oportet esse conclusionem proprie scitam. Et ratio huius est quia cum maior extremitas non concludatur de minore nisi propter connexionem medii cum utraque, impossibile est quod ex vi talis illationis inherentia maioris extremitatis cum minore in conclusione sit magis necessaria vel magis nota quam inherentia medii cum utraque. Propter quod in quacunque praemissarum medium conveniat alicui extremitati vel extremitas sibi contingenter vel inevidenter, impossibile est quod in conclusione ex vi talis illationis maior extremitas conveniat minori necessario vel evidenter, prout requiritur ad conclusionem proprie scitam. Et sic remanet adhuc quod theologia, prout dicit habitum quo [modo] deducuntur aliqua ex articulis fidei, sive ex uno articulo et quacunque alia propositione assumpta, non est proprie scientia, sed solum large vocando scientiam habitum quo aliquid concluditur ex veris, tamen immanifestis ipsi deducenti. Et huic concordat doctrina communis quae dicit sic. Si esset aliqua scientia quae non possit reduci ad principia naturaliter cognita, non esset eiusdem speciei cum aliis nec univoce diceretur scientia.

 

[54] Ad primum argumentum dicendum quod sapientia, prout de ipsa loquitur philosophus VI Ethicorum, est quaedam scientia vel includit scientiam proprie dictam propter modum procedendi quem habet ; sed theologia qualitercunque sumpta, quamvis posset dici sapientia ratione subiecti vel materie de quo est, iuxta quem sensum beatus Augustinus vocat eam sapientiam, tamen deficit a modo procedendi scientiae proprie dictae et ideo non est proprie scientia.

 

[55] Ad secundum dicendum quod Aristotiles nihil novit de cognitione quae est per auctoritatem divinam ; propter quod de illo habitu non fecit mentionem. Unde proprie loquendo sub nullo illorum quae enumerantur VI Ethicorum continetur theologia qualitercunque accepta. Per idem patet ad tertium, quia in auctoritate Ieremiae non accipitur scire ita stricte, sicut Philosophus accipit I Posteriorum, sed accipitur pro notitia divinorum quam tradit Scriptura Sacra, inquantum creditur a Deo revelata. Rationes in oppositum probant quod theologia non est proprie et stricte scientia ; quod concessum est.