TRACTATUS OCTAVUS

 

 

[DE SACRAMENTO PENITENTIE]

 

Post sacramentum eucharistie dicendum est de sacramento penitentie.

Circa quam primo dicendum est de penitentia in generali et de eis que conveniunt ei in generali.

Secundo de contritione.

Tercio de confessione.

Quarto de satisfactione.

Quinto de reditu peccatorum.

Sexto de penitentia venialium, scilicet de ligno, feno, stipula.

Septimo de adiumentis satisfactionis, scilicet de clavibus et relaxationibus.

 

 

[De penitentia in generali.]

 

Circa primum capitulum primo videndum est quid sit penitentia, et an sit unum sacramentum an plura.

Secundo an contritio, confessio, satisfactio sint partes subiective penitentie an integrales.

Tertio utrum penitencia sit virtus.

Quarto quam efficaciam habeat penitentia in remissionem peccatorum.

Quinto utrum illa pena qua homo punit se post contritionem sit de misericordia Dei an de iusticia.

Sexto utrum penitentia facta in mortali sit iteranda.

 

 

Caput I

[Quid sit penitentia et an sit unum sacramentum an plura.]

 

Describit autem beatus Gregorius penitentiam hoc modo : Penitentia est commissa flere et flenda iterum non committere. Sed hec descriptio non est tantum quantum ad esse suum, sed etiam quantum ad bene esse. Aliter enim non est utilis et fructuosa et efficax penitentia, nisi habeat perseveranciam. Sed quantum ad esse penitentie sufficit dicere : Penitentia est commissa flere.

Item, dicit beatus Ieronimus quod penitentia est secunda tabula post naufragium. Fide[i] enim est credere quod omnes nascimur filii ire, ut dicit Apostolus [ad] Ephesios. Unde nascimur quasi naufragium passi, et ab illo naufragio liberamur per baptismum. Unde baptismus est prima tabula. Sed si iterum periclitemur in mundo isto, non evadimus istud secundum naufragium nisi per penitentiam. Unde penitentia dicitur secunda tabula post naufragium. Set cum secunda tabula immediate sequatur primam tabulam, videtur quod statim post baptismum, qui est prima tabula, deberet tractari de penitentia ; et ita penitentia deberet esse secundum sacramentum.

 

Ad hoc dicendum est quod hec argumentatio non valet : Penitentia est secunda tabula, et tabula est sacramentum ; ergo penitentia est secundum sacramentum. Et est ibi fallacia accidentis, sicut hic : Iste est secundus archidiaconus in ista ecclesia ; ergo est secunda persona in hac ecclesia. Baptismus enim sacramentum est intrancium, et sacramentum confirmationis confirmat et corroborat gratiam baptismalem. Sacramentum vero eucharistie nutrit eam et augmentat. Unde ista tria sacramenta de necessitate continua sunt, et recipiuntur a fidelibus multociens, antequam sint in statu peccandi, et ita antequam locum habeat in eis penitentia.

Item, penitentia est sacramentum nove legis ; ergo est invisibilis gratie visibilis forma. Sed non est visibilis forma nisi quantum ad confessionem et satisfactionem, quia contritio interior invisibilis est ; ergo penitentia est sacramentum quantum ad confessionem et satisfactionem ; ergo satisfactio est sacramentum. Queritur cuius ; et videtur quod contritionis, quia penitentia exterior sacramentum est penitentie interioris ; ergo satisfactio est sacramentum contritionis, et est sacramentum nove legis ; ergo efficit quod figurat ; ergo satisfactio exterior est causa contritionis. Et hoc falsum, immo pocius e converso.

Eadem est obiectio de confessione exteriori. Aut enim est sacramentum, aut non. Si non, nec res sacramenti, cum non sit invisibilis gratia ; ergo non est pars penitentie. Si est sacramentum, non nisi confessionis interioris ; ergo efficit confessionem interiorem ; et hoc falsum, immo potius e converso.

Item, proprium est anime ad corpus quod anima imperat et corpus imperatur. Anima enim movet corpus, non e converso ; ergo ea que sunt in anima causa sunt eorum que sunt in corpore, non e converso ; et ita contritio est causa exterioris satisfactionis, non e converso.

Item, regula est philosophorum : Unius unum est signum. Sed satisfactio exterior signum est remissionis peccati. Aut ergo confessio exterior est signum remissionis peccati, aut alterius rei. Si primo modo, ergo unius duo sunt signa, quod est contra hanc regulam : Unius unum est signum.

Preterea, sacramentum habet similitudinem cum eo cuius est sacramentum. Sed confessio exterior non habet similitudinem cum remissione ; ergo non est sacramentum illius ; est ergo sacramentum alterius rei. Sunt ergo confessio et satisfactio diversa et diversorum signa ; ergo proprie sunt duo sacramenta ; ergo penitentia non est proprie unum sacramentum.

 

Solutio. Sicut in sacramento eucharistie sunt quatuor, scilicet forma panis et forma vini, que sunt sacramenta et non res, tercium vero corpus Christi quod traxit de virgine, quod est sacramentum et res ; quartum vero corpus Christi misticum, quod est res et non sacramentum, ita in sacramento penitentie sunt quatuor : confessio, contritio, satisfactio, remissio peccati. Sunt autem confessio et satisfactio sacramenta et non res ; et sunt sacramenta contritionis et remissionis peccati ultimo et principaliter, quia propter remissionem peccati confitemur et satisfacimus. Contritio vero est sacramentum et res : sacramentum remissionis peccati, quia significat illam et efficit ; res autem est respectu satisfactionis et confessionis.

 

Ad primo ergo obiectum dicimus quod confessio exterior et satisfactio efficiunt quod figurant, scilicet remissionem peccati, sed non efficiunt omne quod figurant, quia non efficiunt illud quod primo figurant, scilicet contritionem ; nec est necesse quod sacramentum nove legis efficiat omne quod figurat, sicut in sacramento eucharistie forma panis non efficit corpus Christi verum quod traxit de virgine, sed efficit corpus Christi misticum sive unitatem ecclesie, eo modo quod dictum est supra.

Ad aliud dicimus quod non fallit hic regula ista : Unius unum est signum. Unde dicimus quod confessio exterior et satisfactio sunt unum sacramentum, sicut forma panis et forma vini sunt unum sacramentum, quia forma panis et forma vini secundum idem sunt sacramentum corporis Christi. Sicut enim panis constat ex pluribus et puris granis, ita corpus Christi constat ex pluribus et puris membris ; et sicut vinum constat ex pluribus et puris guttis, ita et corpus Christi constat ex pluribus et puris membris. Unde forma panis et forma vini conveniunt in hoc, quod constat ex pluribus membris et puris, et secundum hoc sunt idem sacramentum. Similiter confessio exterior, in quantum est puniens per erubescentiam, et satisfactio, in quanto est puniens, idem sacramentum sunt contritionis interioris et remissionis peccati, quia secundum idem significant illa, et utrumque habet similitudinem cum contritione et remissione peccati, quia qui punit se quodam modo conterit se et adnichilat.

 

Set adhuc obicitur. Id quod est in corpore non est causa eius quod est in anima, et remissio peccati est in anima ; ergo confessio et satisfactio non sunt causa remissionis peccati.

Preterea, confessio et satisfactio corporalia sunt ; ergo non agunt in animam ; ergo non faciunt remissionem peccati,

Ad hoc dicendum est quod confessio et satisfactio secundum se non faciunt remissionem peccati, sed secundum quod sunt in anima per voluntatem. Unde confessio voluntaria et satisfactio voluntaria faciunt remissionem peccati, sicut cum rex dat mille marcos in tempore tamis, datio illa facit in illo remissionem peccatorum, non secundum se, sed secundum quod est datio voluntaria. Voluntas enim sola non facit remissionem peccatorum tantam, nec datio sine voluntate, sed voluntas cum effectu, sicut contingit in martirio et aureola, quia nec ipsum martirium meretur aureolam, nec ipsa volontas per se, sed voluntas cum martirio.

Quod vero dictum est, quod anima agit in corpus et non e converso, intelligendum est quantum ad spirituales actiones. Sunt enim quedam actiones ab anima usque ad corpus, sicut actiones spirituales, ut opera meritoria que inchoant ab anima et procedunt usque ad corpus. Quedam autem sunt a corpore usque ad animam, sicut ille que inchoant a naturalibus potentiis sensibilibus, quibus mediantibus coniungitur corpus anime, per quarum medi[t]ationem perveniunt actiones corporales usque ad animam, sicut contingit in ira. Dicit enim Philosophus quod colerici dementiores sunt in estate quam in hieme, quia in estate colera accenditur, et sic movetur vis irascibilis, et motus ille pervenit usque ad animam, et aliquando etiam usque ad supremam partem anime, quando non est bene disposita anima rationalis.

 

 

Caput II

Utrum confessio, contritio et satisfactio sint partes integrales penitentie an subiective.

 

Secundo queritur utrum confessio, contritio et satisfactio sint partes integrales penitentie an subiective. Probatur quod subiective, quia dictum est quod penitentia est commissa flere et flenda amplius non committere ; sed hoc ultimum : et flenda amplius non committere, non est de esse penitentie, sed de bene esse. Ergo hoc solum : commissa flere, est solum de esse penitentie. Sed commissa flere non est aliud quam punire se pro peccatis ; ergo penitere nichil aliud est quam punire se pro peccatis. Sed qui conteritur, punit se ; qui confitetur, punit se ; qui satisfacit, punit se ; ergo de quolibet illorum predicatur penitentia. Ergo contritio, confessio, satisfactio sunt partes subiective penitentie.

Contra. Quantumcumque conteratur aliquis, adhuc tenetur confiteri et satisfacere ; et quantumcumque confiteatur, tenetur con[fi]teri et satisfacere ; et quantumcumque satisfaciat, tenetur conteri et confiteri ; ergo non est completa penitentia in aliqua illarum ; ergo sicut paries, tectum, fundamentum sunt partes integrales domus, quia in nullo illorum est perfecta domus, sic contritio et confessio et satisfactio sunt partes integrales penitentie, quia in nulla illarum est perfecta penitentia.

 

 Solutio. Penitentia duobus modis potest sumi. Uno modo, secundum quod penitentia est punitio pro peccatis ; et hoc modo contritio, confessio et satisfactio sunt partes penitentie subiective. Alio modo, secundum quod penitentia est sufficiens punitio pro peccatis, sufficiens dico secundum omne[m] forum ; et sic contritio, confessio et satisfactio sunt partes integrales penitentie. Est autem triplex forum, scilicet forum Dei, forum ecclesie, forum hominis ; et aliquando homo absolutus est quantum ad forum Dei, et non est absolutus quantum ad forum ecclesie, nec quantum ad forum suum, sicut cum tanta est contritio que delet maculam et omnem penam, absolutus est quantum ad forum Dei, sed non quantum ad forum ecclesie ; adhuc enim tenetur facere penitentiam quam iniungit sacerdos ; nec quantum ad forum suum, si dubitat an sufficienter satisfecerit. Aliquando vero est absolutus homo quantum ad forum suum et Dei, et tamen non.quantum ad forum ecclesie, sicut cum contritio tanta est que delet sufficienter maculam et penam et sentit homo in se gaudium spirituale et securitatem quandam, per quam credit se probabiliter nullius pene debitorem, tune est absolutus quantum ad forum Dei et suum, sed adhuc tenetur subire penitentiam quam iniungit ecclesia. De foro hominis dicit Apostolus, I ad Corinthios, XI : Si nosmetipsos iudicaremus, non utique iudicamur. De quo iudicio dicit Augustinus, in libro de penitentia : Ascendat homo tribunal mentis sue, et ante oculos suos statuat imaginem futuri iudicii, accusante cogitatione, teste conscientia, timore carnifice. Et sic se ipsum iudicet, ne in futuro iudicio a Domino iudicetur.

 

Sed videtur quod ibi non possit esse aliquod iudicium conveniens, quia omnes vires corrupte sunt per peccatum, quia ratio peccat, irascibilis peccat, et sic de aliis ; ergo nulla potest accusare aliam ; ergo non potest ibi esse aliquis actor ; ergo nec aliquod iudicium.

Item, non potest ibi esse iudex, quia dicit Dominus, Iohannes, VIII : Qui sine peccato est, prius in eam lapidem mittant. Cum ergo nulla vis sit ibi sine peccato, nulla potest esse iudex ; ergo non potest ibi esse iudicium.

Item, cogitatio accusat et conscientia testificatur. Sed idem est cogitatio quod conscientia ; ergo idem est accusator et testis, quod esse non debet.

 

Ad hoc dicendum est quod syndereris, que est suprema pars rationis, duas habet vias, sicut dictum est in questione de synderesi. Una est secundum quam per sensibilia procedit ad eterna ; et in via ista error est aliquando. Unde secundum viam istam peccat synderesis, et secundum hanc viam peccavit Arrius et Sabellius. Aliam viam habet, secundum quam speculatur leges eternas et precepta Dei in prima veritate ; et secundum istam nunquam peccat. Unde dicitur in Isaia, XLVI : Redite, prevaricatores, ad cor, in quo videbitis legem naturalem, et quid faciendum et quid non. Et in evangelio Iohannis, IV : Voca virum tuum, id est utere intellectu. Et in principio Iob : Et evasi ego solus, ut nunciarem tibi. Omnes enim pueros Iob, id est omnes alias vires anime consumit ignis peccati, preter synderesim secundum viam superiorem que nunciat omnia alia esse consumpta. Semper enim secundum viam superiorem remurmurat contra vicia. Quia ergo non est corrupta secundum illam viam, potest accusare alias vires, et etiam potest conqueri Deo de hiis, quia abstulerunt ei regnum suum. Et propter hoc patet solutio.

Ad secundo obiectum dicimus quod liberum arbitrium duplicem habet electionem : unam que sequitur speculationem rationis per inferiora, et secundum hanc decipitur sicut et ipsa ratio. Unde secundum istam electionem peccat. Aliam habet electionem que sequitur speculationem synderesis, secundum quam speculatur synderesis eternas leges in prima veritate, ut dicit Augustinus, in libro de libero arbitrio ; et secundum istam electionem nunquam peccat liberum arbitrium, sicut nec synderesis peccat secundum istam speculationem ; et secundum illam electionem potest esse iudex liberum arbitrium. Unde imperare potest quod homo peniteat et puniat se.

Ad tercio obiectum dicimus quod non est idem cogitatio accusans et conscientia testificans. Sed cogitatio accusans est illa speculatio eternorum Dei preceptorum, conscientia vero testificans est memoria transgressionum illorum preceptorum ; et sic non est idem accusator et testis.

 

 

Caput III

Utrum penitentia sit virtus.

 

Tercio capitulo queritur utrum sit penitentia virtus. Probatur quod sic, quia super illud evangelii Mathei, III : Genimina viperarum etc., facite dignos fructus etc., dicit Augustinus : Virtus penitentie timore concipitur ; ergo penitentia est virtus.

Item, super illum locum Mathei, V : Beati qui lugent, dicit Glosa quod luctus est virtus. Sed luctus idem est quod penitentia, quia penitere est commissa flere ; ergo penitentia est virtus.

Item, nichil est vicii destructivum nisi virtus vel motus virtutis. Sed penitentia destruit vicium ; ergo est virtus vel opus virtutis.

Item, si concedatur quod penitentia est virtus, queritur in qua vi sit, et videtur quod in ratione, quia dicit Apostolus, ad Romanos, VIII : [Spiritus] postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Et appellat Ieronimus spiritum illam synderesim que remurmurat contra mala ; ergo penitere est motus ipsius synderesis ; ergo penitentia sita est in synderesi.

Item, in Psalmo : Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me ? Spera in Deo etc., id est adhuc agam penitentiam pro peccatis. Et sunt verba synderesis consolantis sensualitatem ; ergo synderesis penitet ; ergo penitentia est sita in synderesi.

Item, Ecclesiaste, I : Qui apponit scientiam, apponit et dolorem. Sed maxima scientia est in synderesi ; ergo et maximus dolor ; et inde ut prius.

 

Sed probatur quod penitentia sit tantum in affectu, quia delectatio est affectio ; ergo delectatio non est nisi in affectu ; ergo tristicia non est nisi in affectu, quia contraria in eadem vi. Ergo tristicia de malo tantum est in affectu. Sed penitentia est tristicia de malo ; ergo penitentia tantum est in affectu ; ergo non est in intellectu.

Item, delectari de bono, in quantum bonum est, solius caritatis est. Ergo tristari de malo, in quantum malum est, solius caritatis est, quia quelibet virtus sese diligit, aspernaturque contrarium. Sed tristari de malo, in quantum maluin est, penitere est ; ergo penitere est tantum caritatis ; ergo penitere est tantum in concupiscibili.

Item, probatur quod tantum sit in irascibili, quia penitere est velle accipere vindictam de se. Penitentia enim non est utilis, nisi sit voluntaria. Sed appetitus vindicte tantum est in irascibili, quia ira est appetitus vindicte ; ergo penitere est tantum in irascibili.

 

Sed probatur quod penitere sit in qualibet et sit motus cuiuslibet virtutis, quia quelibet virtus suam habet delectationem, quia, sicut dicit Aristoteles : Qui removetur a corporalibus volu[m]ptatibus et hoc ipso gaudet, castus est ; qui autem tristatur, est incontinens ; et qui suffert pericula et gaudet, fortis est ; qui autem tristatur, timidus est. Si ergo castitatis est gaudere vel delectari de bono castitatis, ergo castitatis est tristari de malo incontinentie. Sed tristar[i] de malo incontinentie est penitere de malo incontinentie ; ergo castitatis est penitere de malo incontinentie ; et similiter de aliis virtutibus ; ergo penitere cuiuslibet virtutis est, et in qualibet vi.

Item, Isaias, XV : Venter meus ad Moab quasi cithara sonabit. Venter, id est mens prophete ; ad Moab, id est ad peccatores ; compaciendo resonat, ut dicit Glosa, quasi cithara, in qua, si una corda rupta fuerit, non reddit melodiam ; Ergo secundum hoc omnibus cordis, id est omnibus virtutibus, compaciuntur sancti peccatoribus ; ergo omnibus virtutibus lugent pro peccatis aliorum ; ergo lugere pro peccatis vel penitere cuiuslibet virtutis est.

 

Quod concedimus hiis rationibus duabus. Unde dicimus quod penitentia non est virtus neque motus alicuius virtutis specialis, sed motus cuiuslibet virtutis, et est in qualibet vi, et non in una sola.

Ad primo obiectum dicimus quod virtus penitentie timore concipitur, id est voluntas penitendi, qua efficaciter penitere dicimur, timore concipitur.

Ad secundo obiectum dicimus quod proprie loquendo luctus virtus non est, sed virtus esse dicitur, id est status virtutis, sicut pax dicitur esse virtus, quia status est virtutis.

Conclusionem tercii et quarti obiecti bene concedimus, scilicet quod penitentia est virtus, vel motus virtutis, sed non est motus alicuius virtutis specialis.

Illas rationes quibus probatur quod penitere est in synderesi, bene recipimus, [quia] quelibet virtus tristatur de malo sui oppositi, et in synderesi sunt tres virtutes, scilicet fides et sapientia donum et intellectus donum, et fides tristatur de malo infidelitatis. Unde dicimus quod penitere est in synderesi et in aliis virtutibus.

Ad aliud quod obicitur, quod in solo affectu debet esse penitentia, dicimus quod non est verum. Unde dicimus quod hec est falsa : Delectatio est affectio. Affectio enim est motus quo aliquid affectamus ; delectatio vero non est motus, sed pocius quies vel finis, quia in eo in quo quiescimus delectamur.

Ad aliud quod obicitur, quod delectatio de bono, in quantum est bonum, solius caritatis est, bene concedimus. Et similiter tristari de malo, in quantum est malum et in ratione mali, solius caritatis est. Sed delectatio de bono spirituali sicut de bono continentie est castitatis, et tristicia de malo incontinentie est castitatis, et sic de aliis virtutibus. Unde penitere cuiuslibet virtutis est.

Ad ultimum dicimus quod hec est falsa : Penitere est velle punire se, immo est ipsum punire, quia, si penitentia esset voluntas puniendi se, accideret quod contritio, confessio et satisfactio non essent partes penitentie.

 

Set obicitur contra predicta quod velle credere et credere eiusdem virtutis sunt ; similiter velle diligere et diligere eiusdem virtutis ; ergo velle satisfacere et satisfacere eiusdem virtutis sunt. Sed velle satisfacere tantum est iusticie ; ergo satisfacere tantum iusticie est ; ergo non est cuiuslibet virtutis ; et ita penitere non est cuiuslibet virtutis.

Item, satisfacere in secularibus tantum est iusticie ; ergo satisfactio in spiritualibus est tantum iusticie.

 

Ad hoc dicimus quod hec argumentatio non valet : Velle satisfacere tantum iusticie est ; ergo satisfacere tantum iusticie, duabus de causis. Prima est per modum satisfaciendi. Ob hoc enim peccat homo, quia dissipat imaginem et similitudinem Dei in se, et ob hoc satisfacit, quia reparat imaginem et similitudinem Dei in se. Reparatio autem imaginis Dei per quamlibet virtutem est. Unde satisfacere cuiuslibet virtutis est. Unde in evangelio Mathei, III : Penitentiam agite ; appropinquabit enim regnum celorum. Per penitentiam reparatur imago Dei in nobis magis ac magis, et cum penitus reparata est, tunc immediate nos habemus ad regnum celorum, quia prius magis ac magis penitendo magis ac magis appropinquabimus. Ergo propter modum satisfaciendi qui est secundum omnem virtutem, satisfacere cuiuslibet virtutis est. Secunda causa est, quia non est necesse quod quicumque satisfacit intendat satisfacere, ut filius qui offendit patrem plorat, quia offendit patrem, et non intendit per luctum illum satisfacere, tamen pater patrino amore luctum reputat satisfactorium. Non ergo est verum quod tantum eiusdem virtutis sunt velle satisfacere et satisfacere. Sed in spiritualibus actibus verum est quod tantum credere et velle credere eiusdem virtutis sunt ; sed in generalibus non est verum, sicut velle mereri tantum fidei est vel caritatis, tamen mereri cuiuslibet virtutis est.

Ad secundo obiectum dicimus quod hec est falsa : Satisfactio in secularibus tantum est iusticie, ut patet in filio qui plorat, quia offendit patrem et non plorat intuitu satisfactionis. Verum est tamen quod alique satisfactiones sunt iusticie tantum, sicut cum aliquis multas recipit di[s]ciplinas hac intentione quod emendet, quia commisit, huiusmodi satisfactio tantum est iusticie. Si vero illas di[s]ciplinas recipiat hac intentione ut refren[e]t motus illicitos carnis, illa satisfactio castitatis est.

 

Dicimus ergo quod penitere est cuiuslibet virtutis, tamen una est virtus que imperat omnibus virtutibus penitere et lugere pro peccatis, scilicet prudentia spiritus vel scientia donum, de qua dicit Apostolus, ad Romanos, VIII : Prudentia spiritus vita et pax. Licet enim fides, sapientia donum et intellectus donum imperent generaliter penitere, tamen spiritus prudentie penitere imperat, prout est vestitum debitis circumstanciis. Unde determinat et diffinit quomodo plorandum et quantum, et sic de aliis circumstanciis. Unde prudentia spiritus tangit omnes cordas cithare, de qua dicit Isaias, XXIII : Sume citharam, circui civitatem. Et cum omnem cordam tetigerit, suavem reddit symphoniam.

 

 

Caput IV

Quam efficaciam habet penitentia in remissionem peccatorum.

 

Quarto capitulo queritur quam efficaciam habeat penitentia in remissionem peccatorum. Et probatur quod penitentia quantulacumque sufficit totaliter expellere quantacumque vicia, quia penitentia medicina est, ut dicunt sancti. Sed medicina corporalis, si sit eque intensa in qualitate sua sicut morbus in sua, sufficit expellere totaliter morbum corporalem. Ergo cum medicina spiritualis sit in infinitum magis intensa in bonitate quam morbus spiritualis in malicia, quia omnis virtus in infinitum magis est bona quam aliquod malum sit malum, sufficiet totaliter expellere quantacumque vicia ; et sic minima penitentia expellit totaliter peccata et quantum ad culpam, et quantum ad omnem penam ; ergo pro nichilo iniungit ecclesia satisfactiones. Accidet etiam quod inutiles secundum hoc sunt claves ecclesie.

Item, in penitentia est gratia et contritio, que est sequela gratie. Et gratia expellit peccatum, contritio expellit sequelam peccati. Aut ergo expellit sequelam peccati per modum cause efficientis, aut per modum meriti. Si per modum meriti, contra. Gratia expellit peccatum per modum cause efficientis, ergo sequela gratie expellit sequelam peccati per modum cause efficientis ; sed contritio est sequela gratie ; ergo expellit sequelam peccati per modum cause efficientis ; ergo cum in infinitum fortior quam sequela peccati, expellit totaliter omnem sequelam peccati, ergo omnem penam. Et inde ut prius.

 

Solutio. Cum peccator convertitur ad Deum, primo deserit peccatum suum et proponit se de cetero non peccaturum, et dolet de peccatis, et hoc potest facere per fidem informem si habet, vel per timorem servilem si habet. Si vero nullam talem gratiam habet, potest hoc facere ex solo libero arbitrio sine aliqua gratia infusa, non tamen sine Deo principaliter operante, sicut ipse dicit, Iohannis, XV : Sine me nichil potestis facere. Et cum homo facit quod in se est, tunc Deus facit quod in se est, sicut ipse dicit : Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Et cum Deus convertit se ad peccatorem, infundit ei gratiam suam que expellit peccatum secundum essentiam per modum cause efficientis et mutat penam eternam in temporalem. Sed adhuc remanet sequela peccati, que triplex est. Prima est difficultas videndi spiritualiter sive obscuritas spiritualis. Non enim homo ita potest videre clare quid faciendum, quid non, sicut ante peccatum, quod significatum est in ceco quem Dominus illuminavit, qui dixit : Video homines velud arbores ambulantes. Secunda est difficultas bene agendi sive boni desiderii, quod significatum est, Iohannis, XI, per hoc quod Lazarus suscitatus est habens manus ligatas et pedes ligatos. Tercia est pena temporalis. Duas primas penas expellit contritio per modum cause efficientis ; terciam expellit per modum meriti. Per hoc patet solutio ad secundo obiectum.

 

Ad primo obiectum dicimus quod non est simile de medicina corporali et spirituali, quia, sicut Augustinus dicit, in libro contra epistolam fundamenti : Cum dico natura corruptibilis, duo dico, scilicet naturam et corruptibilitatem. Quod dico natura, pertinet ad Deum ; quod dico corruptibilis, pertinet ad nichilum. Anima enim, in quantum de nichilo est, corruptibilis est per peccatum. Unde cum peccatum trahat ad non esse, tenaciter adheret anime, quia reducit eam ad suum principium, et propter tenacitatem illam non potest gratia quantulacumque expellere, omnem sequelam peccati, sicut sol potest expellere tenebras noctis, non potest tamen expellere tenebras nubecule, quia maioris adherencie sunt. Vel gratia potest expellere peccatum mortale, non tamen potest expellere veniale. Hoc enim est maius, cum veniale sit maioris adherencie. Et in medicina corporali etiam ita est quod aliquando remanet in aliquo membro aliquod sinthoma sive aliqua debilitas, sicut calefactio epatis vel aliquod tale quod non potest expelli per medicinam aliquam ; vel si expellitur, difficilime expellitur. Eodem modo est in medicina spirituali ; expellit enim ipsam essentiam peccati, sed non sequelam, maxime ubi est peccatum consuetudinis, quia, ut dicitur in Ecclesiaste, X : Si retusum fuerit ferrum, multo labore exacuetur.

 

Sed videtur quod contritio non exigatur ad delendum obscuritatem visus spiritualis et difficultatem bene agendi, quia virtutes non solum per motum doloris contrarie [sunt] obscuritati videndi et difficultati bene agendi, sed etiam per alios motus melius, quia credere per fidem oppositum est difficultati videndi, et facultas bene agendi, que est per amorem vel per alium motum, opposita est difficultati bene agendi. Ergo penitentia melius. expellit sequelam peccati per alios motus quam per motum doloris. Ergo in penitentia non de necessitate exigitur dolor sive contritio.

 

Solutio. Ad hoc dicimus quod duabus de causis exigitur dolor sive contritio in penitentia. Prima est, quia medicina debet esse contraria cause morbi. Ita enim est in medicina corporali ; ergo cum penitentia sit medicina spiritualis, debet esse contraria cause morbi spiritualis. Sed causa cuiuslibet peccati est libido, scilicet voluntas improba, qua homo vult delectari propter se in creatura. Unde Augustinus : Bona est lex, que, dum concupiscentiam prohibet, omnia mata prohibet. Libidini autem proprie opponitur dolor ; et propter hoc proprie dolor expellit causam peccati. Unde de necessitate exigitur in penitentia. Secunda ratio est, quia peccatum est rubigo. Unde per multas attritiones et defricationes oportet ipsum expelli. Unde Gregorius : Ferrum mentis nostre ad subtilitatem non ducitur, nisi frequenter asperitate malleorum elimetur.

 

 

Caput V

Utrum penitentia qua homo punitur post confessionem peccati sit de iusticia Dei.

 

Quinto capitulo queritur utrum illa pena temporalis qua homo punitur post confessionem peccati sit de iusticia Dei.

Videtur quod sic, quia Deus punit istum et neminem punit nisi iuste ; ergo Deus punit istum iuste ; ergo iste punitur hac pena temporali secundum merita sua ; ergo meruit hanc penam temporalem ; et hoc falsum, quia non fecit nisi peccatum mortale : sit ita ; et peccato mortali non meruit penam temporalem, sed tantum mortem eternam.

Ad hoc dicunt quidam quod hec est duplex : Deus punit istum iuste, quia si hoc adverbium : iuste, determinet verbum in comparatione ad accusativum, falsa est. Et est sensus : Deus punit istum pena temporali propter merita sua. Si determinet verbum in comparatione ad nominativum, vera est. Et est sensus : Deus iustus punit istum hac pena temporali.

Set obicitur : Cum dicitur : Deus iuste punit istum, in sensu secundo, aut habetur respectus ad merita aut non. Si non, eadem ratione conceditur ista : Deus pie et eternaliter punit istum, quia Deus pius et eternus punit istum. Si vero habetur respectus ad merita, ergo Deus punit istum hac pena propter merita sua ; et ita illa distinctio nulla est.

Quod concedimus. Unde dicimus quod hec est vera : Deus punit istum hac pena temporali propter merita sua. Sed non sequitur : Ergo iste meruit hanc penam. Set bene sequitur : Ergo meruit hanc penam vel maiorem. Sicut si aliquis latro meruit suspendium, et rex alia de causa puniat ipsum minori pena, dicitur iuste punire ipsum illa pena, tamen latro non meruit illam, sed maiorem. Similiter et iste meruit penam eternam ; sed Deus ex misericordia commutavit illam in temporalem.

 

Sed obicitur. Ponatur quod iste non perficiat penitentiam sibi iniunctam, et sic decedat. Deus puniet eum in purgatorio longe maiore pena quam sit ista pena temporalis que ei debebatur ; ergo secundum hoc mutat minorem penam in maiorem ; ergo punit ipsum in purgatorio inmisericorditer.

Ad hoc dicunt quidam quod Deus non mutat penam eternam in istam transitoriam penam, sed in istam penam vel penam purgatorii. Unde Deus non mutat isti penam maiorem in minorem, sed e converso penam eternam mutavit Deus ei in penam purgatorii. Sed hec solutio non tenet in veniali. Per veniale enim meretur aliquis penam transitoriam in presenti ; tamen si decedit cum illo veniali, punitur in purgatorio longe maiori pena ; et sic mutatur pena minor in maiorem. Unde solutio generalis non est. Unde dicimus quod non est inconveniens neque contra misericordiam Dei minorem penam mutari in maiorem, quia minor in presenti magis efficax est et magis satisfactoria et magis placens Deo quam longe maior in purgatorio. Et hoc est, quia pena presens voluntaria est. Est enim in presenti homo de foro ecclesie et de foro suo. Sed pena purgatorii involuntaria est, quia velit nolit homo punitur in purgatorio. Unde cum decedit, exit forum ecclesie et suum, et intrat forum Dei, de quo dicit Apostolus, ad Hebreos, X : Horrendum est incidere in manus Dei viventis.

 

Sed contra hanc solutionem obicitur. Anima enim in purgatorio habet fidem, spem, caritatem et liberum arbitrium ; ergo liberum est ei moveri motibus virtutum ; potest ergo in purgatorio dolere et conteri de peccatis suis et voluntarie. Sed dolor et contritio per modum contrarietatis expellunt sequelam peccati ; ergo naturaliter expellunt sequelam peccati ; ergo cum in anima que est in purgatorio sit sequela peccati, dolor voluntarius de peccato expellit illam sequelam ; ergo in purgatorio satisfacit anima voluntarie ; quod est contra predicta, et etiam contra traditionem sanctorum de igne purgatorio. Si enim anima exuta a corpore potest satisfacere per dolorem et per contritionem sicut et prius, superflueret ignis.

Ad hoc forte dicet aliquis quod motus virtutum non sunt meritorii nisi ex voluntate [Dei], qui dat eis huiusmodi effectum, quando vult, et non dat, quando non vult. Unde quamvis de natura doloris et contritionis sit expellere sequelam peccati, tamen hunc effectum non habet, nisi quando Deus dat. Sic de natura ignis est comburere, et tamen hunc effectum non habet, nisi quando Deus dat, sicut patet in rubo qui ardebat et non comburebatur, et in terra que naturaliter multiplicat semina iacta, tamen hunc effectum non habet, nisi quando Deus dat. Similiter motus doloris non semper habet effectum merendi, nisi quando Deus dat ei. Non dat autem ei hunc effectum merendi nisi in presenti, scilicet quando homo habet tempus suum, sed in futuro non dat ei hune effectum. Unde ipse dicit : Cum accepero tempus, iusticias ego iudicabo.

 

Sed videtur quod hec solutio nulla sit, quia si naturaliter dolor sive contritio expelleret sequelam peccati, ergo cum in purgatorio sit huiusmodi dolor et sequela peccati, quod non expellit eam, hoc est miraculum, cum naturaliter habeat expellere, et nonnisi miraculum Dei. Sed quod non expellit eam, nocivum est anime ; ergo aliquod miraculum Dei nocivum anime, et hoc est inconveniens, quia dicit beatus Petrus, ut habetur in libro Clementis, quod hec est differentia inter miracula Christi et miracula Antichristi, quia miracula Christi sunt vera, miracula Antichristi fantastica erunt et nociva.

Propter hoc dicimus sine preiudicio melioris sententie quod dolor et contritio et alii motus virtutum anime non sunt meritorii, nisi dum anima est in corpore. Est enim anima creata non perfecta scientia et virtutibus, sed perfectibilis ; perficitur autem in corpore. Unde nullo motu perficit se, nisi dum est in corpore ; unde non habet motum meritorium, nisi dum est in corpore. Unde sancti clamant in Apocalypsi, V[I] : Usquequo non vindicas sanguinem nostrum ? Volunt enim sancti habere corpora sua, ut magis perficiantur. Hec enim est differentia inter angelum et animam, quod angelus perficit se extra corpus, anima vero in corpore. Unde licet anima dolorem habeat de peccatis in purgatorio, tamen quia non est in corpore, dolor ille non est ei meritorius, unde nec satisfactorius, quia non est perfectorius, id est potens animam perficere.

 

 

Caput VI

Utrum penitentia sit iteranda.

 

Ultimo capitulo quod dividitur in duo, primo queritur utrum penitentia sit iteranda.

Secundo utrum de omni peccato sit iteranda penitentia.

 

 

Questio I

[Utrum penitentia sit iteranda]

 

Circa primum videtur quod ille qui peccat mortaliter debeat iterare penitentiam, quia Nazarei totum votum suum iterabant, si tangebant morticinum. Sed vita Nazareorum significat vitam penitentium ; ergo si penitens tangat morticinum, id est si peccet mortaliter, tota penitentia iteranda est.

Item, nullus scit se habere caritatem. Sed nullus satisfacit nisi in caritate, ut dicis ; ergo nullus scit se satisfacere ; ergo nullus scit se satisfacere vel egisse penitentiam ; ergo forte mortale est isti penitentiam agere, forte non. Ergo si scienter non agat penitentiam, committit se discrimini, et ita peccat mortaliter, quia regula est theologica, quod si aliquis facit aliquid de quo nescit an sit mortale peccatum, peccat mortaliter ; ergo quilibet tenetur iterare penitentiam.

Item, dicit Augustinus quod vere penitentis est quod semper de peccato doleat, et non semper doluisse doleat. Ergo vere penitens semper debet dolere ; ergo semper debet penitere ; ergo semper penitentia iteranda est.

 

Ad primum dicimus quod lex Nazareorum non significabat communiter omnem vitam penitentium, sed solum vitam contemplativorum, quorum est nutrire capillos, id est bonas cogitationes, quorum etiam est non solum melius facere, sed etiam securius. Unde si vita contemplativi et perfecti tangit morticinum, id est peccet mortaliter, eorum est totum iterare, quia sicut tenetur ad melius, ita ad securius. Unde filiis Israel procedentibus de mansione in mansionem frequenter emergebant tribulationes, que sunt, sicut dicit Origenes, sicut sal quo salsatur caro, ne vermes peccatorum bulliant. Per legem ergo Nazareorum non potest probari quod quelibet penitentia sit iteranda, sed solum penitentia perfectorum.

Ad secundum dicimus quod quidam sunt qui sciunt se non satisfacere, sicut illi qui sciunt se ieiunasse in peccato mortali et alia opera satisfactionis fecisse ; et illi tenentur iterare penitentiam.

Alii sunt qui dubitant se satisfecisse, et talium duo sunt genera. Quidam enim non satisfecerunt, sicut illi qui fuerunt in mortali peccato, nec tamen scienter, quia delicta quis intelligit ? Et isti tenentur iterare penitentiam.

Alii sunt qui satisfecerunt. Opera enim satisfactoria fecerunt in caritate, sed non habent aliquod signum aliquo modo certificans quod ipsi habeant caritatem ; et tales non tenentur iterare penitentiam.

Alii sunt qui aliqua signa habent et aliquas arras Spiritus Sancti, in quibus iustitia et pax osculate sunt, quibus dicit Spiritus Sanctus : Salus tua ego sum. Et tales scientia experimenti sciunt se habere caritatem, quibus probabiliter dicit conscientia quod habent caritatem. Et tales non tenentur iterare penitentiam, nisi velint facere opera consilii. Consilium enim est, ut dicit Augustinus, quod penitens dolere debet quod non semper doluit. Qui enim semper dolet, non temptatur a diabolo, ut habetur in Iob, II[I] : Nemo loquebatur ei verbum, id est nullus demonum temptavit eum ; videbant enim vehementer dolere.

 

Sed probatur quod penitentia facta in mortali non sit iteranda. Ponatur enim quod sacerdos iniungat alicui penitentiam condignam pro peccatis suis factis et ille compleat totaliter illam in mortali peccato ; probatur quod iste absolutus est, quia solvit totam penitentiam sibi iniuctam, et illa fuit condigna ; ergo solvit penam condignam cuius erat debitor ; ergo est absolutus ; ergo penitentia facta in mortali non est iteranda.

Item, iste ieiunavit ex devotione et bona intentione, licet extra caritatem ; ergo non peccavit ; ergo non tenebatur ieiunare ex caritate. Sed ieiunare erat ei iniunctum pro penitentia ; ergo non tenebatur facere penitentiam ex caritate, et fecit totum quod iniunctum fuit ; ergo satisfecit ; ergo penitentia facta in mortali non est iteranda.

 Item, alicui nobili iniunctum est pro penitentia dare centum marcas et ipse dat eas in peccato mortali ; ergo si penitentia facta in mortali iteranda est, adhuc tenetur dare centum marcas, et si iterum det in peccato mortali, adhuc tenebitur dare, et ita plus tenebitur dare quam possit dare ; et hoc est falsum. Ergo penitentia facta in mortali peccato non est iteranda.

Item, opera facta ex caritate et mortificata postea per peccatum mortale reviviscunt per caritatem. Sed opera bona facta extra caritatem non fuerunt mortificata nec mortua proprie loquendo, sed fuerunt non viva, tamen vivificabilia. Sed facilius est vivificabile vivere quam mortificatum vivere ; ergo si bona opera mortificata reviviscunt per caritatem, multo forcius opera bona facta extra caritatem, que fuerunt vivificabilia, vivunt per caritatem que postea datur. Ergo si aliquis fecit penitentiam suam in peccato mortali, si postea infundatur ei gratia, non tenetur iterare eam, cum prius facta reviviscat.

Item, dicit Daniel, [IV], [ad] Nabuchodonosor : Redime peccata tua elemosinis. Sed constabat Danieli quod Nabuchodonosor non erat in caritate ; ergo videtur quod extra caritatem possit aliquis redimere peccata sua, ergo facere penitentiam.

Item, in XXV Levitici : Si attenuatus frater tuus vendiderit possessiones suas, propinqu[i]us eius potest redimere quod ille vendiderat. Si autem non habuerit proximum, et ipse precium ad redimendum potuerit invenire, computabitur fructus ex eo tempore quo vendidit ; et quod reliquum est reddat emptori ; sicque recipiet possessionem suam. Quod si non invenerit manus eius quod reddat precium, habebit emptor quod emerat usque ad annum iubileum. In ipso enim omnis venditio redibit ad dontinum et ad possessorem pristinum. Frater attenuatus vendit diabolo possessionem virtutum, quando peccat mortaliter. Propinquus eius redemit, quando ad exortationem sacerdotis vel alicuius boni viri corrigitur qui peccaverat ; et restituitur ei possessio virtutum. Si vero non habeat eius exortationem, et ipse compunctus invenit precium, id est redit ad bonam vitam, redditur ei possessio virtutum, et computantur fructus ex eo tempore quo vendidit, id est peccavit. Ergo bona opera que fecit, ex quo peccavit usque ad inventionem precii, id est usque ad restitutionem caritatis, computantur ei. Et ita opera bona facta extra caritatem vivificantur per caritatem advenientem ; ergo si aliquis fecit penitentiam extra caritatem, et postea datur ei caritas, non tenetur iterare penitentiam ; ergo penitentia facta in mortali non est iteranda.

 

Contra. Dicit Apostolus, ad Hebreos, XI : Impossibile est sine fide placere Deo. Et loquitur de fide formata, de qua dicit postea : Sancti per fidem vicerunt regna. Ergo opera facta extra huiusmodi fidem non placent Deo ; sed opera facta extra caritatem sunt opera facta extra huiusmodi fidem ; ergo opera facta extra caritatem non placent Deo ; ergo non sunt satisfactoria ; ergo nullus satisfecit in mortali ; ergo penitentia facta in mortali est iteranda, quia non est satisfactur[a].

Item, dicit Augustinus quod existens in peccato mortali indignus est pane quo vescitur ; ergo nichil meretur apud Deum ; ergo non meretur absolutionem ; ergo nullus satisfecit in mortali ; et inde ut prius.

Item, quicumque peccat mortaliter destruit imaginem Dei in se ; ergo non satisfecit Deo, nisi reparet imaginem Dei in se. Sed hec reparatio non fit nisi per opera virtutum ; ergo non satisfacit nisi per opera virtutum ; et inde ut prius.

Similiter qui peccat mortaliter destruit templum Domini in se et ortum deliciarum Domini ; ergo non satisfacit nisi reedificando templum et restituendo ortum deliciarum. Sed hoc non fit nisi per virtutes ; ergo nullus satisfacit nisi per virtutes ; et inde ut prius.

Item, preceptum est in lege, Exodi, XXX, quod omnis oblatio de auro et argento quod offertur Domino, offeratur ad pondus sanctuarii. Sed pondus sanctuarii, ut dicit Augustinus, caritas est. Caritas enim pondus est fidei ; inclinat enim fidem ad opera, quia fides operatur per dilectionem ; ergo nulla oblatio placet Deo sine caritate ; ergo nulla opera sunt satisfactoria extra caritatem.

Item, moneta que non habet debitum metallum non valet. Similiter et opera que non habent aliquid de auro Dei, id est de caritate, non placent Deo.

Item, ex ipsa auctoritate que est inducta ad oppositum, probatur quod non computat Deus nisi opera virtutum. Dicitur enim : Computabuntur fructus ex eo tempore quo vendidit. Nulla enim opera dicuntur fructus, nisi illa quibus fruimur ; et illa sunt opera virtutum quibus fruimur Deo, vel opera vitiorum quibus fruimur transitoriis, et hoc male. Ergo fructus qui computantur a Deo et quos Deus acceptat, non sunt nisi opera virtutum ; et sic non acceptat opera facta extra caritatem. Ergo opera facta extra caritatem non sunt satisfactoria ; ergo penitentia facta in mortali iteranda est.

 

Quod concedimus et secure asserimus. Ad primum dicimus quod, licet iste solverit tantam penitentiam iniunctam in peccato mortali, tamen non est absolutus, quia non erat debitor pene, ut pene, sed ut emende sive pene satisfactorie. Deus enim non delectatur in penis, sicut dicit Gregorius, sed in emendis. Iudas enim in suspensione maximam penam sustinuit, non tamen satisfecit.

Ad secundum dicimus quod ille cui iniunctum est ieiunium pro satisfactione, non tenetur simpliciter ieiunare, sed tenetur ieiunare ex caritate ad hoc, ut ieiunium sit satisfactorium. Unde dicimus quod, cum Deus peccatori infundit gratiam, mutatur pena eterna in satisfactoriam temporalem condignam, et illam taxat, et illam totam solvere oportet preter illud quod ex vi clavium dimittitur. Ille ergo qui ieiunat in mortali adhuc tenetur satisfacere secundum taxationem Dei. Sed non peccat ieiunando, et absolvitur a precepto sacerdotis ; similiter et ille qui solvit centum marcas.

Ad tercium dicimus quod opera mortificata dicuntur reviviscere improprie sub hoc tropo, quia Deus restituit peccatori que amisit per peccatum. Vera enim possessio nostra sunt virtutes et opera virtutum, quibus spoliamur, cum peccamus mortaliter, et restituimur, cum convertimur ad Deum. Unde illud reviviscere nichil aliud est quam restitutio talis, et quia opera facta extra caritatem non sunt vera possessio, nec dicitur restitutio respectu ipsorum. Unde nec dicuntur reviviscere, sicut si aliquis deliquisset in regem, et rex spoliasset eum possessionibus suis, si postea restituisset eum, non diceretur eum restituere quantum ad possesiones quas nunquam habuit.

Ad quartum dicimus quod Daniel non intellexit quod Nabuchodonosor in peccato mortali peccata sua posset redimere, sed poterat se preparare per dationem elemosinarum ad habendam gratiam, qua habita posset satisfacere.

Ad ultimum dicimus quod fructus computantur ex eo tempore quo vendidit, id est opera virtutum, quibus fruimur Deo. Opera enim bona facta extra caritatem non dicuntur fructus.

 

Set obicitur quod textus dicit : Ex eo tempore quo vendidit ; ergo ex eo tempore quo peccavit ; et ita opera bona facta in mortali peccato computantur.

Ad hoc dicimus quod aliquando peccat homo, et statim penitet, et postea peccat, et statim penitet, et tandem in penitentia confirmatur ; tunc fructus computantur ei, id est opera bona que fecit ex caritate, quousque perfecta penituit. Si vero non invenerit manus eius precium, id est, si non redeat ad bonam vitam, habebit emptor quod emerat, id est diabolus habebit corpus et animam peccatoris, quamdiu manebit in peccato usque ad annum iubileum, id est usque ad perfectam penitentiam, et sic invenerit pretium, id est bonam vitam, computabitur fructus, et reddet quod reliquum est emptori, id est satisfaciet diabolo, id est contra diabolum, ut absolvatur a servitute eius.

 

Sed adhuc probatur quod penitentia facta in mortali iteranda est, quia dicit Ieremias, IV : Novale vobis novale, et nolite serere super spinas. Illi novant novale, qui per bona opera magis ac magis innovant se. Super spinas seminant qui bona opera in mortali faciunt ; ergo sicut semen super spinas iactum non fructificat, ita bona opera in mortali fact[a] non fructificant ; ergo nec satisfaciunt.

Item, dicit beatus Gregorius : Interim quicquid boni potes fac, id est, quamdiu es in peccato mortali, ut Deus illustret cor tuum ad penitentiam. Ergo per bona opera in mortali facta non facit aliquis penitentiam, sed preparat se ad penitentiam.

Item, penitentia medicina est. Sed contraria contrariis curantur. Morbus autem est peccatum mortale. Ergo cum nichil sit contrarium peccato mortali nisi virtus vel motus virtutis, non curatur peccatum mortale nisi per virtutem vel motum virtutis. Sed opera facta in peccato mortali non sunt virtutes nec motus virtutis. Non curatur ergo per opera facta in mortali ; et sic penitentia facta in mortali peccato iteranda est.

 

Sed contra. Per bona opera facta extra caritatem meretur homo aliquod bonum ; quod probatur, quia Dominus dabat bona temporalia Iudeis qui faciebant precepta eius, licet ex timore servili.

Item, nullum bonum irremuneratum. Et ita per bona opera extra caritatem facta meretur homo aliquod bonum : non eternum, ergo temporale ; pari ratione meretur relaxationem pene temporalis ; et ita illa opera sunt satisfactoria.

Ad hoc dicimus, sicut dictum est superius, quod ille qui est in mortali peccato nullum bonum meretur apud Deum proprie loquendo, nec eternum nec temporale, precipue cum non serviat Deo, quia non edificat ei domum nec ortum deliciarum, in quo delectetur Deus ; nec Iudeis malis dabat Dominus temporalia ex meritis suis, sed pocius ex promissione sua. Ipsi enim nichil merebantur nisi interpretative, id est Deus remunerabat bona opera sua sive eorum ac si ipsa essent opera meritoria.

 

 

Questio II

Utrum de omni peccato iteranda sit penitentia.

 

Secundo capitulo queritur utrum de omni peccato iteranda sit penitentia. Probatur quod sic, quia dicit Dominus per Ezechielem, XVIII : Quacumque hora ingemuerit peccator, omnium iniquitatum eius non recordabor. Ergo non est peccatum quod non possit sepius dimitti per penitentiam.

Item, dicit Dominus Petro, Mathei, XVIII : Non dico septies, sed usque septuagies septies, quasi : Quocienscumque peccaverit in te frater tuus, dimitte ei. Sed Petrus non est benignior Deo ; ergo Deus paratus [est] dimittere quocienscumque peccanti et penitenti. Ergo non est peccatum, de quo non possit iterari penitentia.

 

Sed contra. In XXV Levitici : Qui vendiderit domum suam infra muros urbis, habebit licentiam redimendi, donec unus annus impleatur. Si non redemerit, et anni circulus fuerit evolutus, emptor possidebit eam, et poster eius in perpetuum, et redimi non potest etiam in iubileo. Si autem in villa fuerit domus que muros non habet, agrorum iure vendetur. Si [ante] non fuerit redempta, in iubileo revertetur ad dominum. Ergo secundum hoc aliquod peccatum est, quod si cito non redimatur, id est, si cito non peniteat aliquis de illo, de cetero non potest redimi ; ergo aliquod peccatum est, de quo sepe non iteratur penitentia.

Item, super hunc locum dicit Glosa quod gravioribus criminibus tantum semel conceditur penitentia. Ergo non de quolibet peccato sepe iteratur penitentia.

Obicitur postea de illo quod sequitur, quod edes levitarum, que sunt in urbibus, semper possunt redimi. Suburbana autem eorum non ven[ea]nt, id est non vendentur. Levite sunt prelati et perfecti in ecclesia. Sed quanto gradus altior, tanto casus gravior ; ergo si gravioribus peccatis tantum semel conceditur penitentia, in peccatis levitarum, que graviora sunt quam aliorum, tantum semel concedenda est penitentia ; ergo non est verum quod edes Ievitarum, id est possessio virtutum, que venditur diabolo, semper possit redimi.

Item, levite sunt sal, qui debent condire se et alios, sicut dicit Dominus, Mathei, V : Vos estis sal terre. Sed si sal infatuatum fuerit, [in] quod salietur ? ad nichilum valet ultra, nisi ut conculcetur ab hominibus. Ergo peccata levitarum non semper redimi possunt.

Idem videtur per illam auctoritatem Ecclesiastici, X : Quis medebitur incantatori a serpente percusso.

 

Solutio. Ad primum dicimus quod secundum allegoriam venditio domus intra muros significat quodcumque peccatum, per quod venditur anima diabolo. Annus autem in quo potest redimi, significat annum gratie, de quo dicitur in Psalmo : Benedices corone anni benignitatis tue. Et in Isaia, LXI : Ut predicarem annum placabilem domino. Si vero in hoc anno non redimat aliquis domum venditam, id est si in tempore gratie non peniteat, de cetero penitere non potest, nec etiam in iubileo, id est in alio seculo, quando post iudicium erit annus iubileus. Secundum istam allegoriam cessat obiectio.

Secundum moralitatem vero intelligitur de peccato in Spiritum Sanctum, de peccato in doctrina fidei, quia, sicut dicit Iohannes Crisostomus : Nullus peccat vel peccato presumptionis vel peccato desperationis, nisi erret in fide, quia, si desperat, dicit : Maior est iniquitas [quam ut] veniam merear. Et hoc est errare in fide : evacuare misericordiam Dei vel diminuere. Si presumit, evacuat iustitiam Dei vel diminuit ; et ita peccat in fide. Unde dicitur : Impius in inpietate, id est contra fidem [est], cum venerit in profundum vitiorum, contempnit. Tale peccatum non dimittitur nisi semel, videlicet in principio, quando vulpes parvule sunt, que demoliuntur vineas. Quando enim peccator obstinatus est, non dimittitur ei peccatum, quia dicit Augustinus quod tanta est labes peccati quod deprecandi humilitatem subire non possit, id est vix et difficillime possit. De tali peccato intelligitur hec auctoritas Origenis : In gravioribus criminibus tantum semel conceditur penitentia, id est in principio, quando non est induratum. Quod vero dicitur, quod usque ad septuagesies septies dimittendum est, id est semper, verum si penitet.

Ad ultimum dicimus quod edes levitarum que sunt in urbibus, semper possunt redimi, id est peccata eorum qui penitus sunt additi servitio Dei, semper dimittuntur, quia statim quando peccant, penitent, et si iterum peccant, statim penitent, quia septies cadit iustus et resurgit, sicut David, cum peccavit in Betsabee, statim penituit. Talium peccatum dimittitur semper, quia semper penitent. Venditio tamen domorum que in urbibus sunt, significat ea peccata que communicant levite cum hominibus aliis. Suburbana sunt ea in quibus non communicant cum aliis, sicut predicatio et sacramenta ecclesiastica, que nullo modo vendi possunt, quia dictum est, Mathei, X : Gratis accepistis, gratis date.