DISTINCTIO I

 [PARS PRIMA]

[DE OBIECTO FRUITIONIS]

[QUAESTIO 1]

[1] Circa distinctionem primam quaeritur utrum per se obiectum et formale fruitionis sit finis ultimus.

Quod non : Augustinus Quaestionum 83 quaestione 30 :

haec autem multa sunt ; igitur multis est fruendum, non igitur tantum fine ultimo.      

[2] Praeterea, illo fruendum est quod satiat capacitatem fruentis ; sed hoc potest finitum, quod non est finis ultimus, quia capacitas animae finita est, sicut et eius natura.     

[3] Praeterea, intellectus non semper certius assentit perfectiori vero, igitur nec voluntas fertur firmius in verius bonum ; sed frui est actus perfectus voluntatis. 

[4] Praeterea,

sed contingit invenire naturam minus perfectam anima et magis perfectam, igitur aequaliter perfectam ; igitur ipsa satiabit eam.       

[5] Praeterea, quaelibet forma satiat appetitum materiae et capacitatem ; igitur quaelibet formalis perfectio ipsius voluntatis, vel intellectus respectu intellecti, satiabit eam. Probatio antecedentis : si forma perficiens materiam non satiaret appetitum eius, violenter perficeret eam, quia si materia perfecta per unam formam inclinaretur ad aliam, et non potest habere eam dum est sub alia, igitur impeditur ab eo ad quod naturaliter inclinatur ; igitur perficitur violenter, sicut est de gravi exsistente sursum.  

[6] Sed contra est quod dicit Augustinus I De doctrina christiana cap. 1 :

non igitur multis fruendum est, sed uno fine ultimo.

[I. AD QUAESTIONEM]

[7] Ad solutionem istius quaestionis primo est sciendum quod actus voluntatis in plus est quam actus fruitionis ; secundo est videndum quid est obiectum fruitionis ordinatae ; et tertio, quid est obiectum fruitionis in communi. 

[8] Primum ostenditur sic : quando potentia ex natura sua non determinatur ad habendum actum determinatum, in plus est eius actus in communi quam actus eius rectus (hoc patet in obiecto de gravi, quod determinatur ad actum unum, scilicet moveri deorsum, ideo non maioris communitatis est actus gravis quam moveri deorsum ; hoc etiam patet directe de electione, quae inferior est actu voluntatis) ; sed voluntas non determinatur ad actum certum ; igitur frui, quod est actus eius rectus, in minus est quam actus voluntatis.

[9] De secundo est videndum. Ad quod responderet Avicenna quod

et non ultimus finis omnium. Vult enim in IX Metaphysicae cap. 4 quod

[10] Sed contra : nulla potentia quietatur nisi in illo in quo invenitur suum obiectum perfectissime ; sed frui importat quietationem cuius obiectum perfectissime invenitur in ultimo fine.

[11] Praeterea, potentia quae ordinatur ad multa obiecta per se, non quietatur perfecte nisi in obiecto continente alia, quantum possunt contineri ; sed potentia fruitionis ordinatur ad multa bona per se, quae includuntur et continentur in ultimo fine ; igitur ibi tantum quietatur potentia fruitionis.

[12] Praeterea, si intelligentia inferior quietatur in videndo superiorem, aut igitur videt eam esse infinitam aut finitam. Si primum, igitur non est beata ex tali visione, quia in beatitudine falsitas non est, et per consequens non quietatur. Si videt eam finitam, ergo videt eam posse excedi, quia hoc est de ratione finiti quod possit excedi ; et si hoc, igitur videt quod posset esse aliquid melius eo ; igitur potest appetere videre et amare illud ; igitur in priore non quietatur, et per consequens non beatificatur. Et sic sequitur quod si est beata, quod non sit beata.        

[13] Item, arguunt aliqui sic : quod

igitur non potest intelligentia inferior perfecte videre superiorem nisi videatur Deus ; et ita non quietatur nisi in videndo Deum.        

[14] Item, arguitur ducendo rationem ad oppositum, quod

[15] Praeterea, ratio sua concludit contra eum : si intelligentia superior non quietat inferiorem nisi quia est causa eius, cum non causet ipsam nisi in virtute primi producentis, non quietabit ipsam nisi in virtute illius, et ipsum primo quietabit ipsam, qui est ultimus finis.

[16] Praeterea, actus fruitionis ordinatus est eiusdem obiecti, quocumque recte fruente, cuius est ex natura sua ; sed fruitio ordinata ex natura sua est ultimi ; igitur quicumque recte fruitur, fruitur ultimo.

[17] Praeterea, non est assentiendum alicui vero nisi propter primum verum, quod est verum secundum se ; igitur nec voluntas fertur in aliquod bonum nisi propter primum bonum, quod est bonum secundum se ; illo igitur tantum fruendum est.   

[18] Propter ista igitur dicendum est quod fruitio ordinata tantum est ultimi finis.     

[19] Responsio Avicennae non concludit, sicut ostensum est. Etsi enim producitur una intelligentia ab alia, tamen non quietatur per eam ; unde visus non quietatur ab eo a quo producitur, sed in visibili delectabili.        

[20] Tertio est videndum quid sit obiectum fruitionis in communi. Et dicendum est quod est bonum primum, et bonum ostensum a ratione errante (quod non est bonum verum), et bonum praefixum. Potest enim voluntas praestituere sibi quodcumque bonum tamquam finem, quia sicut in potestate voluntatis est ferri in obiectum, ita et modus appetendi est in potestate eius ; et sic appetere propter se quodcumque bonum, et per consequens frui eo, est in potestate eius. Et ideo bonum, commune ad bonum verum et ad bonum praeostensum et ad bonum praefixum, est obiectum fruitionis in communi.

[II. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

[21] Ad primum : quod Augustinus extendit nomen fruitionis ad quemcumque amorem ordinatum ; et sic virtutibus est fruendum, et sic etiam dicit

[22] Ad aliud : quod relatio finiti ad infinitum est respectus finitus, quia respectus infinitus non fundatur in natura finita ; sic haec capacitas animae finita est, et tamen est ad infinitum. Unde infinitum satiat obiective, et finitum formaliter.  

[23] Ad aliud : quod non est simile. Intellectus enim non semper assentit firmius certiori vero, quia agit secundum ultimum suae potentiae, et certius verum non semper intellectui est manifestius ostensum ; sed in potestate voluntatis est tam actus suus quam modus actus. Et ideo non est simile.      

[24] Ad aliud : quod nihil est maius anima in ratione obiecti, licet secundum naturam sit aliquid perfectius.        

[25] Ad ultimam rationem dicendum quod peccat dupliciter. Primo, quia consequentia non valet : non enim sequitur materia satiatur per quamcumque formam, ergo et potentia per quodcumque obiectum, quia potentia perfectius potest ordinari ad obiectum quam materia ad formam recipiendam. Item, antecedens est falsum, quia materia non satiatur per quamcumque formam, quia

sicut patet per Commentatorem XII Metaphysicae, et etiam ex III Physicorum :

Unde nulla una forma potest satiare omnes appetitus materiae nisi illa contineret omnes alias formas virtualiter quae possunt perficere materiam, sicut nec aliquod obiectum potest satiare voluntatem nisi contineat virtualiter omnia obiecta sua. Et quando dicitur quod si non una satiat, igitur materia violentatur per illam formam, dico quod numquam aliquid violenter quiescit nisi habeat actualitatem determinatam ad oppositum ; ideo enim grave violenter quiescit sursum, quia habet actualitatem ad deorsum. Non sic est de potentiali, quod non habet actualitatem determinatam ad oppositum ; et ideo numquam potentiale, non habens actualitatem determinatam ad oppositum, violentatur.

[QUAESTIO 2]

[26] Utrum in obiecto fruibili sit aliqua distinctio, ut voluntas fruatur eo secundum unam rationem et non secundum aliam.

Quod sic : I Ethicorum cap. 7, 

ens et unum sunt in omni genere, sic et bonum, et per consequens relatio habet propriam rationem bonitatis ; sed quidquid habet propriam rationem in obiecto fruibili, habet propriam fruitionem ; sed Deus et persona divina, quae sunt fruibilia, habent essentiam et relationem ; igitur habent duas rationes secundum quas est frui, scilicet ratio essentiae et relationis.   

[27] Praeterea, sicut

Sed unitas translata ad divina est essentialis et personalis ; sunt enim ibi tres unitates, igitur similiter et tres bonitates. Igitur secundum unam est fruibilis, licet non secundum aliam ; aut si secundum utramque, hoc erit secundum plures actus fruendi.      

[28] Praeterea, quando actus terminatur ad obiectum in quantum numeratur, tunc obiectum formaliter est numeratum ; sed fruitio terminatur ad Deum, qui est obiectum fruibile ut est tres personae ; ergo erunt tres fruitiones. Probatio assumptae : actus visionis terminatur ad Deum ut est trinus in personis, quoniam fides, cui succedit visio, sic terminatur ; igitur et dilectio sive fruitio sequens visionem, sic terminabitur.

[29] Contra :

In omni genere resolutio stat ad aliquod unum ; igitur in genere finium ad aliquod unum sub ratione unius stabit resolutio. Sed fruitio est ultimi finis simpliciter ; igitur tantum erit fruitio unius secundum unam rationem.   

[30] Praeterea, secundum proportionem efficientium est proportio finium, quoniam efficiens perfectius habet finem perfectiorem, sicut patet in artibus, quarum una administrat alteri ; sed tantum est unum efficiens primum ; igitur tantum erit unus finis primus, sub ratione una, sicut est tantum efficiens unum primum sub ratione una.

Confirmatur per Augustinum V De Trinitate cap. 16. 

[31] Praeterea, propter unitatem maiestatis divinae debetur sibi una adoratio, sicut dicit Damascenus ; sed bonitas est una ; igitur propter unitatem bonitatis tantum dabitur una fruitio.

[I. RESPONSIO AD QUAESTIONEM LOQUENDO DE POSSIBILITATE]

[32] Ad quaestionem respondeo quod quadruplex assignatur distinctio in divinis : una ipsius essentiae a personis, alia personarum inter se, tertia ipsorum attributorum inter se et ab essentia, et quarta idearum ab essentia. Sed de duplici distinctione ultima nihil ad praesens, sed inferius. Sed de duplici distinctione prima est considerandum, et primo, an viator, fruitione imperfecta, alia fruitione possit frui essentia et non personis, et alia una persona et non alia ; secundo est hoc considerandum de fruitione perfecta.

[A. DE FRUITIONE IMPERFECTA SEU VIATORIS] 

[33] Quantum ad primum dicitur quod viator fruitione ordinata potest habere fruitionem circa unam et non circa aliam, quantum ad utramque partem.      

[34] Et primo ostenditur quod fruitione ordinata potest frui essentia et non persona. Dicit enim Augustinus VII De Trinitate cap. 2 quod

ex quo accipitur quod essentia relative non dicitur. Sed quidquid est extra per se rationem alterius, potest concipi illo non concepto ; igitur essentia potest concipi non concepta relatione. Sed essentia sic concepta concipitur ut bonum infinitum, quia non est bonum infinitum per relationem, quia tunc non esset fundamentum relationis ; sed ubi est bonum infinitum, ibi est obiectum fruibile ; igitur potest viator frui essentia divina, licet non fruatur persona per relationem constituta. Unde essentia divina non est bonum infinitum ut fundamentum relationis, quia tunc relatio daret sibi bonitatem infinitam.       

[35] Praeterea, in lumine naturali intelligitur Deus ut summum bonum, non intelligendo trinitatem in personis. Sic intelligendo Deum, intelligitur sine errore, non negando Trinitatem sed ignorando sive de ea non cogitando. Unde et philosophi sic intellexerunt circa Deum. Igitur sic potest habere actum ordinatum ; et non utitur sic Deo, quia tunc non intelligeret ut summum bonum ; igitur fruitur eo. Viator igitur potest frui essentia divina non fruendo persona aliqua, sicut etiam multi christiani in orando, et licite, laudant Deum sub divinitate sua, non concipiendo aliquam personam, et per consequens sic fruuntur eo. 

[36] Sed quaeres : numquid potest frui persona non fruendo essentia ?

Dico quod non, quia persona non potest intelligi nisi intelligatur essentia, et persona est fruibilis essentia (ablative).   

[37] Secundo, dicendum est quod viator potest frui una persona non fruendo alia, et hoc ordinate, quia una persona potest perfecte intelligi non intellecta alia, quamvis intellecta una persona, necessario concomitetur alia, eo quod relativa sunt ; et intelligitur concomitanter, ut terminans respectum alterius. Sed tamen non propter hoc oportet quod fruatur ea quia concomitanter intelligitur intellecto fruibili, quia cum intelligitur Deus ut creans, necessario intelligitur creatura, et tunc creatura esset fruendum, quod falsum est. 

[38] Item, saltem duae personae, quae referuntur secundum unam relationem, possunt intelligi non intellecta tertia. Unde Ecclesia habet speciales orationes, quasdam ad Patrem et quasdam ad Filium et quasdam ad Spiritum Sanctum, ut

Nec oportet offerendo preces Patri quod intelligantur Filius aut Spiritus Sanctus ; et ideo in fine orationis, quae offertur Patri, additur :

Ex quibus patet quod viator potest intelligere unam personam non intelligendo aliam, et per consequens potest frui una non fruendo alia.

Sic igitur ostensum est quod, loquendo de fruitione imperfecta, quae est ipsius viatoris, potest frui una persona non fruendo alia, et frui essentia non fruendo persona, licet non e contra.

[B. DE FRUITIONE PERFECTA SEU COMPREHENSORIS] 

[39] Secundo videndum est an hoc sit possibile de fruitione perfecta sequente visionem. Et primo, ex parte potentiae divinae, an possibile sit Deo facere creaturam frui essentia non fruendo persona ; et secundo, an hoc possibile sit ex parte creaturae fruentis, scilicet utrum voluntas creaturae alicuius rationalis possit habere talem operationem.

[1. DE POSSIBILITATE EIUS EX PARTE POTENTIAE DIVINAE]

[40] [OPINIO ALIORUM] De primo dicunt quidam quod non est possibile potentiae divinae ut faciat hoc. Quod ostendunt sic :

Non est possibile videre essentiam et non personam ; ergo non est possibile frui essentia et non persona. Consequentia patet, quia voluntas non potest magis abstrahere in volendo quam intellectus in intelligendo, quia nihil amatur nisi quod prius intelligitur.

[41] Antecedens ostenditur multipliciter :

Primo sic : visio non est nisi rei praesentialiter exsistentis ipsi videnti in quantum praesens est ; sed essentia divina non exsistit nisi in persona ; igitur visio nullius videntis perfecte potest esse ipsius essentiae nisi videatur persona.    

[42] Praeterea, visio alicuius communis sine visione eorum ad quae est communis, est imperfecta, - igitur ad hoc quod sit perfecta, oportet quod videantur ea ad quae est communis ; sed visio patriae est perfecta ; igitur cum essentia sit communis et communicata tribus personis, non potest essentia perfecte videri in patria nisi videantur personae.        

[43] Praeterea, visio alicuius distincta et perfecta requirit visionem eorum quae sunt in illo communi distincta ex natura rei, sicut quando videtur color sub basi quae est in re visa : quidquid enim habet distinctionem sub basi ex natura rei, videtur si color ille videatur perfecte ; sed personae habent distinctionem ex natura rei ; igitur qui videt essentiam, necessario videt personas.

Sic igitur probatur illa maior.

[44] Praeterea, non potest esse distinctio in actu voluntatis ex parte obiecti nisi obiectum, comparatum ad illum actum, habeat distinctionem rei vel rationis ; sed essentia et persona non habent distinctionem realem, certum est, - nec rationis, quia intellectus apprehendit essentiam in tribus personis et videt Deum trinum, igitur in intellectu et secundum rationem non est distinctio inter essentiam et trinitatem personarum ; et per consequens qui fruitur essentia, fruitur persona.

[45] Praeterea, fruens quietatur in fruibili ; et non quietatur in essentia tantum, quia si quietaretur in essentia, tunc fruitio personae nihil faceret ad quietationem voluntatis, quia

[46] Et eodem modo ostenditur quod non fruitur una persona nisi fruendo alia.

[47] Praeterea, si distincte possit frui tribus personis, fruendo Patre non fruendo Filio aut Spiritu Sancto, et manifestum est quod potest frui Filio, - aut igitur simul sunt isti actus fruitionis, scilicet Patris et Filii, aut non. Si simul, ergo plures actus eiusdem speciei adaequati capacitati potentiae possunt esse in eadem potentia, quod falsum est (licet forte non sit falsum de actibus non adaequatis capacitati potentiae, ut infra dicetur). Si non possunt esse simul, igitur neuter est fruitio, quia tunc neuter est perfectus, nam perfecta fruitio potest esse trium personarum in essentia.        

[48] Sed videtur contrarium, quod non includit contradictionem quod Deus ex potentia sua absoluta causet in intellectu alicuius beati visionem essentiae, etsi non videat personam, - et similiter visionem unius personae sine visione alterius ; et similiter de fruitione, licet videat tres personas in una essentia :

Quia Pater aeternus formaliter beatus est actu intrinseco, sibi proprio, non productione Filii est formaliter beatus, quia sicut Pater non sapit sapientia genita, ita non est beatus beatitudine genita ; sed quidquid est intrinsecum Patri, prius origine est in Patre quam producatur Filius sub ratione omni perfecta, aliter non esset beatus in illo priore originis quo est productivus Filii ; in illo igitur priore originis est formaliter beatus. Sed in illo priore est una persona tantum et intelligitur ut non communicata essentia ; igitur essentia, ut non communicata intelligitur, formaliter beatificat Patrem ; igitur potest frui essentia in illo priore non fruendo persona, et sic etiam esse beatus.

[49] Nec potest dici quod in illo priore originis videt Filium et Spiritum Sanctum et ita fruitur eis, quia cognitio rei antequam sit, non est visio, quae est praesentis ut praesens est.

[50] Dico igitur secundum modum hic ponendi : quicumque actus habet aliquod obiectum primum, consequenter potest terminari ad aliud quod includitur in primo obiecto, manente unitate actus, ita quod potest unico actu utrumque videre aut primum obiectum tantum, - sicut Deus intellectui beato creato potest ostendere essentiam suam, non creaturam, et etiam potest simul revelare creaturam et eam ostendere, et eodem actu. Nunc autem primum obiectum visionis est haec essentia divina in quantum haec, et quidquid habet aliquam distinctionem ab hac, est extra rationem primi formalis termini visionis. Potest igitur Deus causare visionem essentiae suae in intellectu beato et non visionem personae, quae est extra rationem essentiae :

 et similiter simul potest et eodem actu visionis ; et ita per consequens potest influere ad fruendum essentia et non persona, et similiter ad fruendum una persona et non alia.      

[51] Nec valet arguere quod personae, cum relative dicantur, simul intelliguntur, quia non valet video te patrem, ergo video filium tuum, licet sequatur intelligo te patrem, ergo intelligo filium tuum. Sic hic : possum videre essentiam, licet non personam, et unam personam, licet non aliam, quamvis simul intelligo eas.

[52] [AD ARGUMENTA OPINIONIS ALIORUM] Ad primum in contrarium pro alia opinione, quando dicitur quod essentia divina non exsistit nisi in persona, dicendum quod si de ratione alicuius esset incommunicabilitas, tunc non exsisteret nisi subsisteret, et tunc de ratione suae exsistentiae esset ratio subsistentiae, et concluderet quod si videatur ut exsistens, videtur ut subsistens. Sed ubi est alia ratio exsistentiae et alia ratio subsistentiae, tunc potest videri ut exsistens, licet non sub ratione subsistentiae. Sed haec essentia divina includit exsistentiam, non intelligendo eam determinari ad subsistentiam in persona. Unde exsistere suum formaliter est aliud quam subsistere, quia alio est Deus et alio Pater secundum Augustinum. Et ideo in forma arguendi est fallacia accidentis, sic arguendo visio non est nisi essentiae ut exsistit, sed non exsistit nisi in persona, ergo visio non est essentiae nisi ut est in persona ; ac si argueretur homo in quantum homo est animal, et homo est risibilis, igitur in quantum est risibilis est animal.

[53] Ad aliud, quando dicitur quod visio alicuius communis sine visione eorum ad quae est communis est imperfecta, quia confusa, dicendum quod hoc non est verum nisi de communi numerato in inferioribus. Sed ubi tale commune per communicationem est idem numero in communicatis, non est propositio vera. Nunc autem essentia divina de se est haec cum communicabilitate ad tres personas.

[54] Ad tertium, cum arguitur quod visio alicuius perfecta requirit visionem eorum quae sunt in illo distincta ex natura rei, dicendum quod hoc non est verum nisi quando illud visum distinguitur in illa quae distinguuntur in illo ex natura rei, sicut patet in exemplo adducto. Sed essentia non distinguitur in personis.       

[55] Ad quartum, quando arguitur quidquid fruitur essentia, fruitur persona, quia non distinguuntur secundum rem nec secundum rationem, dicendum quod distinguuntur secundum rationem. Et quando arguitur quod non, quia intellectus beati videt essentiam divinam in tribus personis, et ita simul sunt secundum intellectum, dicendum quod non sequitur, quia non est distinctio secundum rationem quia intelligendo unum intelligitur aliud, nam intelligendo hominem intelligitur rationalis, et tamen differunt secundum rationem ; sed ideo differunt secundum rationem quia intelliguntur plura simul distincta. Et ideo voluntas potest habere actum circa unum et non circa aliud, de potentia divina. Nec oportet quod voluntas semper habeat actum circa illud quod secundum se totum videtur quantum ad omne illud quod includitur in primo obiecto viso. Unde si obiectum primum contineat plura, voluntas potest in unum, licet non feratur in aliud, posito tamen quod simul intelligantur, - sicut in episcopatu includitur sacerdotium, et tamen posset velle episcopatum licet non sacerdotium, quamvis non intelligantur separatim.       

[56] Ad aliud, quando arguitur quod voluntas non quietatur in essentia tantum, quia tunc fruitio personae nihil faceret ad quietationem, dicendum quod concludit falsum quod Pater non possit frui sine Filio, quia Pater prius origine quietatur in se quam generet, sicut probatum est prius. Unde ratio procedit ex falsa imaginatione, quia sicut Pater eadem quietatione qua quietatur in essentia sua quietatur post, ordine originis, in Filio et Spiritu Sancto, sic est de essentia et persona : nam essentia quietat quando intelligitur non communicata, et eadem quietatione quietat persona quando post intelligitur communicata. Unde eadem quietatione quietatur Pater in se et in Filio.

Sic etiam est de voluntate creata beata quod Pater quietat in essentia, et Deus potest non causare fruitionem vel quietationem circa Filium, et potest post causare fruitionem circa Filium, quia non est alterius primi obiecti quietatio in Filio et in Patre.        

[57] Ad aliud dicendum quod procedit ex falsa imaginatione, ac si essent plures actus quo quis fruitur una persona et alia. Unde est idem actus ; et ideo nec simul sunt ut plures, nec separatim, sed eodem actu quo primo fruitur una persona, per potentiam divinam potest frui alia.  

[2. DE POSSIBILITATE EIUS EX PARTE CREATURAE FRUENTIS]

[58] Nunc autem hic est videndum an hoc sit possibile ex parte creaturae fruentis sic operari ut videat essentiam non videndo personam, aut videndo unam personam et non aliam ; et similiter de fruitione.         

[59] Et dico primo quantum ad visionem intellectus, quod non est possibile, quia intellectus et obiectum sunt causae naturaliter agentes, et huiusmodi agunt secundum ultimum suae potentiae. Si igitur obiectum sibi ostendatur, non est in potestate eius quod non videat ea quae includuntur in obiecto ut est sibi ostensum. Exemplum est : quod si principium aliquod includat aliquam conclusionem actu, non est in potestate eius qui videt principium quod non videat conclusionem. Cum igitur essentia divina contineat trinitatem personarum in comparatione ad intellectum beati, non erit possibile intellectui beati videre essentiam et tamen non videre personam. 

[60] Sed quid de voluntate ? an possibile est eam ex parte sui frui essentia et non persona ?

Dico quod duplex est fruitio. Et de fruitione ordinata manifestum est quod non potest frui essentia nisi fruatur persona, quia fruitione ordinata voluntas habet frui quolibet quo fruendum est ; et ideo fruitione ordinata non potest frui essentia et non persona.   

[61] Similiter, loquendo de potentialitate voluntatis beati absoluta, dico quod non potest, possibilitate ex parte sui, frui essentia et non persona, vel una persona et non alia, quia licet actus sit in potestate voluntatis antequam elicitur, si tamen est aliquid de natura actus quod necessario consequitur actum ex natura obiecti, non est in potestate voluntatis quod posito actu insit vel non insit ; sed ex natura divina est quod sit in tribus personis, et sic de natura fruitionis, ut est circa obiectum fruibile, est quod sit trium personarum. Igitur non est in potestate voluntatis quod fruatur essentia et non persona.

Sic igitur patet quid dicendum sit ad quaestionem, loquendo de potentia, an possibile sit frui essentia et non persona.    

[II. RESPONSIO AD QUAESTIONEM LOQUENDO DE FACTO]

[62] Sed de facto dicendum est quod non contingit quod fruatur beatus essentia nisi fruatur personis simul. Quod ostenditur per auctoritatem Augustini adductam ad oppositum, et etiam per duas alias auctoritates, quarum prima est Augustini exponentis, I De Trinitate cap. 10 :

ubi dicit quod

quod verum est de potentia ordinata. Item, alia est auctoritas Augustini XV De Trinitate cap. 6, quod unico actu videntur tres personae. 

[III. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

[63] Ad primum argumentum principale, quando arguitur quod bonum invenitur in quolibet genere et ita bonum est in genere relationis, dicendum quod bonum alio modo convertitur cum ente et alio modo ponitur proprium obiectum voluntatis. Nam

sicut patet ex V Metaphysicae, secundum quam rationem transfertur ad prava, - unde dicitur bonus latro. Perfectum autem, sicut ex eodem patet, est cui nihil deest ; cui autem nihil deest in genere, est perfectum in genere ; et cui omnino nihil deest, sed caret omni imperfectione, est perfectum simpliciter. Et ex hoc sequitur quod est bonum finis et bonum entis ad finem. Et ex hoc sequitur ultra, quod bonum appropriate respiciat voluntatem, quia voluntas nata est tendere in bonum vel quia est ad finem vel quia est finis. Bonum igitur perfectum quod respicit voluntatem perfecte, non est bonum convertibile cum ente, sed bonum fruibile. Et ideo in arguendo est fallacia consequentis, quia arguitur a bono convertibili cum ente ad bonum speciale quod est fruibile. 

[64] Ad secundum, quando arguitur quod  in divinis unitas est personalis, ergo et bonitas, dicunt quidam quod illa quae secundum aliam rationem conveniunt essentiae et personis, possunt esse essentialia et personalia : de quorum numero est unitas, quia ratio unitatis est indivisio, et alia ratio indivisionis est essentiae in quantum essentia et ipsius personae, et similiter alia indivisio unius personae et alterius. Sed illa quae secundum eandem rationem conveniunt essentiae et personae, sunt tantum essentialia : de quorum numero est bonum, quia non inest bonitas personis nisi per essentiam.

[65] Sed istud non videtur aliud dicere quam conclusionem, quia idem est dicere quod unum aliter respicit divina quam bonum et dicere quod bonum est tantum essentiale et unum notionale. Quaero enim causam quare aliter sic respiciunt.

[66] Ideo dico sic, quod ens prima divisione dividitur in ens quiditative et in ens habens quiditatem quod est ens subsistens. Nunc autem quidquid est perfectio formalis, est ens quiditative et entitas quiditativa, nam perfectio formalis est illa quam in quolibet ente melius est esse quam non esse. Sed nihil est tale nisi sit entitas quiditativa prout abstrahit a subsistere ; ens autem subsistens habens quiditatem est contrahens illam perfectionem, et non est formaliter illa perfectio quiditativa. Nunc autem est ita quod unum quod convertitur cum ente, est tam ens quiditative quam ens subsistens, et ideo est tam essentiale quam notionale ; sed bonum - ut loquor hic de eo - ut dicit formalem rationem terminandi actum volitionis, est entitas quiditativa, et ideo est tantum essentiale.       

[67] Ad tertium, quando arguitur quod actus fruitionis terminatur ad Deum in quantum est trinus in personis, dicendum quod non est verum, quia numerus non est causa terminationis actus fruitionis ad obiectum, nec Trinitas, licet fruamur tribus. Et quando dicitur de fide quod terminatur ad Deum in quantum trinus, ergo et visio succedens, dicendum quod non est simile, quia nunc propter imperfectionem intellectus nostri sunt tres actus respectu trium personarum creditarum, quod non erit in visione, sed unico actu videbitur essentia et persona.

[68] Ad primum in oppositum, dicendum quod est unum obiectum ad quod stat resolutio, quod est finale secundum se, et tamen aliae rationes concomitantur.    

[69] Ad aliud de adoratione : quod adoratio actualis potest esse de una persona et non de alia, sed non sine habituali adoratione.

[PARS SECUNDA]

 [DE FRUI IN SE]

[QUAESTIO 1]

[70] Utrum frui sit actus a voluntate elicitus, an delectatio passio sequens.

Et quod sit passio, quae est delectatio, videtur :

Fructus est ultimum quod exspectatur de arbore ; sed

sicut patet ex X Ethicorum.    

[71] Praeterea, ad Gal. 5 :

Et Ambrosius super illud dicit quod

sed hoc est per se fructus ; ergo cum pax non sit actus, sed pax est quaedam tranquillitas sequens actum (et sic de aliis, quod sunt passiones), igitur frui passio est.  

[72] Contra :

Voluntas amat Deum : aut igitur propter aliud, et tunc utitur eo, aut propter se, et tunc fruitur Deo ; igitur frui est actus quo amatur Deus propter se.

[I. AD QUAESTIONEM]

[73] Ad quaestionem est primo sciendum quod sicut in intellectu sunt duo actus, quorum uno assentitur vero propter se, et est intellectus principiorum, et alius quo assentitur vero propter aliud, ut veritas conclusionis, quae dependet ex veritate principii, - sic in voluntate sunt duo actus, quia ex VI Ethicorum

Unde in voluntate est unus actus quo assentitur bono propter se, et alius actus quo assentitur bono propter aliud.   

[74] Verumtamen differentia est inter intellectum et voluntatem quantum ad istos actus, quia illi duo actus intellectus sunt ex natura obiectorum tales, et ideo limitantur ad certa obiecta, ut intellectus ad principia. Unde intellectus non est omnium sed principiorum, et scientia tantum conclusionum ; et intellectus immediatorum, et scientia mediatorum.

Item, actus intellectus sufficienter dividitur per actum assentiendi vero propter se et vero propter aliud (sapientia autem proprie non est distinctus habitus ab his, sed includit utrumque).

Sed voluntas differt ab intellectu quantum ad utrumque articulum : Nam actus voluntatis non est ex natura obiecti, sed ex natura voluntatis elicientis : nam voluntas potest velle bonum quod est bonum propter se in ordine ad aliud, et e converso potest velle bonum in ordine ad aliud propter se ; et ideo isti duo actus non requirunt determinata obiecta, sed extendunt se ad omnia volibilia.

Similiter voluntas differt ab intellectu quantum ad secundum articulum, quia velle bonum propter se et propter aliud non necessario dividit actum voluntatis. Quod ostenditur sic : ponatur quod aliquid ostendatur voluntati sub ratione boni, sed non ostendatur quale bonum sit, voluntas circa bonum sic ostensum potest habere actum non necessario inordinatum, igitur nec actum referendum nec ibi subsistendum : quia si haberet actum ulterius referendum, tunc uteretur eo et sic apprehenderet ut bonum ad finem, et etiam potest contingere quod tale bonum sit bonum propter se, - item si haberet actum fruitionis, tunc frueretur illo, et potest contingere quod sit bonum propter aliud. Igitur voluntas in volendo non necessario habet actum volendi propter se, nec propter aliud.        

[75] Ulterius est sciendum quod actum propter se, quo aliquis amat bonum propter se, sequitur delectatio, dicente Avicenna VI Metaphysicae quod

et X Ethicorum :

Sic igitur patet quod est actus voluntatis boni propter se, et boni propter aliud, et est delectatio sequens.   

[76] Quis igitur istorum actuum est frui ? Manifestum autem est quod frui non est actus boni propter aliud, et in hoc conveniunt omnes. Sed dico quod aliquae auctoritates dicunt quod frui est actus voluntatis quo fertur in bonum propter se, et aliquae quod est delectatio sequens hunc actum, et aliquae quod frui comprehendit utrumque : et actum et delectationem.     

[77] Quod autem aliquando accipitur pro actu, manifestum est per Augustinum 83 Quaestionum quaestione 30 :

sed perversio est actus in quo est malitia, quia voluntarius est ; sed delectatio non est voluntaria, nam talem actum qui est boni propter se, necessario sequitur delectatio.

[78] Item, Augustinus I De doctrina christiana cap. 1 :

sed inhaesio actus est, et non passio, quia si esset inhaesio delectatio passio, non esset inhaesio obiecti propter se, relata tantum ad obiectum, quia delectatio formaliter est ab obiecto et non relata ad obiectum ut ad finem. 

[79] Item, aliquae auctoritates volunt quod frui est delectatio, dicente Augustino I De Trinitate cap. 10 in fine :

igitur frui est gaudium, et ita delectatio.  

[80] Item, aliquae auctoritates volunt quod frui includat utrumque, et ita est unum per accidens, dicente Augustino X De Trinitate :

Si autem esset tantum delectatio, non oporteret dicere fruimur cognitis ; si autem tantum actio, non esset dicendum voluntas delectata conquiescit.

[81] Item, qui tenet quod beatitudo requirit utrumque, ut infra dicetur, haberet dicere quod frui sit praemium nostrum. Unde Augustinus I De doctrina christiana cap. 6 :

Et ideo apud diversos, aut secundum diversum modum loquendi, frui est aequivocum ; propter quod non est multum de nomine contendendum. 

[82] Sed quaeret aliquis : cui primo nomen fruitionis convenit ? Dico quod hoc non habetur nisi ex modo loquendi grammatice. Dicunt enim grammatici quod frui construitur cum ablativo ex vi transitionis cum dicitur fruitur Deo ; et ideo ex modo loquendi accipitur magis pro actu transeunte in Deum. Sed delectatio in Deo significat passionem et quietationem magis quam actionem.

[II. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

[83] Ad primum dicendum quod fructus non ultimo exspectatur ut solum desideres fructus ut delecteris, sed ut iungaris fructui per actum quem sequitur delectatio.     

[84] Ad aliud dicendum quod ratio concludit oppositum, nam operatio dicitur delectabilis propter passionem sequentem ; et ideo licet fructus dicat passionem, frui tamen quo fruimur fructu erit actio, et est delectabilis propter fruitionem.

[QUAESTIO 2]

[85] Utrum apprehenso fine ultimo necessarium sit frui eo.

Quod sic, videtur : Per Avicennam VIII Metaphysicae :

sed finis ultimus est necessario conveniens voluntati ; ergo et delectatio sequens, quae sequitur actum fruitionis. 

[86] Praeterea, sicut finis movet metaphorice, ex XII Metaphysicae,

igitur sicut efficiens approximatum passo sibi disposito necessario agit, sic finis quando proportionatur voluntati, metaphorice movebit voluntatem. Sed finis ultimus sufficienter proportionatur voluntati quando apprehenditur ; igitur finis apprehensus necessario movebit voluntatem metaphorice, - et hoc est voluntatem ferri in finem volendo ipsum.       

[87] Praeterea, omne mobile praesupponit aliquid immobile ; sed actus voluntatis circa ea quae sunt ad finem sunt mobiles ; igitur praesupponunt actum voluntatis immobilem circa ultimum finem. Igitur etc.      

[88] Contra :

Necessitas naturalis non stat cum libertate voluntatis, quia natura et voluntas sunt principia opposita, ex II Physicorum ; sed voluntas libere vult finem, ut probabitur ; ergo non necessario vult finem. Probatio assumptae : voluntas libere vult ea quae sunt ad finem ; si igitur non libere velit finem, igitur non est una potentia respectu finis et respectu eorum quae sunt ad finem, quia haberet oppositos modos principiandi, et ita esset nulla potentia, sicut arguit Philosophus de sensu communi, probando quod sit una potentia in iudicando differentiam albi et nigri, dulcis et amari, quod si non una potentia iudicaret, tunc nulla potentia hoc faceret.

[I. AD QUAESTIONEM]

[A. OPINIO ALIORUM]

[89] Ad hoc dicunt quidam quod contingit loqui de fine dupliciter : aut de fine ultimo obscure cognito et viso, aut de fine clare viso. Si primo modo, adhuc dupliciter : aut de fine obscure cognito in universali, aut de fine obscure cognito in particulari.

[90] Primo modo, loquendo de fine in universali obscure cognito, sic dicunt quod

Quod ostendunt sic, probando ex II Physicorum :

sed intellectus necessario assentit primo principio speculabilium ; ergo et voluntas ultimo fini operabilium.        

[91] Item, illud voluntas necessario vult per cuius rationem vult quidquid vult ; sed per rationem ultimi finis vult quidquid vult, quia quodlibet aliud ab ultimo fine est volitum in quantum participat rationem bonitatis primi boni ; igitur etc. Et confirmatur per Augustinum VIII De Trinitate cap. 3 :

[92] Praeterea, sicut obiectum voluntatis est bonum quoad velle, sic obiectum eius est malum quoad nolle ; nihil igitur potest nolle nisi ubi est malum aut ratio mali, sive defectus boni. Sed in bono universali et in fine ultimo in universali accepto nec occurrit ratio mali nec defectus boni ; igitur non potest nolle illud.      

[93] De fine autem in particulari cognito sed obscure, dicunt quod non est necessarium frui eo ipso sic obscure apprehenso, quia non stat fruitio in peccato mortali cum fruitione Dei trini. 

[94] Si autem loquimur de fine clare ostenso et viso, aut igitur ille cui sic ostenditur habet voluntatem proportionatam tali obiecto per caritatem, aut non : Si sic, et finis videtur practice sub ratione finis, tunc non potest non frui eo, ita quod includat contradictionem quod non fruatur eo, nec Deus potest hoc facere. Et hoc dicunt propter rationem prius factam, quia non occurrit ratio mali nec defectus boni.       

[95] Si autem voluntas sit improportionata tali obiecto sic quod non habeat caritatem, in puris naturalibus exsistens, impossibile est frui eo, sicut dicunt, quia sicut agere praesupponit esse, ita agere supernaturaliter praesupponit esse supernaturaliter.

[B. IMPUGNATIO OPINIONIS ALIORUM] 

[96] Contra hanc opinionem arguitur, et primo contra primum articulum, quod voluntas non necessario fruitur fine in universali obscure viso. Dicit enim Augustinus I Retractationum cap. 9 :

quod est intelligendum quantum ad actum eliciendum et non quantum ad naturam potentiae volitivae, quia ipsa non est in potestate sui ipsius ut sit et non sit, sed tantum in potestate Dei ; sed in potestate voluntatis est actus intellectus ut sit et non sit circa finem, quia potest avertere intellectum a consideratione finis ; igitur actus voluntatis magis est in potestate voluntatis ut possit non velle finem.

[97] Praeterea, quidquid necessitatur ad agendum, eadem necessitate amovet prohibens ipsum agere si potest amovere, quia numquam impeditur ab actione huiusmodi agens nisi per vincens quod non potest amovere. Et hoc patet de gravi, quod necessitatur ad descendendum nisi aliquid impediat ; et si potest, amovet eadem necessitate impedimentum. Igitur si voluntas necessitaretur ad volendum finem in universali, igitur similiter necessitaretur ad removendum prohibens ipsam ad hoc volendum, et hoc est non considerare finem ; et ita semper teneret intellectum in consideratione finis, quod est manifestum falsum. 

[98] Praeterea, quidquid agit necessario, agit secundum ultimum suae potentiae ; si igitur voluntas necessario ferretur in ultimum finem in universali, igitur secundum ultimum suae potentiae, et per consequens non aliquando remissius et aliquando intensius ferretur in illud, sed semper uniformiter, quod falsum est.

[99] Praeterea, potentia quae libera est per participationem, quae subest libertati voluntatis, non magis determinatur secundum actum suum circa minimum obiectum quam maximum, - ut patet de visu, quod non magis determinatur ad videndum solem quam aliud visibile ; igitur multo fortius voluntas, quae libera est per essentiam, non magis determinabitur ad volendum unum quam aliud.      

[100] Praeterea, quod dicitur secundo, quod voluntas non necessitatur ad volendum finem ultimum obscure ostensum et in particulari, dico quod hoc verum est. Sed in hoc contradicit sibi ipsi ; immo per rationem suam prius adductam videtur quod ita necessitatur ad volendum finem ultimum in particulari sicut in universali, quia ibi non occurrit aliqua ratio mali nec defectus boni.

[101] Praeterea, scio rationem finis in universali non esse nisi in isto fine particulari ultimo ; igitur scio eandem rationem appetibilitatis in uno et in alio ; igitur si voluntas necessario fruitur uno, et alio.        

[102] Contra tertium quod dicitur, quod voluntas proportionata ultimo fini per caritatem, clare viso, necessario fruitur illo, primo ostenditur quod ex parte voluntatis non sit hoc necessarium, quia idem principium activum et eodem modo se habens non elicit actionem aliquam aliquando necessario et aliquando contingenter, quia quodlibet principium habet eundem modum agendi ex parte sui nisi mutetur. Sed caritas est eadem quando clare videt finem ultimum et quando non clare videt, vel saltem potest esse eadem, sicut Paulus eandem caritatem, non mutatam, habuit quando vidit essentiam divinam in raptu et alias quando non ita clare. Igitur si non necessario voluntas informata per caritatem fertur in ultimum finem non clare ostensum, nec feretur in ultimum finem quando clare sibi ostenditur.    

[103] Praeterea, si voluntas sic necessario fruatur ultimo fine clare viso, aut igitur finis sive obiectum causat istam necessitatem, aut voluntas. Non finis, quia ipse non necessario agit. Si voluntas, igitur non potest esse differentia quare haec necessario fruitur quando clare videtur, et non necessario quando non clare, propter approximationem et non approximationem ad obiectum, licet approximatio et non approximatio faciant ad perfecte et non perfecte fruendum.         

[104] Praeterea, contra hoc quod dicitur quod includit contradictionem, nec Deus potest hoc facere quod voluntas proportionata non fruatur ultimo fine clare ostenso : quando enim sunt duae naturae absolutae et una non dependet ab alia, illa quae prior est et non dependens potest esse sine alia absque contradictione, quia hoc includitur in subiecto propositionis praedictae ; sed sic se habent visio et fruitio, et visio prior est ; igitur potest esse sine fruitione.   

[105] Dicunt ad hoc quod maior vera est quando non dependent mutuo nec a tertio. Nunc autem fruitio et visio, licet inter se non dependeant, tamen dependent a tertio ut ab obiecto. Sed sic omnia dependent a Deo. Et ideo contra hoc sic arguitur : quod si huiusmodi naturae non dependent mutuo nec etiam a tertio quod non est necessaria causa eorum, tunc nulla est contradictio quod unum sit sine alio. Tunc enim non est contradictio ex parte eorum, ut concessum est ; nec etiam ex parte obiecti sive causae, quia non est necessaria causa eorum. Sed obiectum, quod est tertium a fruitione et visione, non est necessaria causa ; ergo etc.

[106] Praeterea, contra quartum quod dicitur, quod voluntas constituta in puris naturalibus, sine habitu supernaturali, non potest frui fine ultimo : si enim posito habitu supernaturali voluntas potest habere actum fruitionis, et eo non posito impossibile est habere actum fruitionis, tunc habitus erit potentia vel essentialis pars potentiae.       

[107] Praeterea, circa obiectum obscure visum voluntas potest habere actum fruitionis sine habitu supernaturali ; igitur multo plus circa obiectum, quod est finis ultimus, si clare videatur potest habere actum de se.

[C. OPINIO PROPRIA]

[108] Sic igitur teneo secundum articulum positionis praedictae, sed nego primum, tertium et quartum ; ex quo patet quid dicendum sit ad quaestionem.       

[109] Supposita igitur distinctione finis praedictae opinionis, dicendum est, quantum ad primum membrum, quod non est necessarium voluntatem frui fine ultimo in universali ostenso et obscure viso, quia sicut est in potestate voluntatis avertere intellectum a cognitione finis sic cogniti, et ita per consequens frui eo, ita etiam in potestate voluntatis est quod non fruatur tali fine, licet sibi ostendatur sic ab intellectu, quia nihil est tam in potestate voluntatis sicut suus actus proprius, sicut dicit Augustinus, ubi supra. 

[110] Item, si voluntas libere et non necessario feratur in ea quae sunt ad finem, et necessario in finem, igitur non habet unum modum respiciendi obiectum, nec esset potentia una.  

[111] Dices ad hoc, quod intellectus est una potentia et tamen

Dico quod eundem modum intellectus habet ad assentiendum principio et conclusioni, nam utrumque secundum gradum suae veritatis movet intellectum uniformiter ad assentiendum sibi ; nam conclusio secundum gradum suae veritatis et secundum suam evidentiam movet intellectum ad assentiendum sibi, sicut principium secundum suam evidentiam. Ita igitur erit de voluntate quod uniformem modum assentiendi habebit respectu finis et respectu eorum quae sunt ad finem. Non igitur necessario assentit uni et contingenter alteri, sed sicut libere assentit bono ad finem in ordine ad aliud, ita ipsi fini, qui est bonum propter se, assentit libere.     

[112] Sed quantum ad secundum membrum divisionis, concordandum est cum eis quod voluntas non necessario fruitur fine ultimo in particulari ostenso et obscure viso.   

[113] Sed quantum ad tertium membrum, est dicendum quod voluntas elevata per caritatem non necessario fruitur ultimo fine clare ostenso, quia non est necessitas eliciendi actum nisi sit necessitas ex parte principii eliciendi. Si igitur caritas sit eadem quando finis ultimus obscure videtur et clare, et non necessario elicit quando obscure videtur, igitur nec quando clare.      

[114] Quantum autem ad quartum membrum, dicendum quod non est impossibile voluntatem non elevatam frui fine ultimo clare ostenso, quia si minor praesentia obiecti sufficit ad hoc quod habeat actum, et maior praesentia obiecti sufficiet. Si ergo voluntas circa obiectum obscure visum possit habere actum fruitionis sine habitu supernaturali, multo fortius si obiectum clare sibi ostendatur. 

[115] Sed tunc dices quod tunc sequitur quod voluntas non elevata potest frui Deo ; igitur esset beata, quia fruitio obiecti visi est beatitudo.

Dicendum quod non est beatificata licet sic fruatur Deo. Dicit enim Augustinus XIII De Trinitate cap. 5 :

Ista voluntas non elevata aut vult habere caritatem quando sic fruitur Deo, ut perfectius fruatur, aut non vult. Si vult et non habet, igitur non est beata ; si non vult, igitur male vult.

[D. ARGUMENTA OPINIONIS ALIORUM]

[116] Ad primum alterius opinionis, quando arguitur quod sicut principium in speculabilibus, sic finis in operabilibus, primo dico quod si iste, cuius est haec opinio, innitatur isti auctoritati quantum ad omnem similitudinem, sequuntur inconvenientia contra eum, quia principium in speculabilibus non est tantum principium assentiendi sibi necessario, sed etiam conclusioni ; igitur similiter voluntas non tantum assentit necessario fini, sed eis quae sunt ad finem. Unde dico quod tenet similitudo quantum ad hoc quod sicut principium est cognitum propter se et conclusio propter principium, sic etiam finis est volitus secundum se et ens ad finem propter finem ; unde habent similem ordinem ad voluntatem sicut alia ad intellectum. Sed tamen non tenet eodem addito utrobique, scilicet modo necessitatis, quia destruit rationem voluntatis.

Similiter, tenet similitudo quod sicut praedicta habent ordinem in vero, sic ista in bonitate. Sed non tenet similitudo quantum ad actualem volitionem, quia intellectus necessario assentit vero sibi proportionaliter ostenso, quia est agens naturaliter, agens secundum ultimum suae potentiae, - non sic autem voluntas. Unde quanto aliquid est magis verum, tanto verius movet intellectum ad assentiendum sibi si perfecte sibi ostendatur, sed non quanto est aliquid maius bonum tanto magis movet ad sibi assentiendum. 

[117] Ad aliud, quando arguitur quod voluntas necessario illud vult per cuius rationem necessario vult quidquid vult, dico quod haec maior est falsa, quia voluntas nihil necessario vult. Quando etiam dicitur in minore quod voluntas vult, quidquid vult, per rationem ultimi finis, quia omne aliud est volitum in quantum participat primum bonum, dicendum quod etiam haec minor falsa est, nisi intelligatur participatione ultimi ut effectivi (quia nihil agit secunda nisi prima causa movente) : Si enim intelligatur quod voluntas vult, quidquid vult, per participationem primi boni in ratione principii effectivi, sic verum est quod in omni actione debet esse duplex movens, et sic non est ad propositum. Vel potest intelligi quod voluntas velit, quidquid vult, per participationem primi boni in ratione termini et obiecti terminantis actum voluntatis ; et sic non est verum, quia tunc non posset voluntas velle aliquid nisi primum bonum primo terminaret actum volitionis, quod falsum est. Vult igitur voluntas, quidquid vult, participatione primi boni effective, sed non participatione primi boni in ratione obiecti. Et secundum hoc intelligenda est auctoritas Augustini allegata VIII De Trinitate.    

[118] Ad aliud, quando arguitur quod in fine in universali ostenso non occurrit aliqua ratio mali nec defectus boni, dico quod ista ratio plus valeret de fine in particulari, ad probandum quod voluntas necessario velit finem in particulari obscure ostensum, quia ibi multo minus occurrit nulla ratio mali nec defectus boni. Item dico quod duo sunt actus voluntatis positivi, scilicet nolle et velle ; et licet nolle non sit nisi respectu alicuius quod habet rationem mali, vel respectu obiecti defectivi, tamen voluntas potest negative non velle obiectum in quo est nihil mali nec ratio obiecti defectivi, quia sua libertas est ad contradictoria ; unde licet non potest nolle beatitudinem, potest tamen non velle illud.

[119] Alia responsio est, quam tamen non assero. Potest enim dici probabiliter quod nulla bonitas in natura rei nec in obiecto, ut est ostensum voluntati, praesupponitur ad hoc quod voluntas velit ; ita etiam nulla malitia, nec ex natura rei nec ex parte obiecti, ut est ostensum, praesupponitur ad hoc quod voluntas nolit illud, sicut patet de peccatore odiente Deum.  

[120] Ad illud etiam Augustini XIII De Trinitate cap. 4, quod

dico quod hoc intelligendum est de volitione habituali et non actuali, quam potest coercere.

[121] Item, in alio auctoritas non est ad propositum, quia quod omnes, boni vel mali, volunt esse beati, non potest habere veritatem nisi de actu concupiscentiae, quia volunt sibi beatitudinem et bonum ; sed iste actus non est frui, quia non refertur ad obiectum propter se, sed refertur ad bonum suum ; et ideo est contradictio quod frui sit actus concupiscentiae. Licet igitur omnes velint beatitudinem, non sequitur quod omnes fruantur ultimo fine qui est beatitudo.  

[122] Ad illud quod arguitur pro quarto membro quod supernaturaliter agere praesupponit esse supernaturaliter, dico quod actus quo voluntas non elevata frueretur Deo sibi clare ostenso, est actus naturalis et non supernaturalis. Et si dicas quod obiectum est supernaturale, dico quod supernaturalitas non est conditio obiecti absolute nisi quia actus.

[II. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]   

[123] Ad primum principale, quando arguitur quod delectatio est coniunctio convenientis cum conveniente, dicendum quod est convenientia aliquorum ex natura rei, et alia ex acceptatione alterius cui convenit coniungi. Exemplum primi de materia et forma, et de sensu et visibili conveniente. Et quando sic est convenientia ex natura rei, necessario convenit sibi alterum, cui coniungitur, esse delectabile. Sed quando est convenientia ex acceptatione, non semper illud conveniens quod coniungitur, est sibi delectabile nisi illud acceptet. Et sic est in proposito, quod finis est delectabilis voluntati ex acceptatione sua, et ideo potest facere ipsum sibi non esse delectabilem. Unde dico quod delectatio est coniunctio convenientis cum conveniente ex natura rei et ex acceptatione ; sed finis voluntati non est necessario delectabilis nisi ex natura rei, et ideo non necessario sequitur delectatio.       

[124] Ad aliud, quando arguitur quod finis movet metaphorice sicut efficiens proprie, igitur si efficiens necessario, et finis, dicendum quod non sequitur, quia ex hoc quod ponitur aliquid moveri metaphorice, destruitur necessitas quae sequitur actum proprie ut distinguitur contra metaphoricum ; et eodem addito utrobique, non tenet consequentia quando illud additum est destructivum.

Vel aliter potest dici quod sicut agens proprie, naturale, approximatum passo, necessario agit, sic etiam finis correspondens necessario movet metaphorice, quia necessario amatur ab agente naturali, agente sic necessario in passum approximatum ; sed in proposito agens quod est obiectum, movet contingenter, ut Deus, non necessario, et ita etiam sequitur quod ut finis moveat metaphorice contingenter.    

[125] Ad ultimum dicendum quod est fallacia consequentis. Non enim sequitur omne mobile praesupponit immobile, igitur actus mobiles voluntatis praesupponunt hunc actum immobilem qui est circa finem ; fit enim descensus sub eo quod stat confuse tantum. Unde actus calefaciendi ignis sunt mobiles, et tamen non praesupponunt aliquem actum calefaciendi immobilem ; unde tantum praesupponunt actum primum immobilem, ut calorem. Et ita actus voluntatis praesupponit naturam voluntatis immobilem. Unde ista ratio si concluderet, probaret quod voluntas semper haberet aliquem actum stantem quo vult finem, quod falsum est.

[PARTIA TERTIA]

[DE FRUENTE]

[QUAESTIO 1]

[126] Quaeritur quibus conveniat frui. Et primo quaeritur utrum Deo conveniat frui.

Quod non, videtur :

Quia fruitionis actus est respectu finis ; sed Deus non habet finem ; igitur etc.        

[127] Contra :

Deus amat se, et non propter aliud ; igitur fruitur se.

[QUAESTIO 2]

[128] Iuxta hoc, utrum viator fruatur.

Quod non, videtur :

Quia viator habet actum desiderii, desiderium enim inhiantis fit amor fruentis, dicit Augustinus ; sed actus desiderii non est actus fruitionis. Probatio : desiderium est respectu non habiti, quod igitur desideratur, non est ; sed fruitio non est eius quod non est, quia fruitio est actus amicitiae quo volo alicui bonum, et non volo bonum quod non inest ; igitur etc.        

[129] Contra :

ut dicit Augustinus, et habetur in littera ; sed sic viator inhaeret Deo ; ergo etc.

[QUAESTIO 3]

[130] Iuxta hoc quaeritur utrum peccator fruatur.

Quod non :

Innititur alicui mobili ; igitur non quiescit, et per consequens non fruitur. Antecedens ostenditur, quia innititur creaturae, quae mobilis est, quia

[131] Praeterea, qui vult alium uti actu suo, non fruitur eo ; sed peccator vult Deum uti actu suo ; igitur non fruitur eo. Maior ostenditur, quia qui vult alium uti actu suo, non tenet illud summum bonum, igitur non fruitur illo. Minor ostenditur : quia peccator vult actum suum esse, igitur vult illum esse a Deo, cum nihil possit esse nisi a Deo ; et si hoc, igitur vult Deum uti illo actu, quia Deus utitur omni eo quod est ab eo.

[132] Contra :

Augustinus 83 Quaestionum quaestione 30, ubi dicit :

igitur etc.

[QUAESTIO 4]

[133] Iuxta hoc, utrum bruta fruantur.

Quod sic :

Per Augustinum, ubi prius, 83 Quaestionum quaestione 30, ubi dicit

[134] Contra :

sed bruta non habent amorem, nec inhaerent rei propter se sed propter bonum eorum ; ergo etc.

[QUAESTIO 5]

[135] Iuxta hoc, utrum omnia fruantur.

Quod sic :

Omnia bonum appetunt amore naturali, et non propter aliud ; igitur fruuntur.       

[136] Contra :

non omnia cognoscunt ; igitur etc.

[I. AD QUAESTIONES INSIMUL]  

[137] Ad omnes istas simul dicendum quod frui includit quietem ; et ideo per simile de quiete corporum potest cognosci quibus competit frui et quibus non, dicente Augustino :

Sicut igitur corpora habent diversos gradus in quiescendo, sic diversa entia habent diversas rationes fruitionis. In corporibus autem quiescentibus est quoddam corpus quod quiescit per se et primo, ut terra habens locum centri. Alia autem quiescunt per se, quia habent formam gravitatis ; sed non primo, quia quiescunt per naturam illius quod primo quiescit, ut minerae in terra sic immobiliter quiescunt. Alia autem corpora quiescunt vere et proprie, quia adhaerent primo immobili ; non tamen immobiliter quiescunt, quia non habent quietem repugnantem motui, ut arbores et quae nascuntur in superficie terrae, adhaerentes terrae. Alia vero quiescunt imperfecte, nec vere nec proprie, sed solum dicuntur quiescere quia immobiliter adhaerent alicui, sicut homo exsistens in navi ita immobiliter adhaeret navi ac si navis esset centrum eius.      

[138] Sic Deus est centrum in spiritibus

sicut terra est centrum in corporibus. In spiritibus igitur nihil est per se et primo immobile nisi solus Deus ; et quatenus aliquid ei inhaeret, quiescit et efficitur immobile. Voluntas autem in hoc quod ordinat aliquid ad aliud non quiescit in illo, et ideo ad hoc quod quiescat in illo, oportet quod acceptat obiectum non ordinando. Quod si voluntas ex natura sua acceptat, et obiectum est sicut centrum immobile, est tunc propria quies ex parte actus et ex parte obiecti. Et hoc competit Deo primo et per se ; soli Deo, quia Deus ex natura sua est summe amator sui, non propter aliud. Unde est ibi prima quies - quae est primi quiescentis, ut voluntatis suae ex secum obiecto, quod est quasi centrum, quod est ipse sine relatione ad aliud.   

[139] Secundo, quiescunt in isto eodem centro aliqua per se et non primo, ut beati. Quiescunt enim in Deo per se, quia sunt quasi incorporati per habitum gloriae quo Deo fruuntur, sicut lapis per gravitatem quiescit in centro ; non tamen primo quiescunt et fruuntur, sed per participationem primi fruentis.    

[140] Tertio, aliqua quiescunt in isto centro per actum fruitionis vere et proprie sed non immobiliter, ut iusti exsistentes in caritate. Sed non immobiliter, quia possunt evelli ; hodie enim quiescit aliquis sic fruendo Deo, et cras per peccatum mortale evellitur, sicut arbor exsistens in superficie terrae, licet immobiliter adhaereat et proprie quiescat, potest tamen evelli et moveri.

[141] Quarto, aliqua fruuntur et quiescunt non proprie nec vere quantum est ex parte obiecti, sed ex parte actus secundum quem attenditur adhaesio immobilis ; et sic peccator fruitur. Unde ex parte actus est fruitio ita intense sicut cum iustus fruitur Deo, et forte vehementior ; sed non est fruitio mansiva ex parte obiecti, quia non semper manet in eo. Unde est ibi fruitio ex parte firmae adhaesionis, sed non ex parte obiecti cui adhaeret ; sicut est de exsistente in navi, quod quantum est ex parte adhaesionis suae immobiliter quiescit, sed non quantum est ex parte navis cui adhaeret. 

[142] Sed alia, ut bruta, quae non possunt attingere ad illud, non proprie fruuntur ; unde licet non possint attingere verum centrum, tamen habent aliquid pro centro, quia non referunt ad aliud, intelligendo negative ; et ideo aliquo modo fruuntur, licet abusive.   

[143] Sed alia quae omnino carent cognitione, nullo modo fruuntur, quia non statuunt sibi aliquid loco centri, cum omni cognitione careant.       

[144] Sed quaeres : quibus fruitur peccator si fruatur ? aut actu, aut obiecto ?

Dico quod fruitur se ipso, quia communiter peccatum mortale est propter bonum commodi quod peccatores concupiscunt ; volunt enim per amorem concupiscentiae, quae fundatur in amore amicitiae, et ideo sibi et propter se volunt bonum. Unde non fruitur aliis, sed se ipso. Et hoc vult Augustinus XIV De civitate, loquens de duabus civitatibus :

[II. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

[145] Ad primum, quando arguitur quod Deus non habet finem, ergo non fruitur, dicendum quod ratio finis non est ratio fruibilis, sed illud cui competit ratio finis et in quo fundatur.

Deus etiam non est finis sui sicut nec efficiens, quia istae duae causae necessarie concurrunt simul. Unde quod dicitur quod Deus agit propter finem, verum est propter finem effectus, non propter finem suum. Et ideo ratio finis non concurrit in comparatione ad eliciens actum.       

[146] Ad aliud dicendum quod actus desiderii non est actus fruitionis ordinatae, sicut probatum est. Unde viator habet duplicem actum : amicitiae, quo vult Deo bonum quod sibi inest, amando ipsum, et iste actus est fruitio ; et est alius actus, desiderii, quo desiderat quis amare Deum perfectius ut perfectius fruatur eo, quod est sibi bonum.  

[147] Ad aliud, de peccatore,dicendum quod peccator fruitur quantum in se et quantum est ex parte actus sui, non tamen quantum est ex parte obiecti, sicut dictum est prius ; et hoc tantum concludit ratio. 

[148] Ad aliud dicendum quod maior potest negari, quia potest velle alium uti actu suo quo fruitur. Et quando probatur quod si vult frui actu suo, vult illum esse summum bonum, igitur non vult alium uti eo, dicendum quod non sequitur, quia potest velle frui actu suo, et tamen illum velle esse a Deo, et etiam velle Deum uti illo.

Similiter potest negari minor, quando dicitur peccator vult Deum uti actu suo. Et ad probationem, quando arguitur vult actum suum esse, et nihil est nisi a Deo, igitur vult actum suum esse a Deo, dicendum quod non sequitur ; potest enim quis velle antecedens licet non velit consequens. Similiter consequentia ulterior potest negari vult actum suum esse a Deo, igitur vult Deum uti eo : stat quod possit velle Deum frui eo.

[149] Ad aliud : quod bruta abusive dicuntur frui, sicut dictum est prius.

[150] Ad aliud : quod amor naturalis non potest esse fruitio, quia non est actus elicitus, nec etiam praesupponit cognitionem, et tantum fruimur cognitis.

[151] Iuxta haec de frui, patet de uti, et etiam per hoc quod supra distinctum est de duplici actu voluntatis, quorum alter est uti, et quomodo differant a duplici actu intellectus.