[PROLOGUS]

 

 

[PARS PRIMA : 

DE NECESSITATE DOCTRINAE REVELATAE

QUAESTIO UNICA]

Quaeritur utrum necessarium sit homini pro statu viae aliquam doctrinam sibi supernaturaliter revelari.

 

[1] Videtur quod non :

Omnis potentia habens aliquod commune pro obiecto naturali primo,

habet quodlibet sub illo pro per se obiecto naturali,

- sicut patet de colore et de his quae sunt sub eo, respectu potentiae visivae

(hoc etiam patet ratione :

primum obiectum potentiae sic respicit ipsam quod est adaequatum potentiae ;

sed si aliquod esset sub illo primo obiecto

in quod non posset potentia,

illud obiectum excederet potentiam illam) ;

sed primum obiectum intellectus nostri, ut est naturale, est ens communissime dictum ;

ergo intellectus noster potest quodlibet ens naturaliter cognoscere.

Haec minor patet per Avicennam ex I Metaphysicae cap. 5 :

ergo etc.

 

[2] Praeterea,

sensui non est aliqua cognitio supernaturalis necessaria in via, ergo nec intellectui.

Probatio consequentiae :

ergo maxime non deficit in necessariis rebus perfectioribus ;

unde in II Caeli et mundi :

Si igitur natura non deficit in necessariis sensui, quin ex naturalibus possit acquirere suam perfectionem, igitur similiter nec deficit intellectui in hoc ;

ergo etc.

 

[3] Praeterea,

si aliqua cognitio supernaturalis esset necessaria, hoc esset quia potentia, ut naturalis, est improportionata obiecto, ut sit cognoscibile ; ergo oportet illam potentiam per aliud proportionari obiecto. Si illud aliud sit naturale, adhuc est improportionale obiecto sicut prius ; si sit supernaturale, intellectus illi erit improportionatus, - ergo fiet illi proportionatus per aliud, et sic in infinitum.

Igitur etc.

 

[4] Contra.

Ad Tim. 3 :

Item,

Bar. 3 :

sed si solus Deus scit illam, oportet accipere illam ab eo, sicut recitatur ibidem.

 

 

[I. Controversia inter philosophos et theologos] 

[5] Circa istam quaestionem primo sciendum est quod omnes catholici conveniunt in hoc quod sit aliqua cognitio supernaturalis nobis in via necessaria ; sed controversia est inter theologos et philosophos.

 

[A. Opinio philosophorum]

[6] Prima controversia inter illos est quod philosophi negant omnem cognitionem supernaturalem, quia ponunt quod dignitas naturae est quod possit acquirere suam perfectionem ; ideo nulla est cognitio supernaturalis hic necessaria, sed intellectus potest acquirere omnem cognitionem necessariam ex naturalibus. Et quod haec sit intentio Philosophi, primo apparet ex hoc quod dicit III De anima :

sed ista duo sunt naturaliter in anima. Tunc arguitur sic : agente et patiente approximatis, sequitur necessario actio ; intellectus agens, qui est activus omnium intelligibilium, et intellectus possibilis, qui est omnium intelligibilium passivus, sunt simul in anima disposita ; ergo etc.

[7] Et confirmatur : omni potentiae activae naturali correspondet potentia passiva naturalis, et e converso, - aliter enim potentia passiva non posset reduci ad actum, et ita frustra esset in natura,

sed intellectus agens est naturalis potentia activa; igitur correspondet intellectui possibili respectu omnium intelligibilium respectu quorum est passivus. Et quod intellectus possibilis sit passivus respectu omnium intelligibilium, patet, quia inclinatur naturaliter ad omnia intelligibilia cognoscenda, ergo est potentia passiva respectu omnium ; ergo sibi correspondet potentia activa respectu omnium, igitur etc. 

[8] Praeterea,

Philosophus VI Metaphysicae dicit

quod

quae dividunt, secundum ipsum, omnem scientiam speculativam possibilem in via.

Quod probat Aristoteles ibidem per divisionem sufficientem entis specialis.

[9] Praeterea, per rationem : qui potest naturaliter intelligere principium, potest naturaliter intelligere quamlibet conclusionem contentam in illo principio, quia cognitio conclusionis non dependet nisi ex cognitione principii et deductione conclusionis a principio (ista deductio est evidens per dici de omni, vel dici de nullo) ; sed nos naturaliter intelligimus principia prima, in quibus virtualiter continentur omnes conclusiones; ergo etc.

[10] Prima pars minoris patet, quia habet terminos cognoscitivos qui concipiuntur ab omnibus, et

igitur naturaliter cognoscimus principia prima, sicut et eorum terminos.

[11] Sed omnes conclusiones continentur in illis principiis, quia termini illorum sunt communissimi, qui continent omnes conceptus particulares ; igitur quando distribuuntur, distribuuntur pro omnibus conceptibus particularibus; igitur continentur omnes conclusiones particulares in principiis illis.

 

[B. Improbatio opinionis philosophorum]

[12] Contra hanc opinionem arguitur.

[Prima ratio]. Omni agenti propter finem necessaria est cognitio distincta finis, quia agens propter finem agit ex appetitu finis: sicut igitur agens naturale agit ex appetitu finis naturalis, sic agens per cognitionem agit ex appetitu per cognitionem ; sed agens propter finem et per cognitionem est homo ; igitur necessaria est cognitio sui finis. Sed distinctam cognitionem finis non habet homo ex naturalibus. Quod patet.

[13] Quia non potest certitudinaliter et determinate sciri finis hominis nisi ex actibus aliquibus eius ordinatis ad talem finem ; sed nullum actum percipimus hic quo potentiae nostrae natae sunt pertingere et attingere substantiam separatam in se ; igitur per nullum actum in nobis possumus arguere potentiam intellectivam ordinatam ad intelligendum finem in se.

[14] Praeterea, philosophi, qui habuerunt naturalem intellectum acutum, quando descenderunt in singulari ad finem, vel fuerunt dubii de fine vel erraverunt. Unde Philosophus dixit

et intellexit quod fuit finis huius vitae ;

Ideo omnes sequentes naturalem rationem et intellectum aut erraverunt aut fuerunt dubii quis esset finis. Nec Trinitas est ratio finiendi, licet sit finis.

[15] Sed contra hanc rationem sic arguitur : omnis natura creata habet ordinem essentialem ad suam causam per se ; sed ex natura inferiore potest naturaliter demonstrari suus finis ; ergo ex natura nobiliore, cuiusmodi est intellectus, potest demonstrari suus finis.

[16] Dicendum quod verum est quod finis naturalis intellectus potest ostendi.

Contra : Augustinus De praedestinatione sanctorum :

unde de natura eius est quod sit capax talis finis ; ergo si natura in se cognoscitur, cognoscitur quis est finis eius.

[17] Ideo dico sic ad rationem illam, quod in via non cognoscimus quod substantia ordinatur ad aliquem finem nisi per actum ; ideo finis illius substantiae a nobis cognoscitur cuius actus cognoscitur, qui actus necessario ordinatur ad talem finem, - sicut cognoscimus quod finis gravis est esse deorsum, quia cognoscimus eius actum, scilicet descensum suum, qui necessario ordinatur ad esse deorsum. Sed hic non experimur aliquem actum qui necessario ordinatur ad finem nostrum, et hoc qui essentialiter ordinatur ; licet enim omnes ordinantur, non possumus hoc scire. Unde in aliis medium notum est inter rem et finem suum, ut actus rei ordinatus in finem, non sic autem in intellectu. 

[18] Aliter respondeo sic, quod III De anima dicitur quod

scilicet per speciem aliorum tantum ; si autem posset habere actum de se per se, tunc posset cognoscere potentias suas ; sed haec non potest cognoscere se nisi ex sensibilibus, et ita secundum conceptus tales communes, ex quibus non sequitur ipsam esse capacem talis finis. Unde non cognoscimus eam distincte ut est ordinabilis in finem talem, sed cognoscimus eam quia est ordinabilis, non tamen ut est ordinabilis. Unde si natura animae cognosceretur in particulari ut est ordinabilis in finem sub ratione finis, tunc cognosceremus quis esset eius finis ; sed non cognoscimus eam hic nisi in universali, sub qua ratione non est ordinabilis in finem talem.

[19] [Secunda ratio]. Praeterea arguitur ad conclusionem principalem : agenti propter finem necessaria est cognitio eorum quae sunt necessaria ad finem, quia illis non cognitis non prosequitur quae sunt necessaria, ergo finis non acquiritur ; sed talia necessaria non possumus cognoscere naturaliter : finis enim noster non acquiritur ex actibus nostris effective sed meritorie, pro quibus Deus libere dat primum finem sicut iudicat nos dignos ; ideo finis noster datur libere ab agente libero secundum quod iudicat actus tales dignos tali fine. Sed qui actus sunt digni tali fine, non est nobis notum naturaliter. Probatio : quia Deus ex voluntate sua contingenter se habet ad illos acceptandos ut dignos tali fine ; sed nos non cognoscimus naturaliter determinationem voluntatis contingenter se habentis, nec finem hic naturaliter, per consequens ; ergo etc.

[20] [Tertia ratio]. Praeterea,

igitur perfectissima cognitio erit substantiarum separatarum secundum illa quae sunt perfectiora in eis cognoscibilia. Sed propria substantiis immaterialibus sunt perfectiora cognoscibilia quam illa quae sunt cognoscibilia communia illis vel materialibus, de quibus est metaphysica.

[21] Quod sint perfectiora, patet, quia per illa distinguuntur a materialibus sicut perfectiora ab imperfectioribus; igitur propria illis sunt maxime cognoscibilia, quorum tamen cognitio non habetur ex naturalibus. Probatio : quia si talis aliqua cognitio propriorum potest haberi naturaliter, illa traderetur in metaphysica, - quod non contingit, quia nullius proprietas determinatur in scientia nisi quae virtualiter continetur in subiecto primo istius, et ita illa proprietas contineretur in ente, quod falsum est, quia non continetur in ente in communi sicut in causa, ita quod ens in communi sit natum facere scientiam de illa proprietate ; unde I Metaphysicae dicitur :

unde non cognoscit omnia perfectissime. Igitur requiritur aliqua scientia supernaturalis.

[22] Item, hoc patet sic : illa proprietas non scitur ratione naturali, et hoc propter quid, quia non cognoscimus quiditatem angeli ; nec etiam cognoscitur naturaliter quia est ex effectibus sensibilibus, quia talis demonstratio vel ducit in errorem vel relinquit dubium. Nullus enim effectus sensibilis probat Trinitatem, quia probare per simile est causa erroris, cum sit maior diversitas. Similiter, libere causat Deus omnia ; ideo arguens ex effectibus vel errabit vel erit dubius, sicut patet de Philosopho qui dixit eum semper causare.

Item, ex motu caeli concludit angelos movere perpetuo et quod

nec caelum posse esse maius, propter laborem angeli moventis

sed ista sunt sophistica, ideo solvuntur. Ergo etc.

 

[23] Contra : ostendo quod quidquid scimus per revelationem et per fidem, quod totum possumus scire naturaliter et per naturalia : quia quorum necessariorum complexorum terminos naturaliter apprehendimus, illa complexa possumus naturaliter comprehendere et cognoscere ; sed omnium revelatorum de istis substantiis terminos naturaliter apprehendimus.

[24] Probatio maioris : quia si illa complexa sint principia, apprehensis terminis cognoscimus illa. Si sint conclusiones, si cognoscimus terminos, qui sunt termini extremi, possumus comprehendere medium inter illos extremos, quia si cognoscimus extrema, cognoscimus medium inducens conclusionem: si propositio composita ex illo medio et alio extremo sit principium, cognoscimus illud ex terminis, - si non, sed istorum adhuc sit medium, illud medium cognoscimus, et ita usquequo veniamus ad principium quod cognoscimus ex terminis.

[25] Probatio minoris : si enim infidelis contradicit theologo contra articulum fidei, contradicit ei non tantum voce, quia in eodem generico conceptu errat haereticus quem asserit fidelis; ergo omnia necessaria quae cognoscimus per revelationem, per terminos naturaliter cognoscimus. Et ita probatur minor. 

[26] Et ad hoc dico : si accipiamus substantiam immaterialem de qua est aliquod praedicatum verum immediate, in isto immediate vero includuntur vera mediata ut inferiora isti, quae nata sunt sciri ex isto immediato. Si igitur aliquis intellectus cognosceret terminos mediati complexi, non tamen terminos immediati principii, illud principium non cognosceret, et illud mediatum esset sibi neutrum. Sic est de nobis respectu intelligentiarum.

[27] Exemplum : si non esset possibile habere cognitionem de triangulo secundum propriam rationem, haberem tamen cognitionem de quadrangulo, tunc conciperem figuram ut est communis quadrangulo et triangulo, non tamen ut abstrahitur a triangulo, licet sit abstrahibilis ; similiter possem cognoscere primitatem ut est communis primitati trianguli et alteri primitati in numeris et in aliis. Tunc licet haec sit immediata in se triangulus est prima figura, et primitas sumitur ut est proprietas trianguli, et ex illa sequitur igitur aliqua figura est prima, tamen prima propositio est ignota mihi, quia non cognosco triangulum secundum propriam rationem, nec primitatem et figuram ut sunt propria triangulo, sed ut communia illis et aliis.

Dico tunc : si ista est immediata Michael est intellectualis, non habeo conceptum de intellectualitate, sed ut convenit cum intellectualitate animae habeo conceptum de ea. Et sic est maior falsa.

[28] Ad probationem si cognosco extrema, cognosco medium inter illa,dico quod quando medium essentialiter ordinatur inter illa, sicut est definitio, si cognoscis extrema, cognoscis medium, definitionem; similiter si cognoscis passionem priorem, cognoscis posteriorem ; non e converso, si cognoscis passionem inferiorem, cognoscis superiorem. Unde vera est illa propositio de medio essentialiter ordinato inter extrema. Si autem est medium sub extremo et non essentialiter ordinatum inter illa (et ita per consequens demonstrat conclusionem particularem), non oportet. Et sic triangulus est medium inter figuram et primitatem, quae sunt extrema huius propositionis aliqua figura est prima.

 

[29]

Praeterea, ad conclusionem principalem arguunt quidam sic : agens per instrumentum non potest per illud habere actionem quae repugnat instrumento illi ; sed anima in via utitur instrumento, ut intellectu agente ; igitur non potest habere aliquam cognitionem quae repugnat illi instrumento. Sed per illud instrumentum, ut per intellectum agentem, non cognoscimus nisi quod abstrahitur a sensibilibus ; igitur per illud non possumus cognoscere perfecte nisi sensibilia, et ita non immaterialia. Necessaria est igitur aliqua scientia supernaturalis.

[30] Sed ista ratio, licet bene concludat, tamen est contra se ipsum alibi. Dicit enim alibi quod per naturalia non cognoscimus sinceram veritatem nisi speciali illustratione.

Tunc arguitur per rationem eius : agens per instrumentum non agit actionem quae repugnet eius naturae, scilicet naturae instrumenti ; igitur si Deus in cognitione nostra utatur lumine intellectus agentis ut instrumento, non potest per illud habere actionem quae excedit illud instrumentum ; igitur intellectus agens nec erit instrumentum in via in cognitione veritatis quae est perfectissima cognitio, cum tamen sit instrumentum in cognitione imperfectiore.

 

[II. Solutio quaestionis]

[31] Ad quaestionem dico : sicut patet ex tribus rationibus dictis, necessarium est viatori scientiam sibi supernaturaliter revelari. Sed sciendum est quod potentia passiva sive receptiva potest uno modo comparari ad formam quam recipit, - et sic non cadit circa eam distinctio naturalitatis et supernaturalitatis, sed sic cadit circa eam distinctio quae est per naturale, violentum et neutrum: si enim inclinetur ad recipiendum formam vel actionem, recipit eam naturaliter ; si autem inclinetur ad oppositum formae quam recipit, tunc recipit eam violenter ; si vero nec inclinetur ad formam nec ad oppositum formae quam recipit, neutro modo se habet ; et dicitur habere se neutro modo ad formam, et eam recipit neutro modo, quando indifferenter se habet ad illam et ad oppositum illius. Sed si comparatur ad formam quam recipit, ut recipit eam ab agente, et ita comparatur ad agens aliquo modo, cum nullum agens agat violenter, tunc habet locum ista distinctio : naturale et supernaturale. Ideo si potentia nata est recipere actionem ab agente sive formam, illam actionem seu formam recipit naturaliter ab eo, et hoc quia illud agens natum est naturaliter causare illam, et per consequens potentia nata est illam ab eo recipere; et si non nata est recipere, non naturaliter recipit sed supernaturaliter.

[32] Primo modo non est cognitio aliqua supernaturalis, nec visio Dei, comparando potentiam tantum ad formam. Unde comparando intellectum ad movens naturaliter natum movere ipsum, in via solum est cognitio naturalis quae causatur a phantasmate et ab intellectu agente, quia illa sola nata sunt movere ipsum; et ideo talis tantum est cognitio naturalis hic. Sed multorum cognitio est necessaria quam non possunt illa duo imprimere in intellectum possibilem ; igitur etc.

[33] Sed tunc quaero : quae est illa cognitio supernaturalis necessaria ? vel est cognitio complexorum vel incomplexorum ?

Dico quod Deus potest causare supernaturaliter cognitionem incomplexorum, sicut forte habuit Paulus in raptu. Sed haec non est communis revelatio, sed illa qua assentimus complexis quae sunt neutra nobis quantum ad cognitionem terminorum ut sunt a nobis cognoscibiles, qui, ut sic sunt neutri nobis, non sunt nati facere assensum complexum in nobis de complexis quorum sunt extrema. Unde in via non habemus revelationem de incomplexis, secundum communem legem, sed de complexis de quibus non haberemus assensum ut termini sunt a nobis cognoscibiles. Et ideo agens quod habet virtutem omnium obiectorum, quod, in se visum, causaret assensum et evidentiam de complexis, oportet causare assensum aliquorum complexorum, quorum scilicet assensum non sunt nati termini istorum causare in nobis, ut a nobis cognoscuntur.

[34] Patet ergo ad quaestionem quod necessaria est nobis aliqua scientia supernaturalis et quomodo debet intelligi aliquam formam esse supernaturalem. Nam potentia comparata ad formam quae eam perficit, naturaliter perficit illam et recipit, nec secundum hoc attenditur aliqua supernaturalitas ; tamen respectu agentis potest dici supernaturalis. Unde si non potest imprimi cognitio ab intellectu agente et obiecto, est supernaturalis, et ibi agens supernaturale tenet vicem obiecti, ut Deus causans assensum, licet non evidentiam. Si autem imprimatur cognitio ab intellectu agente et obiecto, est naturalis utroque modo : et ex parte recipientis et imprimentis.

 

 

[Ad argumenta philosophorum]

[35] Ad argumenta Philosophi.

Ad primum, cum dicitur quod intellectus agens est quo est omnia facere, dico secundum Augustinum IX De Trinitate cap. ultimo :

In hac auctoritate intelligitur totum quod est a parte animae. Causa notitiae est intellectus possibilis cum obiecto, sicut in inferioribus secundae causae particulares sunt una tota causa integralis effectus ; nec enim sol causat totum hominem, nec homo totum, sed ista duo sunt una causa integralis respectu hominis generati ; sic etiam in non ordinatis, ut trahentes navem sunt una causa integralis tractus. Unde dico quod aliquid animae habet vere actionem respectu notitiae, et etiam obiectum. Unde anima habet activum et passivum quod requiritur ex parte animae, sed non habet activum quod requiritur a parte obiecti ; unde illud activum quod habet anima ex parte sui, est deminutum. Unde non habemus activum sufficiens, nec obiectum per se nec species potest causare talem assensum ; ideo agens supernaturale causat assensum, quem causaret obiectum, aliquo modo (hoc dico, quia agens supernaturale non causat per evidentiam hoc, sicut obiectum faceret si videretur).

[36] Ad aliud, quando dicitur quod omni potentiae passivae correspondet potentia activa naturalis, sicut est passiva, et e converso, dico quod quandoque sumitur natura pro principio intrinseco : et sic non omni potentiae passivae naturali correspondet potentia activa naturalis intrinseca, sicut patet in multis, ut illa quae alterantur naturaliter ab aliis et non a se ipsis, et quae generantur. Similiter, alio modo dicitur potentia activa 'naturalis' quae nata est ducere talem potentiam passivam naturalem ad actum : et sic potentiae naturali passivae correspondet potentia naturalis activa sic dicta quandoque, et quandoque non, - quia quando illa potentia et perfectio quae debet causari in potentia passiva naturali, est talis quae non potest propter sui excellentiam subesse tali causanti, scilicet potentiae activae naturali sic dictae, tunc non correspondet sibi potentia activa naturalis ; tamen tunc illi potentiae passivae naturali correspondet potentia activa naturalis in toto ente, quia illa forma non est nata induci aliter, quia non a potentia activa naturali duobus modis praedictis; tamen tunc natura, primo modo dicta vel secundo, potest disponere ad illam perfectionem.

[37] Contra : tunc natura vilificatur si non potest acquirere perfectionem suam.

Dico quod si summum sapientiae acquisitae esset ultima perfectio nostra, Philosophus non diceret aliquid deficere intellectui, quia potest acquirere istam perfectionem ex se ; et hoc vult quod ita sit. Et ego pono quod tantum potest acquirere ex naturalibus, cum ipso Philosopho ; et cum hoc pono plus, quod sibi correspondet perfectio nobilior, quae causatur a superiore agente ; et ideo dignifico naturam et non vilifico.

[38] Ad illud de VI Metaphysicae

dicitur quod scientiae distinguuntur per rationem formalem considerandi, non per illud quod materialiter cognoscitur ; unde de eisdem sunt scientiae naturales et theologia, tamen sub alio lumine et alio, quod est quasi ratio formalis unde distinguuntur istae scientiae.

[39] Contra : si de cognoscibilibus in theologia est cognitio in scientiis naturalibus, tamen cum alio lumine, igitur illa sunt cognoscibilia naturaliter ; igitur non est necesse ponere cognitionem supernaturalem de illis, quia cognoscuntur ex puris naturalibus, et hoc sufficeret Philosopho.

Item, exemplum quod adducit, est contra eum : si enim cognoscatur quod terra rotunda est per medium naturale, non est necessarium illud ostendi vel sciri per medium mathematicum.

[40] Ideo dico quod in scientiis naturalibus non tractatur de omnibus speciebus quantum ad omnia quae sunt speculabilia de eis, quia in metaphysica non tractatur nisi de communibus passionibus entis. Unde in scientiis naturalibus non tractatur de omnibus quantum ad passiones proprias et communes.

[41] Notandum quod responsionem ad rationem VI Metaphysicae salvant aliqui sic, quod habitus potest considerari dupliciter : vel ut habitus vel ut forma. Habitus autem ut habitus distinguitur per obiectum, sed ut forma distinguitur ab agentibus. Sed principia agentia habituum sunt principia prima ; et quia principia illa activa sunt diversa, scilicet medium mathematicum et naturale, ideo habitus in quantum forma est distinguitur per illa principia.

[42] Contra : ratio formae est prior ratione habitus, quia ratio formae est communior ; sed non potest esse distinctio in priore nisi sit distinctio in posteriore ; si igitur est distinctio in habitu ut forma, erit distinctio in habitu ut habitus est. Praeterea, quod dicit quod alia est distinctio habitus ab obiectis et a principiis activis, hoc falsum est, quia obiecta distinguunt ut principia activa, non ut principia formalia. Item, adhuc est ratio contra eum : dicit enim quod de eisdem potest esse scientia naturalis et supernaturalis, et argutum est quod habita una scientia de aliquibus, non est necesse habere aliam de eisdem.

[43] Ideo dico, sicut dixi, quod licet scientiae naturales, quae numerantur in VI Metaphysicae, sint de omnibus subiectis speculabilibus, non tamen de eis secundum rationem quiditativam eorum, nec per consequens de passionibus illorum propriis secundum rationem propriam et quiditativam istorum, sicut patet de angelis in metaphysica.

[44] Ad aliud dicitur quod principia prima communissima abstrahuntur a sensibilibus, et eatenus sapiunt naturam sensibilium ; ideo non possumus applicare illa ad insensibilia. Unde maior est vera si illa principia possimus applicare ad conclusiones tales ; sed sic non sunt haec applicabilia ut cognoscuntur a nobis, quia cognoscuntur a nobis ut sapiunt naturam sensibilium.

Contra : licet abstrahantur a sensibilibus, non tamen contrahuntur ad sensibilia tantum, sed intellectus est certus ea esse vera in insensibilibus ; ideo virtualiter includunt communia sensibilibus et insensibilibus, et deductio, quae est per formam syllogisticam, certa est intellectui nostro.

[45] Ideo dicunt alibi aliter sic : quod nos scimus principia, quae sunt maiores, non autem minores sub, quas non intelligimus.

Contra : minores non praedicant nisi subiecta principiorum et de immaterialibus, et sic sunt cognoscibilia nobis. Certum enim est nobis quod angelus est ens vel non ens, intellectualis vel non intellectualis ; quae praedicata sunt subiecta primi principii huius impossibile est idem esse et non esse. Ideo dico quod maior est vera.

[46] Ad minorem dico quod in illis non continentur virtualiter omnes conclusiones. Ad probationem, quando dicitur sub illis conceptibus communibus includuntur conceptus aliorum, dico quod sicut subiecta sunt communia, sic praedicata sunt communes passiones in illis primis principiis. Et ideo passiones communes potest quis concludere de inferioribus, quae continentur sub subiecto principii primi, et erit demonstratio passionis communis de subiectis inferioribus, et non erit demonstratio universalis sed particularis. Unde prima principia huiusmodi conclusiones virtualiter includunt in quibus praedicantur passiones communes de inferioribus, sed tamen non includunt virtualiter conclusiones in quibus praedicantur passiones propriae de subiectis propriis.

[47] Notandum etiam pro solutione illius argumenti quo prius arguitur quod principia communia virtualiter includunt omnes conclusiones : dico quod in principio non continentur conclusiones aliquae, nisi quae praedicant praedicatum principii primi de subiectis inferioribus. Cum enim dicitur omne totum est maius sua parte, sequitur ergo quaternarius est maior binario ; sed non sequitur igitur quaternarius est duplus ad binarium, quia medium commune non dicit propter quid respectu passionis inferiorum. Et ideo est fallacia consequentis quando descenditur sub praedicato affirmativae ad inferius.

[48] Sed contra illud est primum principium de quolibet affirmatio vel eius negatio, et tamen hic contingit descendere sub praedicato ; sic igitur de te verum est esse album vel non album.

Dico quod illud principium habet duas distributiones, et sub utraque contingit descendere. Unde est idem ac si dicatur de quolibet cuiuslibet contradictionis alterum contradictoriorum est verum. Et ideo potest sub utraque distributione sibi fieri descensus, sed non sub non distribuente. Sed sub altera parte non contingit descendere ad hanc partem vel ad alterum contradictoriorum esse verum ; et ideo non sequitur ex prima igitur haec pars contradictionis est vera.

 

[Ad argumenta principalia]

[49] Ad primum principale dicendum quod obiectum naturale potest dici vel ad quod potentia naturaliter inclinatur vel a quo naturaliter movetur. Unde intellectus naturaliter inclinatur ad quodlibet obiectum sub ente, sed non movetur naturaliter a quolibet. 

[50] Ad aliud, quando arguitur de sensu, patet responsio per ea quae dicta sunt.

[51] Ad tertium dico quod intellectus est proportionatus obiecto per aliquid supernaturale, et illi supernaturali est intellectus proportionatus in recipiendo sine medio: ut scilicet recipiat illud, est proportionatus de se ; tamen non est proportionatus quantum ad obiectum supernaturale ex se, ut attingat illud per actum suum. Unde in primo medio est status.

 

 

 

[PARS SECUNDA : DE SUBIECTO THEOLOGIAE]

[QUAESTIO 1]

 

[52] Utrum theologia sit de Deo tamquam de primo eius subiecto.

Quod non :

Augustinus De doctrina christiana :

[53] Praeterea, videtur quod multa sint eius prima subiecta, quia in ea sunt multi sensus, et quilibet habet suum proprium subiectum.

[54] Praeterea, videtur quod homo sit subiectum in ea, quia omnis scientia practica est de illo cui acquiritur finis illius scientiae, sicut medicinalis scientia est de corpore humano, cui acquiritur sanitas; sic de aliis. Sed ista scientia est practica, ut infra dicetur, cuius finis acquiritur homini. Igitur etc.

[55] Praeterea, Boethius :

[56] Praeterea, Deus non habet principia nec partes nec passiones, quae requiruntur ad hoc quod aliquid sit subiectum in scientia, etc.

[57] Contra : VIII De civitate cap. 1 :

 

[QUAESTIO 2]

[58] Iuxta hoc : utrum sit de Deo sub aliqua speciali ratione, aut sub ratione eius absoluta sit scientia. Et quod sub speciali ratione restaurationis, videtur : Per Hugonem :

[59] Item, Cassiodorus Super Psalmos dicit quod

[60] Praeterea, de Deo est metaphysica sub eius absoluta ratione. Quod probatur per Philosophum VI Metaphysicae dicentem metaphysicam esse scientiam nobilissimam, quia est de nobilissimo subiecto ; et nobilitas subiecti est a nobilitate primi subiecti. Hoc etiam vult Commentator super I Physicorum commento ultimo, contra Avicennam. Si igitur theologia esset de Deo sub absoluta ratione eius, idem esset subiectum utrobique.

[61] Praeterea, theologia est scientia nobilissima, igitur erit de Deo sub ratione nobilissima ; sed ratio nobilissima est ratio finis. Unde Avicenna in fine VI Metaphysicae :

Et ratio finis et ratio bonitatis est eadem. Unde Philosophus II Metaphysicae ait quod

[62] Contra : Cognitio cuiuslibet sub ratione speciali contracta praesupponit cognitionem eiusdem sub ratione eius absoluta. Si igitur ista theologia esset de Deo sub ratione aliqua speciali, esset alia scientia prior ea, quae esset de Deo sub absoluta eius ratione, quod non contingit.

 

[QUAESTIO 3]

[63] Iuxta hoc : utrum ista theologia sit de omnibus entibus.

Quod sic, videtur : Philosophus IV Metaphysicae vult quod

igitur cum omnia entia essentialiter attribuantur Deo, sequitur quod ista scientia, considerans de Deo sicut de subiecto, considerabit omnia entia.

[64] Contra : Augustinus XIV De Trinitate cap. 1 vult quod

 

 

[I. PRAENOTANDA]

[65] Ad intellectum solutionum istarum quaestionum primo est sciendum quod aliter est loquendum de theologia in se et de theologia in nobis, sicut est de quocumque alio habitu, quia licet geometria in se sit scientia, tamen non cognoscenti principia geometriae sed tantum credenti ea, non est scientia. Unde cognitio quae est proportionata obiecto secundum se, est simpliciter scientia ; et sic cognitio de obiecto theologiae quae nata est haberi secundum se, est theologia simpliciter. Sed theologia nostra non est nisi secundum capacitatem intellectus nostri.

[66] Secundo est sciendum quod primum subiectum cuiuscumque habitus est illud quod primo continet virtualiter illum habitum et quae requiruntur ad illum habitum. Et dicitur primo virtualiter continere, quia si non primo continet, non propter hoc dicitur obiectum habitus, quia sic ratio substantiae continet totum habitum metaphysicae, quia includit ens quod est primum subiectum quod continet virtualiter omnia quae pertinent ad habitum metaphysicae.

[67] Sed contra hoc arguitur : talis est comparatio obiecti ad potentiam, qualis est obiecti ad habitum, et e converso ; sed illud est obiectum alicuius potentiae quod est commune, per se inclusum in quocumque quod per se obicitur illi potentiae (sicut color respectu visus, cuius ratio per se includitur in quocumque colorato) et non continet omnia virtualiter sed tantum potentialiter ; igitur similiter erit de obiecto habitus.

[68] Hoc etiam patet inductive de obiectis cuiuslibet habitus, quod sit commune.

[69] Ad primum istorum dicendum quod non est eadem proportio utrobique, quia proportio obiecti ad potentiam est motivi ad mobile et activi ad passivum, sed proportio obiecti ad habitum est proportio causae ad effectum. Nunc autem quando activum per se proportionatur passivo, quodlibet activum eiusdem rationis agit in passivum eiusdem rationis ; et ideo bene sequitur quod si commune aliquod sit primum obiectum alicuius potentiae, quod quodlibet inferius erit per se obiectum illius. Sed hoc non tenet ex parte causae respectu effectus, quia non sequitur quod si speciale aliquod possit causare, quod commune potest ; nec etiam sequitur, si speciale potest causare habitum, quod commune potest.

[70] Ad aliud : quod ille habitus, qui est de aliquo universali genere, est tantum unus habitus genere ; nam unus habitus specie tantum est de uno subiecto specie respectu passionis. Quia tamen a talibus speciebus potest abstrahi commune, et possunt ad invicem congregari, ideo faciunt unum habitum genere.

 

[II. AD PRIMAM QUAESTIONEM LOQUENDO DE THEOLOGIA IN SE]

[71] Ex his respondeo ad quaestionem primam quod Deus est primum subiectum in theologia secundum se considerata, quia, ut dictum est, illud est primum subiectum alicuius habitus quod primo continet illum.

Quod probatur sic : conclusiones virtualiter continentur in principiis et principia in subiecto ; igitur et totus habitus virtualiter. Similiter, effectus virtualiter includitur in sua causa ; sed comparatio obiecti ad habitum est comparatio causae ad effectum ; igitur subiectum et obiectum habitus virtualiter continent habitum. Sed nihil virtualiter continet ea quae determinantur in theologia nisi Deus, sicut patet de productione personarum, quia nihil aliud a Deo continet hoc quod Deus generat ; et sic de aliis veritatibus theologicis. Et similiter, essentia divina est principium essendi omnia quae sunt in divinis.

[72] Praeterea, in nulla scientia traditur ita distincta et perfecta cognitio de non subiecto sicut de subiecto ; si igitur theologia esset de alio subiecto quam de Deo, tunc illud perfectius et distinctius cognosceretur quam Deus ; igitur oporteret quaerere aliam theologiam, in qua Deus distincte cognosceretur.

[73] Praeterea, theologia est de illis quae soli intellectui divino sunt naturaliter nota, quia aliter theologia respectu alicuius intellectus, creati non esset habitus supernaturalis ; igitur theologia est de illo tamquam de subiecto quod soli Deo est notum naturaliter. Sed Deus sibi soli est naturaliter notus ; igitur etc.

[74] Praeterea, iste habitus secundum Augustinum est proprie sapientia ; sed si esset de alio quam de Deo, non esset primo sapientia sed scientia, quia tunc esset de aliquo creato.

[75] Praeterea, iste habitus natus est perficere superiorem portionem, quia aliter esset ponere alium habitum, nobiliorem, perficientem superiorem portionem; sed superior portio est respectu aeternorum et divinorum ; igitur theologia erit de Deo solo ut de primo subiecto.

[76] Praeterea, hoc patet per Augustinum XIV De Trinitate cap. 1, ista est de illis quibus fides

sed fides tantum est respectu Dei.

 

[III. AD SECUNDAM QUAESTIONEM LOQUENDO DE THEOLOGIA IN SE]

[77] Ad secundam quaestionem dicitur : sicut homo consideratur ut homo, et sic consideratur secundum propriam naturam ; et consideratur ut animal, et sic secundum communem intentionem ; et consideratur ut mansuetus, et sic secundum rationem accidentalem, quia secundum suam proprietatem ; et consideratur ut nobilissimum animalium, et sic sub respectu ad aliud : - sic consideratur etiam Deus. Est enim Deus Deus, et sic consideratur ut est haec natura ; est etiam ens divinum vel aliquid tale, et sic consideratur sub ratione communi ; est etiam iustus et sapiens, et sic consideratur quasi sub ratione accidentali ; est etiam causa, et sic consideratur per respectum ad extra. Dicitur igitur quod Deus est subiectum primum in theologia secundum se, ut est haec natura, et non sub aliqua alia ratione.

[78] Et primo ostenditur quod non sub aliqua alia ratione communi, conceptibili a nobis, per rationes prius factas : Quia talis nulla ratio includit virtualiter veritates omnes theologicas : quia cum talis conceptus potest naturaliter concipi a nobis, et principia prima contenta in illo conceptu, - et sic poterimus scire naturaliter omnes veritates theologicas.

[79] Praeterea, si est de illo quod est soli Deo naturaliter cognitum, igitur non est de Deo sub aliqua ratione communi naturaliter a nobis cognoscibili.

[80] Praeterea, ostenditur quod non sit subiectum sub aliqua ratione attributali : Cognitio quiditativa est perfectissima ; cum igitur haec essentia dicat quid respectu omnium rationum aliarum ad intra et ad extra, sequitur quod ipsa erit primum subiectum in theologia secundum se considerata.

[81] Praeterea, hoc ostenditur per rationes praehabitas : Si proprietates tales essent aliud ab essentia, vere essent causatae ab essentia ; igitur nunc est ibi alia ratio, prioritatis, scilicet quod repugnat essentiae causari, et aliae includuntur virtualiter in ea, sicut si essent causatae.

[82] Praeterea, illa ratio est nobilissima in Deo quae est incommunicabilis ; sed quiditas et essentia haec divina est omnino incommunicabilis alteri a se (bonitas, in quantum bonitas, et sapientia sunt communicabilia, licet non in quantum divina) ; et ideo divinitas sive essentia divina erit ratio nobilissima in Deo. Sed theologia secundum se considerata, est de Deo sub ratione eius nobilissima. Igitur Deus secundum propriam essentiam, et non secundum aliquam rationem attributalem, erit subiectum in theologia.

[83] Praeterea, Deus non potest esse subiectum sub respectu ad extra, quia respectus ad extra est rationis ; igitur cognoscere eum sub tali ratione ad extra, est cognoscere ipsum secundum rationem. Si igitur theologia esset de Deo sub tali respectu, cum realitas habitus accipiatur a formalitate obiecti, theologia esset habitus rationis, ut logica.

[84] Praeterea, conceptus rationis ad extra et conceptus essentiae non faciunt unum conceptum per se sed per accidens ; sed nulla scientia prima habet conceptum per accidens pro primo obiecto, quia tantum scientia subalternata est huiusmodi (et ideo omnis scientia subalternata subalternatur duabus scientiis) ; igitur essentia cum respectu non faciunt unum subiectum, sed vel essentia tantum vel respectus: si primum, habetur propositum ; si secundum, - tunc erit scientia rationis.

[85] Praeterea, conceptus absolutus est prior conceptu respectivo ; si igitur theologia esset de Deo sub respectu, esset alia prior de Deo absolute.

[86] Sic igitur subiectum primum theologiae secundum se est Deus in quantum est haec natura.

 

[IV. AD PRIMAM QUAESTIONEM LOQUENDO DE THEOLOGIA NOSTRA]

[87] Si autem quaeritur de theologia quam nos habemus, quid sit primum subiectum in ea, dicendum quod duo requiruntur ad primum subiectum in scientia : primum est quod virtualiter primo continet habitum ; et secundum est quod, ut comparatur ad habitum, sic est de intellectu cognoscentis, quod contineat habitum.

[88] Prima conditio inest in theologia nostra, quia illud quod continet theologia simpliciter, continet theologia nostra, quia continet prima principia, et ita continet conclusiones mediatas et immediatas.

Sed secunda conditio deficit, quia Deus ut continet virtualiter omnes veritates theologiae simpliciter, non cognoscitur a nobis ; et ideo sic non erit subiectum in theologia ; et ideo erit subiectum secundum illam rationem quam nos primo concipimus de Deo, quae est esse ens infinitum. Unde Deus, ut est ens infinitum, est subiectum in theologia nostra ; de quo subiecto non dicitur passio quae naturaliter cognoscibilis est a nobis, ut esse sapiens, esse bonus, etc., quia ista possunt cognosci in metaphysica, sed passiones eius sunt ut esse trinum, etc. Unde cognitio quam nos habemus in theologia nostra, ut quod Deus - ut est ens infinitum - sit trinus et unus, est similis cognitioni qua aliquis cognoscit quod aliquod animal est nobilissimum, et tamen ignorat naturam hominis qui est ratiocinativus, ut puta si quis cognosceret quod aliqua figura esset prima, et ignoraret naturam trianguli.

 

[V. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA PRIMAE QUAESTIONIS]

[89] Ad primum principale dicitur quod differentia est inter subiectum et materiam : res et signa dicuntur esse materia in theologia, non primum subiectum virtualiter continens omnia in theologia considerata.

[90] Ad aliud dicitur quod tota Scriptura habet quattuor sensus, sed qui est allegoricus in uno loco, est litteralis in alio loco sacrae Scripturae : sicut si allegorice exponitur quod Abraham immolare voluit filium suum, quia Pater aeternus immolavit Filium suum, hoc est dictum ad litteram in Novo Testamento, et ideo est tantum sensus litteralis.

[91] Ad aliud dicendum quod ratio concludit oppositum, quia homo est subiectum scientiae moralis quia ratio hominis includit omnes rationes morales et felicitatem ; unde felicitas non est ibi subiectum, quia homo est felix quia est rationalis. Similiter corpus virtualiter continet sanitatem ex complexione. Non igitur dicitur subiectum in scientia practica quia perficitur fine, ut procedit ratio, sed continet veritates quia finem continet. Sed homo non continet veritates theologicas de Deo, et ideo homo non est subiectum.

[92] Ad aliud dicendum quod Boethius loquitur de subiecto accidentis.

[93] Ad aliud, si arguitur quod materia et finis non coincidunt, Deus est finis theologiae non materia, et ita non subiectum, - dicendum quod subiectum scientiae proprie non est materia, sed magis efficiens. Unde tantum dicitur materia transumptive vel respectu sive ratione artis operativae, quae est circa aliquod operabile in quod agit et in quo recipitur actio; et ideo non est subiectum materia in qua, sed materia de qua, sicut communiter dicitur.

[94] Ad aliud dicendum quod subiectum scientiae acquisitae est universale, quia intellectus noster non intelligit individuum ut individuum ; et ideo subiectum scientiae acquisitae habet partes, saltem subiectivas. Sed non sic in proposito, quia subiectum in theologia est singulare ut singulare. Unde imperfectionis est in scientiis acquisitis quod subiecta earum habeant partes.

Vel potest dici quod personae habent essentiam modo determinato et correspondent partibus. 

[95] Quando etiam dicitur quod non habent passiones, quia realiter non distinguuntur, dicendum quod passiones esse realiter distinctas a subiectis, hoc est imperfectionis, sed quod connotant subiectum, perfectionis ; absoluta autem perfectio cuiuscumque perfectionis attribuitur divinis, et ideo passiones in divinis quae transeunt (ut attributa), per se ostenduntur sicut si essent realiter distinctae. Similiter non oportet quod subiectum semper habeat principia sui, ut si punctus vel linea aut unitas esset subiectum, sed oportet quod habeat principia complexa, quibus ostenduntur passiones.

 

[VI. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA SECUNDAE QUAESTIONIS]

[96] Ad primum alterius quaestionis dicendum quod Deus ut reparator et restaurator non est primum obiectum alicuius scientiae primae, quia dicunt conceptum per accidens, et de utroque per se potest esse scientia, et illa prior. Nec etiam Christus et membra eius sunt primum subiectum, sed materia consimilis considerationis; aliter unus contradiceret alteri.

[97] Ad aliud dicitur quod Deus non est subiectum primum in metaphysica. Et falsum dicit Commentator quod

quod probatur esse in scientia naturali, - nec potest alibi probari esse, quia non potest probari esse nisi per motum. Primo enim falsum dicit quod naturalis probat subiectum metaphysicae esse : numquam enim scientia inferior probat subiectum scientiae superioris ; unde secundum hoc metaphysica dependeret a physica. Secundo falsum dicit quantum ad secundum, nam alio modo, et veriore, potest probari Deum esse, et ipsum necesse esse, et esse unum, quam per motum ; nam hoc potest probari per actum et potentiam, quae pertinent ad considerationem metaphysici : semper enim potentia praesupponit actum, et possibile esse necesse esse, et multa praesupponunt unum (numquam enim essent duo nisi esset unum).

 

[VII. AD TERTIAM QUAESTIONEM : A. OPINIO ALIORUM]

[98] Ad tertiam quaestionem : quod haec scientia non est de omnibus, quia primum subiectum in aliqua scientia est illud quod continet primo virtualiter omnes veritates scibiles in illa. Sed multae aliae quiditates continent primo veritates scibiles. Probatio : illud dicitur primo continere alias veritates, quod continet immediate ; nunc autem multae tales sunt aliae quiditates a quiditate divina. Item, hoc continet primo aliud quod continet omni alio circumscripto ; sed sunt multae aliae tales quiditates a Deo (posito enim quod triangulus esset, et quod non esset Deus, adhuc haberet tres angulos) ; igitur multae aliae quiditates a quiditate Dei continent primo veritates. Non igitur subiectum theologiae primo continet omnes veritates.

[99] Et secundum hoc videtur dicendum quod nec theologia Dei nec theologia beatorum sit de omnibus. Non beatorum, quia cognoscunt res naturaliter cognoscibiles naturali cognitione, et in illis rebus primo virtualiter includuntur multae veritates aliarum scientiarum. Similiter nec theologia Dei est de omnibus, quia Deus cognoscendo essentiam suam cognoscit alias quiditates, et sic cognoscendo alias quiditates cognoscit quae includuntur in illis quiditatibus ; et sic in Deo remanet proprie geometria et musica, et sic de aliis; et sic habet multas scientias distinctas a theologia.

 

[100] Contra : si ratio lineae ut est in cognitione divina contineat alias veritates, et sic de aliis essentiis, tunc essentiae ibi relucentes in esse cognito moverent intellectum divinum ad scientiam, si mediantibus illis essentiis cognosceret veritates inclusas in eis ; et tunc intellectus divinus vilesceret, quia acciperet cognitionem ab alio a se.

[101] Praeterea, omnis potentia perfectibilis a multis obiectis per se, habet pro primo obiecto aliquod commune eis ; sed intellectus divinus perficitur a sua essentia et a linea, si esset primo cognita ; igitur esset aliquod commune obiectum primum intellectus divini, quod falsum est. 

[102] Praeterea, essentia divina est prima virtualiter, quod non esset si alia essentia perficeret primo.

 

[B. OPINIO PROPRIA]

[103] Ideo dicitur quod theologia quam Deus habet continet omnes veritates et est de omnibus; non sic theologia beatorum, nec theologia nostra. Et ideo solus Deus habet eam perfecte, nam intellectus divinus videt essentiam suam ut haec in primo instanti naturae; in secundo autem instanti fiunt omnes aliae veritates actu cognitae virtute essentiae divinae, ita quod ipsa substantia facit in intellectu divino veritates virtualiter contentas in aliis essentiis, ostensis in essentia Dei, quia essentiae ibi resultantes non possunt movere intellectum divinum ad scientiam. Quod non contingit in aliquo intellectu creato ; propter quod sola theologia quam Deus habet est de omnibus. Unde beati habent theologiam quae pertinet ad trinitatem personarum, sed tamen cognoscunt res in proprio genere, et ideo habent alias scientias ; unde theologia eorum non est de omnibus, quia mediantibus essentiis cognoscunt ea quae includuntur virtualiter in eis. Non sic Deus, sed immediate cognoscit essentiam et quod includitur virtualiter in essentia ; et ideo non habet distinctas scientias. Exemplum est de lumine multiplicato a luminari.

[104] Sic ergo dicitur quod theologia quam Deus habet est omnis cognitio, et theologia beatorum non est omnis cognitio, sed includit omnem ; sed theologia nostra non est omnis cognitio, nec includit omnem ex quadam communi revelatione, licet Deus posset hoc facere ex speciali, sicut in Paulo, quando vidit essentiam divinam.

 

[VIII. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA TERTIAE QUAESTIONIS]

[105] Ad primum argumentum : quod concludit de theologia in se quod sit de omnibus respectu intellectus perfecti. 

[106] Ad auctoritatem in oppositum : concludit de theologia nostra.

 

 

 

[PARS TERTIA : DE  THEOLOGIA UT SCIENTIA]

[QUAESTIO 1]

[107] Iuxta hoc patet solutio aliarum quaestionum, quarum una est : an theologia sit scientia.

Ad quam dicendum est quod est scientia quantum ad id quod perfectionis est in scientia. Nam, sicut patet ex definitione scientiae, scientia est cognitio certa, de necessariis, habita per causam et evidentiam obiecti et per applicationem causae ad effectum. Sed quod scientia sit per discursum et applicationem, hoc est imperfectionis ; et etiam quod sit habita per causam, imperfectionis est, quia sic dependet ex cognitione praecedente. Theologia ergo in se quantum ad alias conditiones quae sunt perfectionis (quod sit cognitio certa, et necessaria, et per obiectum per se evidens, non per causam efficientem in intellectu), est scientia.

[108] Sed quid de theologia beatorum ? Videtur enim quod non sit scientia, sicut nec theologia divina, quia dicit Augustinus quod

et ex hoc videtur quod sicut Deus videt omnia immediate unico intuitu, sic et sancti, et non per discursum et applicationem.

[109] Sed contra : quiditas lineae naturaliter cognita facit evidentiam de passionibus ; ergo in quocumque lumine concipitur quiditas lineae ab intellectu passivo, potest facere notitiam de passionibus ; igitur in lumine gloriae potest quiditas lineae causare notitiam de passionibus in intellectu angeli, qui passivus est. Unde ad discursum a principiis ad conclusionem non requiritur quod in diversis instantibus fiat talis discursus, sed simul, etiam intellectus noster cognoscit principia et applicationem eorum ad conclusionem ; unde ad discursum solum requiritur quod sit aliquid naturaliter prius cognitum et aliud posterius, et ex priore naturaliter cognito potest simul tempore deducere posterius notum.

[110] Ad Augustinum dicitur quod intendit ibi dare differentiam inter Verbum divinum et humanum. Nam verbum nostrum prius est formabile quam formetur ; et hoc etiam est in patria, quia beati cognoscunt res in genere proprio, et potest esse volubilis cogitatio nunc dicta (et ideo dicit forte) et non per successionem temporis.

Vel loquitur de scientia quae facit nos beatos. 

[111] Sed contra hoc arguitur : ad istam doctrinam non tantum pertinet cognitio necessariorum, sed contingentium, immo maxima pars theologiae est de contingentibus : ita enim vere est de incarnatione, et quod tres personae creaverunt mundum, et quod essentia divina beatificabit hominem, sicut est de hoc quod Filius est generatus a Deo Patre, quod est aeternaliter verum ; praedicta enim, cum dependeant ex voluntate Dei, contingentia sunt. Sed talia non videntur scientiam habere, nec habere aliquod subiectum primum.

[112] Ad istud dicendum quod nullus intellectus potest cognoscere contingens ut necessarium, nisi erret ; et ideo nihil est dicere quod contingentia ut cognoscuntur a Deo sunt necessaria, sed cognoscit contingens ut contingens.

Aliter igitur est de scientia nostra et scientia divina. Nam necessitas quae requiritur ad scientiam nostram est necessitas obiecti et non habitus, quia aliquis potest hodie habere geometriam et cras amittere eam, licet sit de necessariis. Sed necessitas scientiae divinae est necessitas habitus et non obiecti. Unde scientia necessaria et certa de contingenti est perfectior quae in se habet necessitatem, licet sit contingentium, quam illa quae in se non est perpetua, licet sit de obiecto necessario. Nunc autem Deus certitudinaliter cognoscit contingentia, et in cognoscendo conexionem contingentem extremorum cognoscit necessariam evidentiam extremorum. Et ideo theologia in se est vera scientia, licet sit de contingentibus ; quod non contingit de alia scientia naturaliter acquisita.

[113] Et ideo proprie theologia dicitur sapientia et non scientia, quia est evidens notitia, non mendicata per discursum nec per causam, sed ex evidentia extremorum. 

[114] Dictum est quod theologia pro magna parte est circa contingentia, super quo posset quis dubitare quomodo possit poni aliquod primum subiectum ipsorum contingentium. Subiectum enim videtur includere passiones, determinatas in scientia, et principia ; sed quod includitur in alio, necessario convenit sibi, quia per se et per causam, et per consequens non contingenter.

[115] Ad huiusmodi igitur intellectum est primo sciendum quod sicut verorum necessariorum est aliquod immediatum ad quod alia mediata reducuntur, sic contingentium mediatorum sunt aliqua immediata ad quae resolvuntur.

[116] Quod probatur ratione et auctoritate : Si enim sit dare contingens immediatum, habetur propositum ; quod si sit mediatum, igitur est aliud prius, cum quo uniuntur extrema ; et illud adhuc si sit mediatum, habebit medium prius, cum quo uniuntur extrema. Et non est sic procedere in infinitum, cum una sit prior alia; est igitur dare propositiones contingentes immediatas.

[117] Item, hoc probatur auctoritate Philosophi I Posteriorum cap. ultimo : distinguens opinionem contra scientiam et intellectum, dicit

et ipsam esse acceptionem propositionis immediatae ; igitur etc.

[118] Secundum hoc dicendum est quod sicut verorum necessariorum est illud primum subiectum quod continet primam veritatem, ex qua aliae sequentes habent evidentiam (sicut triangulus dicitur primum subiectum respectu eorum quae dicuntur de eo, quia continet principia quibus tales conclusiones ostenduntur), sic verorum contingentium primum subiectum est quod continet illas veritates contingentes, ita quod in illo natae sunt illae veritates videri, sicut primum subiectum huius contingentis Socrates sedet, quia in Socrate nata est videri unio istorum extremorum. Et ita in theologia haec essentia divina est primum subiectum contingentium, quia in videndo eam nata sunt alia videri. Et similiter primum subiectum huius Deus est incarnatus et passus est visio Verbi secundum quod in persona eius subsistit natura humana. Unde de ratione subiecti sunt duae conditiones : una, quod in ipso alia videantur et de ipso dicantur; et alia conditio, quod includat alia. Prima conditio salvatur in theologia respectu contingentium, et similiter in aliis in subiecto respectu contingentium ; sed secunda conditio tantum convenit subiecto respectu necessariorum.

 

[QUAESTIO 2]

[119] Ad aliam etiam quaestionem qua quaeritur an theologia subalternatur alicui alteri, dicendum quod non, quia principia huius non accipiuntur ab alia scientia, sed immediate ab essentia divina, quae ut haec est primum subiectum in ea. 

[120] Nec etiam subalternat sibi aliam, quia est omnis scientia, quae non includit imperfectionem, ut dictum est, et nihil subalternatur sibi ipsi.

[121] Similiter nulla scientia subaltematur theologiae beatorum, quia nulla scientia alteri subalternatur quae habet principia immediata quae non resolvuntur in priora in illo genere : tales sunt aliae scientiae multae, quibus subalternantur aliae, ut geometria et arithmetica. Unde licet principia harum scientiarum sint imperfecta respectu principiorum theologiae beatorum, tamen sunt immediata in suo genere et in suo ordine.

 

 

 

[PARS QUARTA : DE THEOLOGIA QUATENUS SCIENTIA PRACTICA]

[QUAESTIO 1]

 

[122] Utrum theologia sit habitus practicus. Quod non : Ioan. 9 :

 credere est speculari, quia ei succedit visio.

[123] Praeterea,

ex III De anima et VI Ethicorum ; sed obiectum in hac est Deus.

[124] Praeterea, Boethius III De Trinitate :

et loquitur ibi, ut videtur, de ista theologia, quia dicit quod

qui est subiectum hic.

[125] Praeterea, omni scientia practica est aliqua speculativa nobilior. Quod ostenditur ex I Metaphysicae, quia ibi arguitur sic :

et practica, propter aliud. Similiter, quia

Sed nulla alia est nobilior ista ; ergo non est practica. 

 

[126] Contra : Apostolus Paulus :

Et Matth. 12 :

 

 

[QUAESTIO 2]

[127] Iuxta hoc quaeritur an scientia dicatur speculativa aut practica ex fine.

Quod sic, videtur :

Intellectus qui propter aliud operatur practicus est ; et ibidem dicitur quod intellectus dicitur practicus fine. 

[128] Item, ex I Metaphysicae,

qui finis est. 

[129] Item, II Metaphysicae distinguitur practica a speculativa fine.

[130] Contra : Ex VI Metaphysicae : distinguit Philosophus practicam a speculativa et speculativas inter se penes obiecta, quia practica est circa agibile aut factibile, etc. 

[131] Praeterea, VI Ethicorum distinguitur practica a speculativa penes necessarium et contingens.

[132] Item, III De anima distinguit practicam a speculativa per hoc quod est circa bonum contingens agibile.

 

[I. AD SECUNDAM QUAESTIONEM. A. PRAENOTANDA]

[133] Ad istam secundam quaestionem est primo dicendum. Circa quam primo considerandum est in generali quod cognitio practica extenditur ad praxim, quia cognitio stans solum in intellectu est speculativa.

Sciendum etiam est quod praxis est actus alterius potentiae quam intellectus, naturaliter posterior intellectione, natus elici conformiter intellectioni rectae, ad hoc quod sit recta.

[134] Primo igitur praxis est actus alterius potentiae quam ipsius intellectus, quia cognitio practica extenditur ad illum, et non in se manet tantum.

[135] Est etiam naturaliter posterior intellectione ; oportet enim quod ordinem habeat ad actum intellectus. Unde actus potentiae generativae et nutritivae, non habentes ordinem ad actum intellectus, non sunt practici, nec possunt esse posteriores actu intellectus. Et ideo actus potentiarum sensitivarum, tam apprehensivarum quam appetitivarum, quia praecedunt, non sunt practici. 

[136] Natus etiam est elici conformiter intellectioni rectae, ad hoc quod praxis sit recta. Unde VI Ethicorum dicitur quod oportet quod intellectus et appetitus sint recti, ad hoc quod electio sit recta. Et similiter Augustinus vult quod

[137] Ex hoc sequitur quod nihil est praxis formaliter nisi actus voluntatis imperatus vel elicitus, quia nullus actus sequitur actum intellectus cui conformiter elicitur nisi actus voluntatis, quia omnes actus aliarum potentiarum possunt praecedere actum intellectus, sed non actus voluntatis. Et ex hoc sequitur ulterius: cum actus imperatus non habeat rationem praxis nisi quia elicitus habet, quia posset praecedere, sequitur quod actus voluntatis elicitus sit primo praxis ; et si formalis ratio praxis est primo in actu voluntatis, omnes alii non erunt praxis nisi ratione actus voluntatis.

[138] Praeterea, actus practicus est in potestate practicantis ; sed nullus actus est mere in potestate nostra nisi actus voluntatis et ratione actus voluntatis ; ergo praxis primo attribuitur actui voluntatis. 

[139] Item, Philosophus III De anima cap. De movente ponit duos moventes, quia appetitus contrarios :

Si igitur actio appetitus sensitivi sine factione sit praxis, multo fortius actus voluntatis.

 

[B. OPINIONES ALIORUM]

[140] [Opinio prima]. His suppositis, dicunt quidam quod intellectus dicitur esse practicus accidentaliter, ex differentia accidentali, sed actus et habitus dicuntur practici ex differentia essentiali. Nam intellectus dicitur practicus ex fine, nam intellectus primo ostendit voluntati finem, ut sanitatem, voluntas autem ex desiderio finis movet intellectum ut consilietur circa ea quae sunt ad finem ; iste intellectus, sic considerans, propter actum voluntatis factivum, est practicus ; unde intellectus est accidentaliter practicus, quia potest habere hunc actum sine imperio voluntatis. Sed actus et habitus dicuntur practici ex obiecto, a quo actus et habitus sortiuntur formale.

[141] Contra : si intellectus dicatur practicus ex fine, et actus et habitus practicus ex obiecto, cum intellectus potest considerare obiectum habitus practici non propter finem practicum, intellectus posset habere actum practicum et non esse practicus. 

[142] Et ultra, similiter sequitur quod habitus practicus potest esse in intellectu speculativo, quia potest esse circa tale obiectum, licet non movetur sic propter finem.

[143] Praeterea, si ex accidentali denominatione actus potest dici intellectus practicus, multo fortius ex essentiali denominatione actus practici.

[144] Dico igitur quod ab eodem intellectus, actus et habitus dicuntur practici, sed tamen intellectus accidentaliter practicus et alii essentialiter. Sed quid illud sit, post dicetur.

 

[145]. [Opinio secunda]. Ideo dicunt alii quod habitus dicitur practicus ex fine, quia habitus non est practicus nisi vel ex obiecto vel fine. Sed non ex obiecto, quia idem obiectum consideratur quandoque speculative quandoque practice, quia

[146] Praeterea, actus practicus unde practicus, est bonus vel malus ; sed bonitas et malitia accipitur ex circumstantiis actus, inter quas praecipua est circumstantia finis; igitur maxime ex fine erit habitus practicus.

 

[147] Contra : si habitus fit practicus propter extensionem ad finem et ad praxim, aut igitur propter actualem extensionem aut aptitudinalem. Non propter actualem, quia tunc medicus nolens operari non erit practicus. Si propter aptitudinalem, tunc sic : nulla aptitudo huic inest et alteri repugnat nisi ex natura rei et quia in ipso est talis natura ; non ergo propter extensionem ad finem. 

[148] Praeterea, si praxis ut finis faciat habitum practicum, aut ergo ut elicita a potentia operativa aut ut considerata. Non primum, quia sic est posterior, et causa debet esse prior ; si ut considerata et intenta, sic habet rationem obiecti, et per consequens habitus dicetur practicus ab obiecto. 

[149] Praeterea, praxis communiter non est finis, igitur ab ipsa ut a fine non capit speciem. Probatio antecedentis : actus imperfectus non potest esse finis actus perfecti ; sed actus potentiae appetitivae, sensitivae et motivae est imperfectior actu intellectus ; igitur etc.

[150] [Opinio tertia]. Ideo quidam volentes hanc opinionem corrigere, dicunt quod habitus dicitur practicus non propter ultimum finem, qui est praxis et opus, sed propter considerationem eiusdem potentiae intellectivae in qua est habitus, quem immediate attingit per illum habitum. 

[151] Sed contra : illa consideratio practica, quaero, a quo dicitur practica ? Non ab intellectu, quia intellectus de se est indifferens ad practicum et speculativum; nec a fine, ut probatum est ; et similiter, esset alia causa prior quare habitus dicitur praxis, quam illa consideratio; igitur ab obiecto, quod est propositum.

 

[C. OPINIO PROPRIA]

[152] Ideo dicendum quod habitus dicitur practicus vel speculativus ab obiecto, quia non est alia causa prior habitu quam intellectus et obiectum ; sed ab intellectu non potest dici practicus, quia intellectus de se non est practicus nec speculativus.

 

[AD PRIMAM QUAESTIONEM. A. OPINIONES ALIORUM]

[153] [Opinio prima]. Ad primam quaestionem dicunt quidam quod theologia non est practica sed speculativa, quia duplex est actus voluntatis: unus respectu finis, et alius respectu eorum quae sunt ad finem. Actus hic principaliter intentus non est circa ea quae sunt ad finem, sed circa finem; sed respectu finis non indiget habitu directivo, sed sola ostensione finis, licet respectu eorum quae sunt ad finem indigeat.

[154] Item, probatur hoc per auctoritatem in sermone De Iacob et Esau, ubi dicitur quod

[155] Praeterea, eadem est theologia nostra et theologia beatorum ; sed theologia eorum non est practica, quia non indiget directivo : tunc enim posset ibi esse error.

 

[156] Contra : ex prima ratione sequitur oppositum positi. Concedo enim duplicem actum voluntatis praedictum ; tamen circa finem ultimum in particulari ostensum voluntas potest habere actus oppositos et diversimode circumstantionatos (bene vel male, intense vel remisse), licet non respectu finis ultimi in universali. Sed ubi est aliqua potentia indifferens ad aliquos actus quorum alter est sibi conveniens et alter non, ibi requirit et indiget habitu directivo. Sed finis in theologia non est bonum in universali, sed bonum hoc ; ergo theologia est practica, dirigens respectu finis particularis. 

[157] Praeterea, non ponitur habitus practicus ut dirigat circa substantiam actus, sed circa circumstantiam actus, sicut moralis non dirigit circa actum comedendi absolute, sed ut sic - scilicet temperate - comedat. Quamvis ergo voluntas esset determinata ad habendam substantiam actus respectu finis in particulari, requirit tamen habitum directivum propter actum modificatum et circumstantionatum.

[158] Praeterea, cuius dilectio principaliter intenditur extra genus cognitionis, eius cognitio principaliter intenditur intra genus cognitionis ; sed dilectio Dei, per ipsum, est huiusmodi ; igitur cognitio Dei est finis. Sed Deus est obiectum primum ; igitur principia hic sunt practica ; ergo etc. 

[159] Praeterea, cognitio directiva quae est circa ea quae sunt ad finem, est eiusdem generis cum cognitione finis, quia cognitio finis est prior et causa cognitionis eorum quae sunt ad finem; si igitur una est practica, et alia erit. 

[160] Ad auctoritatem : quod loquitur de exterioribus actibus, qui imperantur a voluntate. 

[161] [Opinio secunda]. Alia est opinio quod theologia est et practica et speculativa ; non unus habitus exsistens, sed duo habitus est. Sicut si in uno volumine scriberentur iura et philosophica scalariter et permixtim, non minus doctrina ibi contenta haberet duos habitus, - sic dicunt esse de ista Scriptura, quod non solum in una parte tractat de speculabilibus et in alia de operabilibus, nec etiam solum in eodem capitulo, sed nunc in uno versu de credibilibus et in alio versu de agibilibus ; ideo est practica et speculativa.

[162] Rationem faciunt talem : nulla scientia speculativa tractat distinctius de operabilibus quam sit necessarium cognitioni scientiae speculativae et ad cognitionem speculativam ; nec e contra : nulla scientia practica tractat distinctius de speculabilibus quam sit necessarium cognitioni practicae. Sed haec facit utrumque ; tractat enim de operabilibus ac si solum esset de eis, et sic etiam de speculabilibus. Igitur est duo habitus, ut patet ex Philosopho I Ethicorum, ubi dicit se non esse tractaturum de potentiis animae nisi quatenus oportet

[163] Contra, ex ratione sua arguitur oppositum sic : omnis scientia quae non tradit distinctiorem cognitionem de speculabilibus quam necessarium sit propter praxim, est practica et non speculativa ; sed omnis cognitio de fine ultimo et eorum quae sunt ad finem a tanto plus ordinat hominem bene dispositum ad dilectionem Dei, quanto plura cognoscit de eo. Unde beati qui plus cognoscunt, plus diligunt ; et hic, qui plura magnalia Dei cognoscit, magis ordinatur ad laudandum et diligendum Deum.

 

[B. OPINIO PROPRIA]

[164] Ideo dicendum quod theologia est habitus simpliciter practicus. Consideratio enim practica est consideratio naturaliter prior praxi, secundum quam nata est praxis recte elici ; unde dicitur VI Ethicorum :

Practica igitur consideratio duas habet conditiones : una est conformitas ad praxim, et hanc habet ab obiecto, quod directe apprehendit ; et habet rationem prioritatis, quam habet ex intellectu. Et ideo intellectus apprehendens obiectum secundum regulas ex quibus potest causari praxis per motionem voluntatis, est practicus. Sed intellectus, perfectus habitu theologiae, apprehendit Deum ut amandus et secundum regulas ex quibus potest elici praxis ; ideo est habitus practicus.

 

[III. DUBIA CIRCA UTRAMQUE QUAESTIONEM]

[165] Sed ex hoc sequitur dubitatio : quod si theologia sit circa contingens et practica, sicut dictum est supra, quod non sit scientia. Nam si sit practica, igitur est circa contingens ; et si est circa contingens, non est scientia ; igitur, a primo, si est practica, non est scientia. Secunda consequentia ostenditur per Philosophum in Ethicis, distinguentem ratiocinativum a scientifico per obiecta, quia ratiocinativum est circa contingens et in parte ratiocinativa; sed circa contingens et in parte ratiocinativa non est scientia, sed in parte scientifica. Hoc etiam confirmatur per definitionem scientiae I Posteriorum :

[166] Item, si theologia sit habitus practicus, igitur est circa agibile, igitur est habitus cum vera ratione activus ; sed hoc est ratio prudentiae, et prudentia non est scientia ; igitur, sicut prius, theologia non est scientia.

[167] Praeterea, ponitur supra quod theologia est de ultimo fine ; igitur non est practica.

[168] Probatio consequentiae : quia praxis non est nisi operatio sequens electionem, ut probatur ; et electio non est circa finem, sed circa ea quae sunt ad finem.

Assumpta igitur ostenditur per Philosophum VI Ethicorum dicentem :

sed principium efficiens praecedit effectum. Item, propositio assumpta ostenditur per rationem : habitus practicus generatur ex praxibus, et generatur ex actibus sequentibus electionem, quia ex II Ethicorum habitus ex similibus actibus generatur ad quos inclinat ; sed habitus practicus inclinat ad actus sequentes electionem ; igitur ex eis generatur ; igitur actus sequens electionem erit praxis. 

[169] Item, dubitatur super hoc quod dicitur supra quod habitus est practicus ab obiecto. Licet enim quando aliquid est virtualiter tale, non sit tale per aliquid intrinsecum, sicut sol virtualiter est calidus, tamen si sit formaliter tale, oportet quod per aliquid intrinsecum sit tale. Si igitur habitus sit formaliter practicus, oportet quod sit per aliquid intra, et non per obiectum extra.

[170] Item, idem secundum speciem potest generari a diversis causis secundum speciem, sicut calor generatur a calido et per motum aut confricationem, igitur distinctio habitus non accipietur a causa efficiente ; sed obiectum comparatur ad habitum in ratione causae efficientis ; igitur distinctio habitus non accipietur ab obiecto.

[171] Ad primum istorum dicendum quod non concludit, quia ex illa ratione sequitur quod nulla scientia sit practica : quia si contingens sit obiectum habitus practici, et nullum contingens possit esse obiectum scientiae, sequitur quod nulla scientia sit practica, cum tamen philosophi distinguant scientiam in practicam et speculativam. Hoc enim facit Philosophus VI Metaphysicae :

Et illa conditio ibi posita non est distrahens, sed tantum notat consequentiam et modum loquendi Philosophi. Sic etiam distinguit Avicenna I Metaphysicae.

[172] Ideo dico quod de contingentibus sunt veritates necessariae, quia contingens est lapidem descendere, et tamen de descensu eius sunt veritates necessariae, ut quod appetit centrum et quod descendit secundum lineam rectam. Similiter, me diligere Deum est contingens, et tamen de hoc potest esse veritas necessaria, ut quod debeam Deum diligere super omnia. Et hoc demonstrative potest concludi sic :

 igitur est summe diligibilis ; igitur summe debeo eum diligere. Et sic secundum hoc possum habere scientiam de contingentibus. Ista igitur scientia est vere circa contingens contentum in primo obiecto, quamvis non sit primo ibi contentum, et tamen est de veris necessariis quae possunt concludi de contingentibus.

[173] Et quando probatur consequentia, quod

- dicendum quod licet duo obiecta diversa non possunt esse unius potentiae aut habitus (quia tunc habitus non esset unus, et tamen totaliter dependet ab uno sicut ab alio ; posset esse et non esse simul, si destruatur alterum obiectum), tamen idem obiectum secundum eandem rationem, quantum est ex parte obiecti, potest esse duarum potentiarum, ut intellectus et voluntatis, ut infra dicetur, et similiter duorum habituum, licet idem obiectum non potest esse duarum potentiarum quantum ad respectus qui sequuntur actus. Unde quando in aliquo includuntur diversa primo, illud potest esse obiectum diversorum habituum, ut si sint duae passiones binarii, una quod sit par et alia quod sit numerus primus. Et ideo contingens non excluditur ab obiecto scientiae omnino. Unde quamvis contingens sit obiectum habitus ratiocinativi, ut prudentiae, illud idem secundum quod habet conclusiones quae necessario possunt elici de illo contingente, est obiectum habitus scientifici.

[174] Ad aliud dicendum quod non concludit, quia tunc habitus moralis esset prudentia, quia est cum vera ratione activus ; et ita qui sciret scientiam moralem, necessario esset prudens, et per consequens haberet omnes virtutes, quod falsum est.

Ideo dico quod illud cui conformatur ratio practica immediate, est immediate et proxime practicum ; tamen alia praecedentia sunt remotius practica, sicut quando fit processus discurrendo a fine ad illud quod est primum a quo incipiendum est. Unde dictamen circa illud proprie practicum est, sicut illa conclusio sobrie comedendum est immediatius conformatur praxi quam ista honeste vivendum est, ex qua tamen concluditur. Unde prudentia est habitus immediate directivus in practicis, ita quod prudens statim novit medium et non discurrit a principiis ad alia principia priora. Sed scientia, ut moralis philosophia, est practica mediate, quia docet quomodo sit habendum circa agibilia discurrendo. Unde sicut artifex habens artem in mente est remotius practicus quam expertus non habens artem per quam discurrit, sic habens scientiam moralem est minus practicus quam habens prudentiam. Dicendum est igitur quod definitio prudentiae sic est intelligenda, quod ipsa est habitus cum vera ratione proxime et immediate activus.

[175] Ad aliud dicendum quod circa finem est primo praxis, licet non ex electione, quia praxis quae est circa ens ad finem, includitur in praxi quae est circa finem.

Et quando dicitur secundum Philosophum quod

dico quod non est intentio Philosophi quod praxis primo consistat in actibus sequentibus. Quod ostenditur sic : nam respectu electionis sunt principia practica, quia ratio recta et habitus moralis, sicut patet ibidem in eodem VI ; et si principia sint practica, conclusiones practicae erunt.

Item, ad eosdem actus inclinat habitus ex quibus generatur ; sed habitus practicus inclinat ad electionem, quia electio est primus actus elicitus a virtute morali ; igitur erit generativus virtutis moralis.

[176] Et ideo dico quod actus sequentes electionem bene sunt practici, sed sunt accidentales practico, quia habitus moralis practicus non necessario extenditur ad obiecta extra. Non enim requiritur in omni liberali quod habeat actus sequentes electionem quibus communicet, quia non habens pecunias potest esse liberalis communicando in corde per actus imaginatos, et sic de contingente. Unde electionis est principium unde motus, quia voluntas est eius principium, et ibi est primo praxis ; et post, respectu aliorum actuum, electio est principium unde motus. 

[177] Ad aliud, quando arguitur quod habitus practicus generatur ex praxibus, dico quod non proprie est hoc dictum, sed generatur ex actibus practicis, qui non sunt praxes, quia praxes sunt actus alterius potentiae quam intellectus. Aut dicendum est quod licet inclinet habitus practicus ad actus sequentes electionem, tamen per prius inclinat ad electionem. 

[178] Ad illud de obiecto, quando arguitur quod cum habitus sit formaliter practicus, hoc erit per aliquid intra, dico quod esse aptum aptitudine est formaliter esse aptum. Nunc aptitudo habitus ad obiectum et ad actum circa obiectum est in habitu, per quam aptitudinem formaliter est practicus ; sed aptitudo habitus causatur ab eodem a quo habitus, scilicet ab obiecto et intellectu : et ideo habitus effective habet esse practicus ab obiecto. Unde Philosophus X Ethicorum distinguit delectationes per operationes praece dentes quas sequuntur et non sunt intrinsecae eis. 

[179] Ad aliud, quando dicitur quod unus effectus potest esse multorum efficientium, dicendum quod aliquae sunt causae quae non limitantur ad determinatos effectus ; et ab huiusmodi causis effectus non distinguitur, ut est in generatione pure aequivoca. Aliae autem causae determinantur ad suos effectus, ut contingit in generatione univoca, quae aliquando perfecta est, ut quando conveniunt quantum ad assimilationem et modum essendi, ut patet in naturalibus de effectu et causa. Aliquando autem est generatio univoca, deminuta tamen et imperfecta, ut quando effectus et causa conveniunt quantum ad assimilationem, licet non quantum ad modum essendi, quo modo domus extra est ex domo intra in mente ; unde et hanc etiam vocat Philosophus VII Metaphysicae

Unde si domus in mente nata esset esse in materia naturali sicut est in mente, et haec naturaliter produceret domum sibi similem, sicut causa naturalis effectum naturalem sibi univocum. Et utroque istorum modorum, quando effectus et causa proportionantur, possunt effectus distingui per causas. Unde obiectum assimilatur habitui et est causa eius univoca deminuta ; ostendit enim obiectum intellectui illum habitum et non alium. Et in hac generatione univoca ex diversitate generantium arguitur diversitas genitorum.

 

[AD ARGUMENTA PRINCIPALIA UTRIUSQUE QUAESTIONIS]

[180] Ad primam rationem : quod fides est habitus practicus, et credere actus practicus, et visio succedens est practica, quia nata est esse conformis praxi et praecedit naturaliter ipsam.

[181] Ad Boethium : quod loquitur de theologia quae metaphysica est, quae etiam est de Deo secundum quod naturaliter cognosci potest.

[182] Ad aliud dicendum quod verum est Philosophum ponere aliquam scientiam speculativam meliorem omni habitu practico, quia ponit quod metaphysica est sapientia, quam dicit esse habitum nobilissimum, quem potuit sequi tantum delectatio in voluntate tamquam quaedam passio sequens, sicut patet ex X Ethicorum. Si tamen intellexisset quod posset esse praxis sicut prius ponitur, non posuisset hoc. 

[183] Et quando arguitur secundum eum practica est gratia alterius, speculativa gratia sui, dicendum quod ex hoc quod practica est gratia alterius, non sequitur ipsam esse imperfectiorem speculativa, quia si moralis et speculativa essent de eodem, non propter hoc moralis esset ignobilior. Posito etiam quod forma sensitiva in homine non esset perfectior quam in bruto in se, quia tamen ordinatur ad perfectius, ipsa esset perfectior. Unde hoc est perfectionis in natura imperfectiore quod ordinetur ad perfectius. Ratio tamen bene concludit secundum intentionem Philosophi. 

[184] Ad aliud : quod non solum inventa est ad fugam ignorantiae, nec etiam habitis omnibus necessariis inventa est ; per necessaria enim, in proposito, non solum sunt intelligenda exteriora, sed interiora. Unde sicut moralis non est inventa habitis omnibus necessariis interioribus, sed propter sedationem passionum, sic nec haec theologia.

[185] Sed contra hoc, videtur quod speculativa est certior practica, sicut potest colligi ex I Ethicorum quod eruditi est considerare secundum materiam subiectam ; et ideo vult quod

Sed ista est certissima ; igitur est speculativa.

[186] Ad istud dicendum quod scientia potest comparari ad suum obiectum, vel una scientia ad aliam. Si primo modo, sic omnes scientiae sunt aeque certae quae non sunt subalternatae, quia sicut geometria reducit ad immediata et ad quantitates ex quibus immediate egrediuntur passiones, sic et practica ad immediata reducit principia quae includuntur in quantitate obiecti.

Sed tamen comparando unam alteri, sic est una certior alia, quia speculabilia sunt entia certiora quam agibilia; ideo secundum se perfectiorem cognitionem faciunt. Exemplum ad hoc : si aliquid habens visum debilem, ut noctua, videat lumen remissum, et habens acutum visum, ut aquila, videat lumen solis, ita perfecte potest unus videre suum obiectum sicut alius suum, et tamen una visio perfectior est alia, forte in centuplo.

[187] Secundum hoc ad alia dicitur.